Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 2:1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β΄ Ο λόγος που απευθύνθηκε προς τον Ησαΐα, τον υιό του Αμώς, για την Ιουδαία και για την Ιερουσαλήμ. Μετά την περιγραφή της προηγούμενης οράσεως, έγινε αυτός ο λόγος προς τον Ησαΐα, τον υιό του Αμώς. Γιατί όμως εκεί ονομάζεται Όραση, ενώ εδώ Λόγος; Διότι η δύναμη από τον Θεό, η οποία δίδεται στους Αγίους Του κατά τη χάρη του Πνεύματος, είναι μία. (Επειδή πρόκειται για γνώση όσων αγνοούνται, η οποία γεννιέται στις καρδιές των Αγίων μέσω αποκαλύψεως και φωτισμού)· ανάλογα όμως με τη διαφορά των πραγμάτων στα οποία αναφέρεται η γνώση, αυτό που αποκαλύπτεται ονομάζεται είτε όραση είτε λόγος. Επειδή εκεί μεν φανερώνονταν τα παρόντα: η κακία του λαού, η αποξένωση από τον Θεό, η αχαριστία απέναντι στον ευεργέτη· εδώ δε προαναγγέλλεται το μέλλον. —Γι’ αυτό ονομάζεται Λόγος. —Διότι θα συμβεί στις έσχατες ημέρες. Ούτε βέβαια εκεί η όραση πραγματοποιείται με τα μάτια, ούτε εδώ η γνώση αποκτάται με τα αυτιά· αλλά είναι φωτισμός στην καρδιά από το Πνεύμα, το οποίο είτε φανερώνει τα παρόντα είτε προαναγγέλλει το μέλλον. Πάλι, όμως, και εδώ γίνεται λόγος για την Ιουδαία και για την Ιερουσαλήμ. Διότι πρόκειται βεβαίως να διηγηθεί κάτι και για τα άλλα έθνη· επειδή ο Θεός δεν είναι μόνο των Ιουδαίων, αλλά και των εθνών· εφόσον ένας είναι ο Θεός, ο οποίος θα δικαιώσει την περιτομή εκ πίστεως και την ακροβυστία διά της πίστεως· αλλά πρωτίστως και σε πρώτη τάξη μνημονεύει τη δική του μερίδα.

Θα διερευνήσεις δε, εκτός εάν πρόκειται για κάποιο νόημα που απαιτεί ενδελεχή εξέταση, για ποιον λόγο αλλού μεν προστίθεται στη λέξη «λόγος» το «του Κυρίου», αλλού δε αναφέρεται χωρίς την προσθήκη «του Κυρίου»· όπως για παράδειγμα: «Λόγος Κυρίου, ο οποίος έγινε προς τον Ωσηέ, τον υιό του Βεηρεί»· και εδώ: «Ο λόγος που έγινε προς τον Ησαΐα». Το ίδιο και σχετικά με την όραση, στον μεν Ιεζεκιήλ αναφέρεται: «Άνοιξαν οι ουρανοί, και είδα όραση Θεού»· στον δε Ησαΐα: «Όραση την οποία είδε ο Ησαΐας». Και στον Ιερεμία: «Ο λόγος που έγινε προς τον Ιερεμία».

Λόγος Β΄. <Ο λόγος που απηύθυνε ο Κύριος προς τον Ησαΐα, τον υιό του Αμώς, για την Ιουδαία και για την Ιερουσαλήμ.> Θα μπορούσε κανείς να διαπιστώσει ότι τα προκείμενα είναι συγγενή με όσα προηγήθηκαν και ότι πορεύονται μέσα από τις ίδιες έννοιες, εάν προσηλώσει με λεπτότητα τον νου του στα θεωρήματα της διανοίας.

