Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 2:4

Διότι και από παλαιά είχε προφητευθεί η ειρήνη που θα χορηγούνταν από Αυτόν, καθώς αναφέρει η Γραφή: «Θα σφυρηλατήσουν τις μάχαιρές τους σε αλέτρια, και τις λόγχες τους σε δρεπάνια, και δεν θα σηκώσει έθνος μάχαιρα εναντίον έθνους, ούτε θα μαθαίνουν πλέον να πολεμούν». Και δεν είναι βεβαίως απίστευτο κάτι τέτοιο, εφόσον ακόμη και τώρα οι βάρβαροι, οι οποίοι έχουν έμφυτη την αγριότητα στους τρόπους τους, όσο εξακολουθούν να προσφέρουν θυσίες στα είδωλα μεταξύ τους, μαίνονται ο ένας εναντίον του άλλου και δεν ανέχονται να παραμείνουν ούτε μία ώρα χωρίς το ξίφος τους.

Και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ. Διότι από εκεί ξεκίνησε και διασπάρθηκε το κήρυγμα σε ολόκληρο τον κόσμο. Και θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη. Ο Θεός, αφού στάθηκε σε συναγωγή θεών, θα διακρίνει τους θεούς· ενώ στα έθνη, θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη. Διότι στους μεν Αγίους αρμόζει το να διακρίνονται, για την επίγνωση της αξίας του καθενός· σε όσους δε έζησαν μάταια, το να κρίνονται. Ίσως μάλιστα από αυτό να καταδεικνύεται ότι η κόλαση των εθνών που βρίσκονται εκτός της ευσέβειας είναι διαφορετική, και όχι μία και η αυτή· διότι, ως προς το ότι έχουν εκπέσει από την επίγνωση του Θεού, είναι όλοι άξιοι βασάνων και κολάσεων· ως προς το ότι, όμως, είναι διαφορετικές οι πράξεις του βίου τους, τόσο στα πάθη της ατιμίας όσο και στις πονηρίες εναντίον των πλησίον, απαιτείται κρίση κατά των εθνών η οποία να διαλαμβάνει περί των αμαρτημάτων που έχουν διαπραχθεί εις βάρος των συνανθρώπων τους.

Και θα ελέγξει λαό πολύ. Για να μας δείξει το δίκαιο και το αναντίρρητο της δίκαιης κρίσεως, πρόσθεσε το «Και θα ελέγξει λαό πολύ». —«Διότι θα σε ελέγξω» λέει, «και θα τα παρουσιάσω μπροστά στο πρόσωπό σου». Εδώ μεν, λοιπόν, ο κατήγορος παρουσιάζει μάρτυρες για την απόδειξη των εγκλημάτων του κατηγορουμένου, στο δικαστήριο όμως των κρυπτών πράξεων, τα ίδια τα πράγματα παρουσιάζονται μπροστά μας με την πραγματική τους μορφή, καθώς κάθε αμαρτία ορθώνεται μπροστά σε εκείνους που έχουν αμαρτήσει. Εκεί μεν, λοιπόν, ο έλεγχος χρησιμοποιείται για την εδραίωση της δίκαιης κρίσης, ενώ εδώ για τη διόρθωση εκείνων για τα οποία ελέγχεται κανείς. Αυτόν τον έλεγχο προτρέπει ο Απόστολος τον Τιμόθεο να χρησιμοποιεί. Κάθε έλεγχος όμως, όταν αγγίζει ξεκάθαρα αυτόν που ελέγχεται, τον βασανίζει έντονα, προβάλλοντας το αίσχος του αμαρτήματος, έτσι ώστε να ευεργετεί τα μέγιστα εκείνον που δεν έχει συναίσθηση των δικών του πταισμάτων, οδηγώντας τον στη συναίσθηση και σε αληθινή μεταμέλεια. Διότι, ποιο σωματικό τραύμα προκαλεί τόσο δριμύ πόνο, όση βάσανο προξενεί στην ψυχή ένας ελεγκτικός λόγος που την πλήττει, ο οποίος διαπερνά τη συνείδηση εκείνων που βαρύνονται από την αισχύνη των κακών πράξεών τους;