Διότι οι παλαιοί λόγοι από τον Θεό προς τον θεσπέσιο προφήτη έγιναν περί της Ιουδαίας και περί της Ιερουσαλήμ. Φαίνεται δε κατά κάποιον τρόπο ότι το να λέει κανείς περί της Ιουδαίας και περί της Ιερουσαλήμ έχει μια μέση και όχι πολύ σαφή απόδοση της οράσεως. Πλην όμως, όσο είναι δυνατόν, θα αποσαφηνίσουμε την ίδια τη δύναμη της οράσεως, συγκεντρώνοντάς την κατά κάποιον τρόπο με συντομία στον νου μας. Επειδή, λοιπόν, προσπαθεί να μιλήσει για τη λεηλασία της αισθητής Ιουδαίας και της Ιερουσαλήμ, αλλά και για την ανάδειξη της εν Χριστώ νοητής και τη φανέρωσή της σε αυτόν τον κόσμο, για αυτή την αιτία λέει ότι είδε την όραση όχι υπέρ της Ιουδαίας, ούτε βέβαια κατά της Ιερουσαλήμ, αλλά περί της Ιουδαίας και περί της Ιερουσαλήμ. Αισθητή δε Ιουδαία και Ιερουσαλήμ ονομάζουμε την ίδια τη χώρα στην οποία κατοίκησε ο Ισραήλ, και το ίδιο το σύστημα της συναγωγής των Ιουδαίων. Και πάλι νοητή Ιερουσαλήμ, δηλαδή Ιουδαία, θεωρούμε ότι είναι η Εκκλησία, δηλαδή η εν Πνεύματι περιτομή, αυτοί δηλαδή που έχουν εν Χριστώ την αχειροποίητη περιτομή στον νου και στην καρδιά. Και βέβαια προς τους Ιουδαίους αναφώνησε κάποιος από τους αγίους προφήτες: Περιτμηθείτε για τον Θεό, και περιτμήτε τη σκληροκαρδία σας, άνδρες Ιουδαίοι και οι κατοικούντες την Ιερουσαλήμ.

Ολοφάνερα δε και αυτά εκπληρώθηκαν μετά την παρουσία του σωτήρα μας Ιησού Χριστού· διότι κανείς δεν θα μπορούσε να βρει στους προγενέστερους χρόνους την ίδια σταθερή και ειρηνική κατάσταση των καιρών, όμοια με αυτήν που με τα ίδια μας τα μάτια βλέπουμε να επικρατεί επί της ρωμαϊκής κυριαρχίας μετά τους χρόνους του σωτήρα μας, εφόσον υπάρχει επικοινωνία μεταξύ των εθνών και ειρήνη παντού, στους αγρούς και στις πόλεις, έτσι ώστε ο καινός ⟨νόμος⟩ και ο ευαγγελικός ⟨λόγος⟩, έχοντας ξεκινήσει από τη χώρα των Ιουδαίων και από την ίδια τη ⟨Σιών⟩, να διατρέξει ανεμπόδιστα την οικουμένη και να πληρώσει σύμπαντα τα ⟨έθνη⟩. Εύλογα, συνεπώς, το προφητικό πνεύμα, σαν να κάνει αρχή μιας νέας υπόθεσης, χρησιμοποιεί διαχωρισμό μετά την πρώτη κατηγορία και την απόφαση εναντίον του ιουδαϊκού έθνους, και ξεκινώντας από νέα αφετηρία, σαν από ευαγγέλιο, εισάγει τον ⟨λόγο⟩ του Θεού, ο οποίος απευθύνθηκε στον Ησαΐα. Και αυτός ήταν εκείνος, τον οποίο μνημονεύει και το Ευαγγέλιο όταν λέει: «Εν αρχή ην ο λόγος»· διότι, εφόσον θεσπιζόταν η κλήση των εθνών, έπρεπε να προταχθεί ο Θεός Λόγος, ο οποίος ευαγγελίζεται τα όσα πρόκεινται για τα έθνη.

Επειδή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, η προφητεία λέγεται 〈υπέρ της Ιουδαίας και υπέρ της Ιερουσαλήμ〉, θα μπορούσε κάποιος εύλογα να πει ότι ο λόγος αφορά αυτές, σύμφωνα με το γράμμα και την άμεση θεώρηση, διότι στην 〈Ιουδαία〉 και στην 〈Ιερουσαλήμ〉 η σωτήρια και ευαγγελική χάρη έκανε την απαρχή του κηρύγματός της. Περιόδευε λοιπόν ο Χριστός του Θεού την 〈Ιουδαία〉 και τη Γαλιλαία, και συνεχώς διέμενε στην 〈Ιερουσαλήμ〉 ‹κηρύσσοντας τη βασιλεία του Θεού›. Αυτά βέβαια ισχύουν κατά το γράμμα και κατά την ιστορία, όμως κατά τη βαθύτερη έννοια πρέπει να νοήσουμε την 〈Ιουδαία〉 και την 〈Ιερουσαλήμ〉 διαφορετικές από αυτές που κατηγορήθηκαν προηγουμένως, εφόσον βέβαια σύμφωνα με τον Σύμμαχο 〈ο λόγος υπέρ της Ιουδαίας και υπέρ της Ιερουσαλήμ〉 προερχόταν από τον προφήτη. Διότι, εάν μεν δινόταν στο έθνος των Ιουδαίων κάποια πιο αγαθή επαγγελία, θα ήταν σωστό να νομίζουμε ότι υποδηλώνεται η χώρα τους, τώρα όμως συνδέεται με την κλήση των εθνών, ύστερα δε από αυτήν την παρατεταμένη κατηγορία κατά του ιουδαϊκού λαού και πάλι με απειλή κατά της 〈Ιουδαίας〉 και κατά της 〈Ιερουσαλήμ〉, μήπως λοιπόν, όπως ακριβώς εισάγει καινό 〈νόμο〉, διαφορετικό από εκείνον του Μωυσή, και 〈λόγο〉 έτερο, διαφορετικό από τον παλαιό, αλλά και 〈όρος〉 καινό, το οποίο παλαιότερα μεν ήταν αφανές, τώρα δε έχει γίνει 〈εμφανές〉, και 〈οίκο Θεού〉 που έχει γίνει γνωστός σε όλα τα 〈έθνη〉, και όχι στους Ιουδαίους, δεν πρέπει άραγε να νοήσουμε και κάποια 〈Ιουδαία〉 και 〈Ιερουσαλήμ〉 παρόμοιες, που έχουν υποσχεθεί και αυτές στα 〈έθνη〉, υπέρ των οποίων γίνεται ο παρών λόγος;

Ψ. Από τον Ησαΐα. Α΄. Ο λόγος που απευθύνθηκε προς τον Ησαΐα, τον υιό του Αμώς, σχετικά με την Ιουδαία και την Ιερουσαλήμ. Ότι κατά τις έσχατες ημέρες θα είναι εμφανές το όρος του Κυρίου, και ο οίκος του Θεού στις κορυφές των ορέων, και θα υψωθεί υπεράνω των βουνών, και θα προσέλθουν σε αυτό όλα τα έθνη. Και θα πορευθούν πολλά έθνη και θα πουν: Ελάτε να αναβούμε στο όρος του Κυρίου και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ, και θα μας αναγγείλει την οδό Του, και θα πορευθούμε σε αυτήν. Διότι από τη Σιών θα εξέλθει νόμος και λόγος του Κυρίου από την Ιερουσαλήμ. Και θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη και θα ελέγξει πολύ λαό. Και θα σφυρηλατήσουν τις μάχαιρές τους σε άροτρα και τις λόγχες τους σε δρέπανα. Και κανένα έθνος δεν θα σηκώσει μάχαιρα εναντίον άλλου έθνους, και δεν θα μάθουν πλέον να πολεμούν.

Αφού δε περιέγραψε εδώ την εναντίον τους προφητεία, κάνει μια παύση· και ξεκινώντας από νέα αρχή, καταπιάνεται με ένα δεύτερο θέμα, και χρησιμοποιεί μάλιστα το εξής προοίμιο: «ο λόγος που έγινε προς τον Ησαΐα, τον υιό του Αμώς, τον προφήτη, περί της Ιουδαίας και περί της Ιερουσαλήμ», ή, όπως το απέδωσε ο Σύμμαχος, «υπέρ της Ιουδαίας και υπέρ της Ιερουσαλήμ». Ίσως κάποιος υποθέσει ότι, για εκείνους για τους οποίους προηγουμένως προφήτευσε τα σκυθρωπά, για αυτούς τους ίδιους λέει τώρα τα πιο ευνοϊκά, έχοντας αλλάξει στάση. Αλλά την άποψη αυτή δεν θα επέτρεπε να την εκφράσουμε η ακολουθία των όσων έπονται, η οποία δεν περιέχει απολύτως τίποτα το ευνοϊκό υπέρ του έθνους των Ιουδαίων ή υπέρ του λεγόμενου Ισραήλ, ούτε βέβαια υπέρ της Ιουδαίας ούτε υπέρ της Ιερουσαλήμ, αλλά, τουναντίον, προβάλλει αμέτρητες μέμψεις και κατηγορίες κατά του Ισραήλ, καθώς και σκυθρωπές απειλές κατά της Ιερουσαλήμ, και προφητεύει τη σωτηρία για όλα τα έθνη, την κλήση και τη επίγνωση του επί πάντων Θεού, ενώ επιπλέον προς αυτά παρουσιάζει την εμφάνιση ενός νέου όρους και την ανάδειξη ενός άλλου οίκου του Θεού, διαφορετικού από εκείνον στην Ιερουσαλήμ. Λέει, λοιπόν, αφού πρώτα αναφέρει το «περί της Ιουδαίας και περί της Ιερουσαλήμ»: «ότι τις έσχατες ημέρες θα είναι εμφανές το όρος του Κυρίου, και ο οίκος του Θεού στις κορυφές των ορέων, και θα υψωθεί πάνω από τους λόφους, και θα έρθουν σε αυτό όλα τα έθνη, και θα πορευθούν πολλά έθνη και θα πουν, ελάτε να ανεβούμε στο όρος του Κυρίου, και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ».