Και θα κατακόψουν τις μάχαιρές τους σε άροτρα και τις λόγχες τους σε δρέπανα. Αυτός είναι ο ωφέλιμος σκοπός των ελέγχων, το να μεταβάλουν δηλαδή σε ειρηνική κατάσταση τους φιλοπόλεμους και τους ταραχώδεις. Είναι δε φανερό στον καθένα, ότι ο νόμος και ο λόγος του Χριστού, έχοντας ειρηνικό και συμφιλιωτικό χαρακτήρα, κήρυξε ειρήνη στους μακράν και στους εγγύς. Έτσι, τόσο οι Ιουδαίοι όσο και οι προερχόμενοι από τα έθνη απέθεσαν τα πολεμικά όπλα, τόσο εκείνα που προορίζονταν για την εκ του σύνεγγυς συμπλοκή σε μάχες σώμα με σώμα (τα οποία ονόμασε «μάχαιρα»), όσο και εκείνα που ήταν προετοιμασμένα για άμυνα από μακριά (τα οποία λέει ότι είναι τα δόρατα και οι λόγχες)· αυτά ο λόγος που προήλθε από την Ιερουσαλήμ τα μετασκευάζει σε γεωργικά εργαλεία· με αποτέλεσμα η φθοροποιός μάχαιρα να καθίσταται μέσο προετοιμασίας για τα ζωοποιά σπέρματα, τα οποία εμφυτεύονται από τη σοφία μέσα στις λογικές ψυχές, καθώς έχει μετατραπεί σε άροτρο που μαλακώνει τα πωρωμένα, ανατρέπει τα αγκάθια και δημιουργεί τόπους διαφύλαξης της ουράνιας χάριτος.

Και δεν θα σηκώσει έθνος εναντίον έθνους μάχαιρα. Όσο καιρό βέβαια ενεργούσε με θέρμη ο λόγος της κοσμικής σοφίας, τα έθνη ξεσηκώνονταν το ένα εναντίον του άλλου, στρέφοντας αναμεταξύ τους τη μάχαιρα του λόγου, η οποία ήταν σφοδρά ακονισμένη με τη μελέτη και έλαμπε από την πειστικότητα. Επειδή όμως ήλθε η ειρήνη μας, και διακηρύχθηκε το «δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη», ολόκληρο μαζί το ψεύδος σιώπησε μπροστά στην αλήθεια. Όπως ακριβώς η πολυφωνία των φλύαρων πουλιών σιγεί αμέσως, όταν εμφανιστεί ξαφνικά από πάνω τους κάποιος αετός, έτσι πλέον δεν καταρρίπτουν τα επιχειρήματα ο ένας του άλλου· ο ένας λέγοντας ότι δεν υπάρχει καθόλου Πρόνοια, και ο άλλος ότι αυτή φθάνει μόνο μέχρι τη σελήνη. Ούτε φιλονικούν πλέον για την ψυχή· ο ένας αποφαινόμενος ότι είναι θνητή, και ο άλλος αθάνατη. Ή για τα ζητήματα της ειμαρμένης, ο ένας λέγοντας ότι αυτή εξουσιάζει τα πάντα, και ο άλλος ότι δεν υπάρχει καθόλου. —Επειδή όμως ήλθε η μωρία του κηρύγματος, και ο Εσταυρωμένος δοξάζεται, και η ανάσταση πιστεύεται, και η κρίση ελπίζεται, τα έθνη, έχοντας καταλύσει τον μεταξύ τους πόλεμο, διάγουν εν ειρήνη. Φοβάμαι όμως μήπως πλέον γίνουν θεατές του δικού μας πολέμου... Και επειδή πριν από αυτό ολόκληρος ο βίος τους καταναλωνόταν στην εκμάθηση των μάταιων λόγων, καθόσον η διαλεκτική αποτελεί πολεμική μέσω του διαλόγου, «Δεν θα μάθουν πια», λέγει, «να πολεμούν», εννοώντας ότι δεν θα σπαταλούν πλέον τον χρόνο τους με τους διδασκάλους της λογομαχίας.

Διότι σφραγίστηκε η όραση και η προφητεία μετά τον σταυρό του Σωτήρος. Και δεν υπάρχει πλέον σε αυτούς ο νόμος και ο λόγος του Θεού. Γι' αυτό άλλωστε και ο θεσπέσιος Παύλος, σχεδόν έχοντας απηυδήσει, και βλέποντας το πλήθος των Ιουδαίων να μην επιδέχεται νουθεσία, λέει: «Σε εσάς ήταν αναγκαίο να κηρυχθεί πρώτα ο λόγος του Κυρίου· επειδή όμως τον απορρίπτετε και δεν κρίνετε τους εαυτούς σας άξιους της αιώνιας ζωής, ιδού, στρεφόμαστε προς τα έθνη· διότι έτσι μας έχει δώσει εντολή ο Κύριος.» Κατάλαβε λοιπόν πώς καυχώνται τα έθνη για τη χάρη του Χριστού. Διότι λένε ότι ο νόμος και ο λόγος του Κυρίου έχουν εξέλθει από τη Σιών και από την Ιερουσαλήμ, και έχουν μεταβεί οπωσδήποτε σε αυτά. Διότι η χάρη έχει μεταβεί από εκείνους που επέλεξαν να απειθούν σε εκείνους που έχουν κληθεί μέσω της πίστεως. Και θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη, και θα ελέγξει πολύ λαό· και θα κατακόψουν τα μαχαίρια τους σε άροτρα, και τις λόγχες τους σε δρέπανα.

«Και δεν θα σηκώσει έθνος εναντίον έθνους μάχαιρα, και δεν θα μαθαίνουν πλέον να πολεμούν.» Αφού προείπε ότι θα πέσει και θα εκμηδενιστεί η κυριαρχία του διαβόλου, και ότι θα καταργηθεί η κατασκευή των ειδώλων, με τα έθνη να προτρέπουν το ένα το άλλο αναφωνώντας: «Ελάτε, ας ανεβούμε στο όρος του Κυρίου και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ, και θα μας αναγγείλει την οδό του, και θα πορευθούμε σε αυτήν», καθιστά σαφή στους ακροατές τον χρόνο κατά τον οποίο θα εκπληρωθούν όσα προειπώθηκαν, και από την ίδια την κατάσταση των πραγμάτων το κάνει απολύτως γνωστό. Διότι στο παρελθόν, όταν η γη δεν βρισκόταν υπό έναν ενιαίο ζυγό, αλλά τα έθνη ήταν χωρισμένα σε χώρες και πόλεις, και η κάθε μία είχε ξεχωριστά τον δικό της κυβερνήτη, υπήρχε απομόνωση, μάχες και πόλεμοι, καθώς οι κάτοικοι της γης λεηλατούσαν παντού ο ένας τον άλλον και άρπαζαν συνεχώς τα αγαθά των άλλων, και ο καθένας θεωρούσε ως την ύψιστη δόξα την πλεονεξία και την αγριότητα εναντίον όσων μπορούσε.

Διότι τα όπλα των Ρωμαίων αντιστέκονται και τους αναγκάζουν να ησυχάζουν, και τους τρομάζουν σαν να είναι αγρίμια, και με τη δική τους δύναμη αποδεικνύουν τη δειλία εκείνων. Καθορίζει λοιπόν τον καιρό, όπως είπα, ο μακάριος προφήτης για την κλήση και την επιστροφή των εθνών. Και ποιος είναι αυτός; Όταν, λέει, ο Θεός των όλων, ο παμβασιλέας και Κύριος θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη, δηλαδή θα αποδώσει δικαιοσύνη και κρίση σε όλα τα έθνη.