Ειδικότερα, πάλι, για το έθνος των Ιουδαίων, ακολουθώντας το ίδιο νόημα, προσθέτει στη συνέχεια: «Ιδού, ο Δεσπότης Κύριος Σαβαώθ θα αφαιρέσει από την Ιουδαία και από την Ιερουσαλήμ ισχυρό και ισχυρή, δύναμη άρτου και δύναμη ύδατος, γίγαντα και δυνατό και άνθρωπο πολεμιστή και δικαστή και προφήτη και στοχαστή και πρεσβύτερο και πεντηκόνταρχο και θαυμαστό σύμβουλο και σοφό αρχιτέκτονα και συνετό ακροατή», και τα όσα ακολουθούν. Στο σημείο αυτό, αφού σταθείς με προσοχή, παράβαλε τα προλεγόμενα της προφητείας, μέσω των οποίων έχει ειπωθεί: «Ο λόγος που δόθηκε από τον Κύριο στον Ησαΐα, τον υιό του Αμώς, υπέρ της Ιουδαίας και υπέρ της Ιερουσαλήμ», διότι τα όσα αναφέρονται στρέφονται μάλλον εναντίον τους παρά υπέρ αυτών, εκτός εάν βεβαίως κρύβεται σε αυτά κάποιο λανθάνον νόημα. Πώς, δηλαδή, εφόσον επρόκειτο να αφαιρέσει «από την Ιουδαία και από την Ιερουσαλήμ ισχυρό και ισχυρή, δύναμη άρτου και δύναμη ύδατος», και όλα όσα παλαιόθεν διέπρεπαν μεταξύ τους, προέλεγε ότι οι προφητείες αυτές θα ήταν «υπέρ της Ιουδαίας και υπέρ της Ιερουσαλήμ»; Και πώς είναι υπέρ αυτών το να λέγονται πάλι στη συνέχεια τα εξής: «Έχει εγκαταλειφθεί η Ιερουσαλήμ, και η Ιουδαία κατέρρευσε, και οι γλώσσες τους είναι με την ανομία, απειθώντας προς τον Κύριο»;

Αυτά, λοιπόν, υπαινίσσεται ο λόγος λέγοντας «εκείνη την ημέρα» (κατά την οποία είναι φανερό ότι θα πραγματοποιηθούν όλα όσα προαναφέρθηκαν σχετικά με την κλήση των εθνών και την απόπτωση των Ιουδαίων) «θα λάμψει ο Θεός εν βουλή με δόξα πάνω στη γη, για να υψώσει και να δοξάσει το υπόλειμμα του Ισραήλ· και αυτό που θα υπολειφθεί στη Σιών και αυτό που θα απομείνει στην Ιερουσαλήμ, άγιοι θα ονομαστούν όλοι όσοι έχουν καταγραφεί για ζωή στην Ιερουσαλήμ». Εξαιτίας αυτών, οι οποίοι εύλογα προήλθαν από την Ιερουσαλήμ και την Ιουδαία, το προοίμιο δήλωνε ότι η προφητεία λέγεται «υπέρ της Ιουδαίας και υπέρ της Ιερουσαλήμ», ή και εξαιτίας της αληθινής Ιερουσαλήμ και της Ιουδαίας που θεωρείται νοητώς κατ' αναλογίαν προς εκείνην· περί του οποίου ζητήματος θα μάθουμε στον κατάλληλο καιρό.