Διότι επικράτησε η αδικία, όπως ακριβώς ανέφερα προηγουμένως, καθώς τα έθνη λεηλατούσαν το ένα το άλλο και επέφεραν κάθε είδους αγριότητα και πλεονεξία. Επειδή όμως αυτά εξαλείφθηκαν, δόθηκε δικαιοσύνη και κρίση από τον Θεό, και υποτάχθηκαν, όπως είπα, πολλά έθνη τα οποία νικήθηκαν από τα όπλα των Ρωμαίων. Έτσι, όσοι βρίσκονταν υπό την εξουσία του βασιλέως δεν φοβούνταν πλέον τις επιδρομές κανενός, και η κατάσταση έφτασε για αυτούς σε τέτοιο σημείο ειρήνης και ταυτόχρονα ευημερίας, ώστε να μην έχουν πια ανάγκη την πολεμική εμπειρία, αλλά να προτιμούν και μάλιστα με μεγάλη χαρά να ασχολούνται με τα έργα της ειρήνης, να αναλαμβάνουν τους κόπους της γεωργίας και να φροντίζουν τα κτήματα· διότι μεταπλάθουν τα πολεμικά όπλα για τον σκοπό αυτό, ώστε ακόμη και τη ρομφαία να την παίρνουν για τη χρήση του αρότρου, αλλά και τη λόγχη να τη μετατρέπουν σε δρεπάνι, να ξεμάθουν εντελώς τον πόλεμο και να αποφεύγουν τις μεταξύ τους μάχες. Διότι, επειδή βασίλευσε επί των εθνών ο Χριστός, ο οποίος είναι η ειρήνη, εξαλείφθηκε κάθε διχόνοια, έριδα, μάχες και κάθε μορφή πλεονεξίας· απομακρύνθηκαν δε και οι βλάβες που προέρχονται από τον πόλεμο, καθώς και οι εξ αυτού φόβοι· και επικράτησε το δικό Του θέλημα, καθώς λέει προς αυτούς: «Την ειρήνη τη δική μου σας δίνω, την ειρήνη τη δική μου σας αφήνω». Και τώρα, οίκος του Ιακώβ, ελάτε, και ας πορευτούμε στο φως του Κυρίου.

Διότι επικράτησε η ειρήνη παντού. Και αυτό, νομίζω, είναι εκείνο που λέει κάπου αλλού ο προφήτης Ησαΐας για όλα τα έθνη: «Και θα σφυρηλατήσουν τα μαχαίρια τους σε άροτρα και τις λόγχες τους σε δρέπανα, και δεν θα σηκώσει έθνος μαχαίρι εναντίον έθνους, και δεν θα μαθαίνουν πλέον να πολεμούν». Διότι, αφού βρέθηκαν όλοι κάτω από έναν ζυγό, πνευματικά μεν υπό τον Θεό, σωματικά δε υπό τους Ρωμαίους, ζουν βίο ήρεμο και ατάραχο, χωρίς πόλεμο, ώστε, έχοντας απαλλαγεί από κάθε φόβο, ακόμη και οι άλλοτε μεγαλύτεροι εχθροί να συμφιλιώνονται μεταξύ τους με ομοψυχία. Διότι οι Αιγύπτιοι, λέει, θα έχουν δρόμο προς τους Ασσυρίους, και οι Ασσύριοι προς τους Αιγυπτίους.

«Διότι θα συντρίψω τόξο και ρομφαία», πράγμα που θα διαπιστώσουμε ότι έχει πραγματοποιηθεί και ιστορικά. Επειδή, όταν οι επιφανέστατοι στρατηγοί των Ρωμαίων ανέλαβαν την εξουσία επί πάντων και υπέταξαν την οικουμένη, καθώς ο Θεός τούς απένειμε αυτή τη δόξα κατά θεία οικονομία, οι μεν Πέρσες περιορίστηκαν στη φροντίδα μόνο του δικού τους κράτους, οι δε επιδρομές των άλλων βαρβάρων εναντίον χωρών και πόλεων τερματίστηκαν. Και το γεγονός αυτό το υπενθυμίζει σαφώς ο μακάριος Ησαΐας λέγοντας: «Και θα σφυρηλατήσουν τα μαχαίρια τους για να τα κάνουν άροτρα και τις λόγχες τους δρέπανα, και δεν θα σηκώσει πλέον έθνος μάχαιρα εναντίον άλλου έθνους, ούτε θα μαθαίνουν πια να πολεμούν». Διότι, έχοντας πλέον βρεθεί κάτω από έναν ζυγό, στράφηκαν μάλλον στην επωφελή φιλεργία και μετέπλασαν τα πολεμικά τους όργανα σε χρήσιμα εργαλεία για τη γεωργία. Θα υπάρξει λοιπόν ειρήνη, λέγει, και οι παλαιοί φοβεροί φόβοι θα παύσουν, καθώς ο Θεός θα τους κατευνάσει και θα ευφραίνει με τα αγαθά της ειρήνης αυτούς που Τον αγαπούν.

Διότι, όπως ακριβώς ο μακάριος προφήτης Ησαΐας είπε για κάποιους ότι «θα σφυρηλατήσουν τα μαχαίρια τους σε άροτρα και τις λόγχες τους σε δρέπανα, και δεν θα σηκώσει έθνος εναντίον έθνους μαχαίρι, ούτε θα μάθουν πια να πολεμούν», επειδή οι καιροί της ειρήνης σχεδόν τους πείθουν να παραδώσουν τα πολεμικά όπλα στις ανάγκες της γεωργίας και να στραφούν σε άλλες ασχολίες, εγκαταλείποντας την άσκηση της πολεμικής τακτικής· έτσι και ο θεσπέσιος Ζαχαρίας, εφόσον δόθηκε πλέον από τον Θεό αδιάρρηκτη ειρήνη, λέει ότι τα σκεύη που είναι χρήσιμα στους πολεμιστές θα μεταπλαστούν σε αφιέρωμα προς τον Θεό. Διότι η πολεμική διάθεση οπωσδήποτε θα αδρανήσει, μη φροντίζοντας ούτε για άλογα, ούτε για χαλινάρια, ούτε για στολίδια, αλλά μάλλον θα στραφεί προς την επιλογή του να διαπρέπει κανείς στα έργα της αρετής και της θεοσέβειας.

Αυτός ο «νόμος» του Χριστού θα μπορούσε να είναι ο ευαγγελικός, ο οποίος εκκίνησε από άνω «από τη Σιών» την «επουράνια», αλλά και από τούτη την επίγεια «Σιών», στην οποία συνέβη ο από τους ανθρώπους θάνατος του Σωτήρος και η εκ νεκρών ανάστασή του, και από την οποία τα μυστήρια και τα παραγγέλματα της Καινής Διαθήκης έλαβαν την αρχή τους και προήλθαν σε όλη την οικουμένη. Ακριβώς αυτός ο «νόμος», που είναι και ο νέος [νόμος] του ευαγγελικού λόγου, αφού κηρύχθηκε «σε όλα τα έθνη», διαπαιδαγώγησε αυτούς που τον αποδέχθηκαν σχετικά με τα αφορώντα «το όρος του Θεού» και «τον οίκο», και δίδαξε «τα έθνη» λέγοντας: «Ελάτε να αναβούμε στο όρος του Κυρίου και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ». Ο ίδιος επίσης και «έκρινε ανάμεσα στα έθνη», ξεχωρίζοντας για τον εαυτό του τους άξιους και εκλέγοντας τους κλητούς από εκείνους που δεν ήταν τέτοιοι. Έτσι λοιπόν, «αφού έκρινε ανάμεσα στα έθνη», ο ευαγγελικός «λόγος» έλεγξε πολύ λαό, δηλαδή είτε αυτούς που πίστεψαν σε αυτόν, ελέγχοντας την προηγούμενη πλάνη τους, είτε ελέγχοντας αυτούς που δεν πίστεψαν σε αυτόν, οι οποίοι χάνονται από δική τους υπαιτιότητα. Αυτοί λοιπόν που τον αποδέχθηκαν, έχοντας απαλλαγεί από κάθε πολεμική διάθεση, διάγουν πλέον εν ειρήνη, έχοντας αναλάβει έναν ατάραχο βίο, ώστε να μην πολεμούνται πια από τις αντικείμενες δυνάμεις, ούτε να είναι υποχείριοι των δαιμόνων που παλαιότερα τους εξουσίαζαν.