Σε σχέση με αυτό στο οποίο αναφέρεται τώρα ο λόγος, και από εμάς εξαγγέλλονται τα ρήματα του Κυρίου: «διότι με τα χείλη μου», λέει, «εξήγγειλα όλα τα κρίματα του στόματός σου». Άραγε, λοιπόν, και από εμάς εκπορεύεται το Άγιο Πνεύμα; Αλλά και εξερευνώνται και μελετώνται και τηρούνται και πράττονται και κατανοούνται, σε όσα υποβιβάζει το Πνεύμα εκείνος που ερμηνεύει τα του Πνεύματος όχι μέσω του Πνεύματος, και πόση είναι η διαφορά των λόγων του Κυρίου: εντολές, νόμοι, μαρτύρια, δικαιώματα, κρίματα. «Και έγινε ρήμα Κυρίου προς τον Ιωάννη τον γιο του Ζαχαρία», σύμφωνα με τον θείο ευαγγελιστή Λουκά, και «καθώς μίλησε ο Κύριος διαμέσου των αγίων του προφητών για να κάνει έλεος», λέει ο Ζαχαρίας, και «στον Ιωνά τον γιο του Αμαθί έγινε λόγος Κυρίου», και «ο λόγος που απευθύνθηκε στον Ησαΐα» και άλλοτε σε κάποιον άλλον, και «είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή» και στον τάδε ή στον δείνα, και σε τόσους πολλούς που αυτή τη στιγμή δεν είναι καθόλου εύκολο να απαριθμηθούν.

Ο λόγος που δόθηκε από τον Κύριο προς τον Ησαΐα, τον υιό του Αμώς, σχετικά με την Ιουδαία και την Ιερουσαλήμ. Ότι στις έσχατες ημέρες θα είναι φανερό το όρος του Κυρίου, και ο οίκος του Θεού στις κορυφές των ορέων, και θα υψωθεί πάνω από τα βουνά, και θα προσέλθουν σε αυτό όλα τα έθνη. Και θα πορευτούν πολλά έθνη και θα πουν: Ελάτε να ανεβούμε στο όρος του Κυρίου ... και θα μας αναγγείλει την οδό του, ... διότι από τη Σιών θα εξέλθει ο νόμος, και ο λόγος του Κυρίου από την Ιερουσαλήμ. Και θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη και θα ελέγξει πολύ λαό. Και θα μετατρέψουν τις μάχαιρές τους σε άροτρα και τις λόγχες τους σε δρέπανα, και δεν θα σηκώσει πλέον έθνος μάχαιρα εναντίον άλλου έθνους, και δεν θα μάθουν πια να πολεμούν. Και τώρα, οίκε του Ιακώβ, ελάτε να πορευτούμε στο φως του Κυρίου. Διότι εγκατέλειψε τον λαό του, τον οίκο του Ισραήλ. Επειδή γέμισε η χώρα τους, όπως εξαρχής, από μαντείες σαν των αλλοφύλων, και γεννήθηκαν σε αυτούς πολλά αλλόφυλα τέκνα. Διότι γέμισε η χώρα τους από ασήμι και χρυσό, και οι θησαυροί τους ήταν αναρίθμητοι. Και γέμισε η γη από άλογα, και τα άρματά τους ήταν αναρίθμητα. Και γέμισε η γη τους από βδελύγματα, από τα έργα των χεριών τους, ... και έσκυψε ο άνθρωπος, και ταπεινώθηκε ο άνδρας, και δεν πρόκειται να τους συγχωρήσω.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Βʹ Ο λόγος που απευθύνθηκε στον Ησαΐα, υιό του Αμώς. Από αυτό καθίσταται σαφές ότι δεν εκφώνησαν όλες τις προφητείες ταυτόχρονα, αλλά, δεχόμενοι την έμπνευση σε διαφορετικούς καιρούς, απάγγελλαν ορισμένες περικοπές, οι οποίες, αφού συνενώθηκαν αργότερα σε ένα σύνολο, αποτέλεσαν ένα ολόκληρο βιβλίο. Γι' αυτό και αρχίζει με αυτόν τον τρόπο.

Κεφάλαιο Α'. Περί της γενεαλογίας του Χριστού. «Βίβλος γενέσεως». Για ποιο λόγο δεν είπε «όραμα» ή «λόγος», όπως οι προφήτες; Διότι εκείνοι έτσι προέγραφαν: «όραμα το οποίο είδε ο Ησαΐας», και «ο λόγος που απευθύνθηκε προς τον Ησαΐα». Για ποιο λόγο, ζητάς να μάθεις;