Στους οποίους και ο ίδιος ο Σωτήρας, παρέχοντας τη δική του «ειρήνη», έλεγε: «ειρήνη σας αφήνω, την ειρήνη τη δική μου σας δίνω». Και αυτά βεβαίως εκπληρώθηκαν κατά λέξη μετά τη θεοφάνειά του και μετά το κήρυγμα του ευαγγελικού νόμου στα έθνη, όταν μια βαθύτατη ειρήνη περιέλαβε τα έθνη· πράγμα το οποίο βεβαίως, υποδηλώνοντας τον Χριστό, ανέφερε ο λόγος λέγοντας ότι «θα μετατρέψουν τα μαχαίρια τους σε άροτρα» και «τις λόγχες τους σε δρέπανα» και «δεν θα διδάσκονται πλέον την πολεμική τέχνη», τα οποία πράγματι προηγουμένως ήταν αναγκαία και τα ασκούσαν από την παιδική τους ηλικία στους αγρούς και στις πόλεις εξαιτίας του φόβου των εχθρών από τις γειτονικές χώρες. Στη συνέχεια ο προφήτης, αφού εξέθεσε λεπτομερώς την κλήση των εθνών και την ειρήνη που διαχύθηκε σε όλους τους ανθρώπους, επιδεικνύει τη φιλοστοργία του προς τους οικείους του, παρακαλώντας τον λαό του να αποδεχθεί τη χάρη του Χριστού που δωρήθηκε σε όλα τα έθνη. Γι' αυτό λέει: «Και τώρα, οίκος του Ιακώβ, ελάτε και ας πορευθούμε στο φως του Κυρίου». Και δες πώς, για την παρόρμηση και την προτροπή του λαού, συγκαταλέγει και τον εαυτό του, προτρέποντάς τους να μετάσχουν στο «φως του Κυρίου», ονομάζοντας «φως του Κυρίου» τον «νόμο» της Καινής Διαθήκης που προήλθε «από τη Σιών» και τον σωτήριο και ευαγγελικό «λόγο». Προσκαλεί δε όχι τον Ιακώβ, αλλά τον οίκο του να έλθει στο φως της γνώσης του Κυρίου, επειδή ακριβώς βρίσκονταν στο σκοτάδι.

Αμέσως λοιπόν, σαν να είχαν γεννηθεί από έναν πατέρα και έναν Θεό ως παιδιά, και από μία μητέρα, την αληθινή ευσέβεια, ειρηνικά ασπάζονταν και αποδέχονταν ο ένας τον άλλον, ώστε από τότε η σύμπασα οικουμένη να μη διαφέρει σε τίποτα από μία ευνομούμενη οικογένεια και συγγένεια, και να είναι δυνατόν σε όποιον το επιθυμούσε να ταξιδεύει και να αποδημεί όπου ήθελε με κάθε ευκολία, και οι μεν από τη δύση να μεταβαίνουν ακινδύνως προς την ανατολή, οι δε από την ανατολή πάλι προς τα εκεί να ταξιδεύουν σαν σε δικές τους πατρίδες, και να εκπληρώνονται τα λόγια των παλαιών χρησμών και οι αναφωνήσεις των προφητών, αναρίθμητες άλλες, τις οποίες δεν υπάρχει τώρα καιρός να παραθέσω, αλλά και εκείνες περί του σωτηρίου Λόγου, που διακηρύσσουν τα εξής: «Θα κατακυριεύσει από θάλασσα σε θάλασσα, και από τους ποταμούς έως τα πέρατα της οικουμένης». Και πάλι: «Στις ημέρες του θα ανατείλει η δικαιοσύνη και πλήθος ειρήνης». «Και θα μετατρέψουν τις μάχαιρές τους σε άροτρα, και τις λόγχες τους σε δρέπανα. Και δεν θα σηκώσει έθνος εναντίον έθνους μάχαιρα, και δεν θα μάθουν πλέον να πολεμούν». Αυτά προλέγονταν και διακηρύσσονταν από τις φωνές των Εβραίων από τους πολύ παλαιούς χρόνους· αυτά, που τα βλέπουμε να γίνονται πράξη στην εποχή μας, επιβεβαιώνουν τις μαρτυρίες των παλαιών φωνών. Εσύ δε, εάν επιθυμείς αφθονία και άλλων αποδείξεων, να τις αναζητάς όχι στα λόγια αλλά στα έργα.

Εκπληρωνόταν δε και άλλη προφητεία, η οποία αναφωνεί κάπως έτσι διά του Ησαΐα: «Και θα μετατρέψουν τα ξίφη τους σε άροτρα, και τις λόγχες τους σε δρέπανα· και δεν θα σηκώσει έθνος εναντίον έθνους ξίφος, και δεν θα μάθουν πλέον να πολεμούν». Αυτά, λοιπόν, φανερώνονται και μέσω των παρόντων γεγονότων, και έβρισκαν την εκπλήρωσή τους, κατά γράμμα μεν σύμφωνα με την ιστορία που παραδόθηκε, ως προς το πνευματικό τους νόημα δε, σύμφωνα με την καθαίρεση των νοητών και αόρατων εχθρών. Ως δόρατα, όπλα και ασπίδες των αντίπαλων δυνάμεων κατέστησαν τα άψυχα ξόανα και τα αγάλματα της πολυθεϊστικής πλάνης, ή ακόμη και τους άθεους άνδρες και τους ασεβείς λογισμούς που υποβάλλονται στις διάνοιες των ανθρώπων από τα αόρατα πνεύματα, μέσω των οποίων κατατοξεύουν ρίχνοντας τα πυρωμένα βέλη εναντίον των απροστάτευτων και μη οχυρωμένων με την πίστη ψυχών.

«Και θα γνωρίσετε ότι ο Κύριος ο Παντοκράτωρ με έχει αποστείλει σε εσάς». Διότι παρατήρησε σε αυτά πώς ο Κύριος ομολογεί ότι ο ίδιος έχει αποσταλεί από άλλον Κύριο Παντοκράτορα, και υπόσχεται ότι θα συγκεντρώσει για τον εαυτό του λαό από όλα τα έθνη. Αυτός, λοιπόν, ο ίδιος ο Λόγος του Θεού απευθυνόταν στον λαό που προερχόταν από τα έθνη, λέγοντας: «Προσέξτε, λαέ μου, τον νόμο μου». Και διδάσκει ότι ο νόμος του είναι το Ευαγγέλιο, για το οποίο προφήτευε και ο Ησαΐας λέγοντας: «Διότι από τη Σιών θα εξέλθει νόμος, και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ, και θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη». Αυτόν τον νόμο και ο Ιερεμίας τον ονόμασε καινή διαθήκη, λέγοντας: «Ιδού, έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα συνάψω Καινή Διαθήκη, όχι σαν τη διαθήκη που σύναψα με τους πατέρες τους». Και ο Ησαΐας πάλι αναφωνούσε για τον Σωτήρα, λέγοντας: «Ιδού ο δούλος μου τον οποίο εξέλεξα, ο εκλεκτός μου· τον αποδέχθηκε η ψυχή μου. Θα εξαγγείλει κρίση στα έθνη».

Ψ. Από τον Ησαΐα. Α΄. Ο λόγος που απευθύνθηκε προς τον Ησαΐα, τον υιό του Αμώς, σχετικά με την Ιουδαία και την Ιερουσαλήμ. Ότι κατά τις έσχατες ημέρες θα είναι εμφανές το όρος του Κυρίου, και ο οίκος του Θεού στις κορυφές των ορέων, και θα υψωθεί υπεράνω των βουνών, και θα προσέλθουν σε αυτό όλα τα έθνη. Και θα πορευθούν πολλά έθνη και θα πουν: Ελάτε να αναβούμε στο όρος του Κυρίου και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ, και θα μας αναγγείλει την οδό Του, και θα πορευθούμε σε αυτήν. Διότι από τη Σιών θα εξέλθει νόμος και λόγος του Κυρίου από την Ιερουσαλήμ. Και θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη και θα ελέγξει πολύ λαό. Και θα σφυρηλατήσουν τις μάχαιρές τους σε άροτρα και τις λόγχες τους σε δρέπανα. Και κανένα έθνος δεν θα σηκώσει μάχαιρα εναντίον άλλου έθνους, και δεν θα μάθουν πλέον να πολεμούν.

Ας μας δείξουν αυτοί που καυχιούνται για την περιτομή, ποιος είναι ο νόμος και τι είδους, και σε ποιους πρόκειται να δοθεί αυτός που προφητεύεται ότι θα εξέλθει από τη Σιών. Διότι, λέει, «από τη Σιών θα εξέλθει νόμος», ο οποίος προφανώς είναι διαφορετικός από τον νόμο που δόθηκε στην έρημο μέσω του Μωυσή. Και ποιος είναι ο λόγος του Κυρίου, ο οποίος, σύμφωνα με την προφητεία, δεν παραμένει πλέον στην Ιερουσαλήμ, αλλά από την ίδια τη Σιών μεταβαίνει σε όλα τα έθνη, και πρόκειται να κρίνει ανάμεσά τους και να ελέγξει πολύ λαό, όταν πια, έχοντας επέλθει βαθύτατη ειρήνη στα έθνη που πρόκειται να κριθούν από τον λόγο του Κυρίου, εκείνοι που αξιώθηκαν την ειρήνη, αφού μετατρέψουν τα παλαιότερα πολεμικά τους όπλα, θα στρέψουν τον νου τους στην καλλιέργεια της ψυχής τους; Για εκείνους, λοιπόν, δεν γνωρίζω αν υπάρχει κάποιος αντίλογος σε αυτά· για εμάς, όμως, που έχουμε πιστέψει υγιώς στον Ιησού, τον Χριστό του Θεού, είναι εύκολο να ερμηνεύσουμε ομαλά ολόκληρη την προφητεία, και να την αναδείξουμε ως αληθινά θεία και θαυμαστή, με το να πιστεύουμε ότι τα προφητευθέντα έχουν ήδη λάβει εκπλήρωση, και να μην εκπίπτουμε από την αλήθεια, μεταθέτοντας τα αποτελέσματα των προφητειών σε ατελείωτους χρόνους.

Βλέπεις πώς και αυτός, διακρίνοντας δύο διαθήκες, ονομάζει τη μία παλαιά και την άλλη καινή, και λέει ότι η καινή δεν θα είναι όπως η παλαιά, την οποία συνήψε με τους πατέρες; Διότι η πρώτη είχε θεσπιστεί ως νόμος για τους Ιουδαίους που είχαν εκπέσει από την ευσέβεια των προγόνων τους, είχαν ζηλώσει τον αιγυπτιακό βίο και τρόπο ζωής, και είχαν ολισθήσει στην πολυθεϊστική πλάνη και στη δεισιδαιμονία των εθνών γύρω από τα είδωλα, προκειμένου να εγείρει αυτούς που είχαν πέσει και να ανορθώσει εκείνους που κείτονταν πρηνείς με κατάλληλες διδασκαλίες. «Διότι για τους δικαίους», λέει, «δεν θεσπίζεται νόμος, αλλά για τους ανόμους και τους ανυπότακτους, τους ασεβείς και τους αμαρτωλούς», και τα παρόμοια. Η δε καινή καθοδηγεί αυτούς που μέσω του Σωτήρος μας, με τη χάρη και τη δωρεά του Θεού, έχουν εγερθεί για να βαδίσουν και να σπεύσουν προς την υποσχεθείσα βασιλεία του Θεού, προσκαλώντας εξίσου όλους τους ανθρώπους σε μία και την αυτή μετοχή των αγαθών. Αυτήν την καινή διαθήκη, πάλι, ο Ησαΐας, ένας άλλος προφήτης των Εβραίων, την ονομάζει νέο νόμο, λέγοντας: «Διότι από τη Σιών θα εξέλθει νόμος, και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ, και θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη, και θα έρθουν όλα τα έθνη, και θα συναχθούν όλοι οι λαοί και θα πουν, ελάτε, και ας ανεβούμε στο όρος του Κυρίου και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ».

Επισημαίνει δε και την ειρήνη που δηλώνεται εδώ ο ίδιος ψαλμός, λέγοντας: «Στις ημέρες του θα ανατείλει δικαιοσύνη και πλήθος ειρήνης». Και ο Ησαΐας συμφωνεί με αυτά μέσα από όσα λέει: «και θα σφυρηλατήσουν τις μάχαιρές τους σε άροτρα και τις λόγχες τους σε δρέπανα, και δεν θα σηκώσει πλέον έθνος εναντίον έθνους μάχαιρα, και δεν θα μάθουν πια να πολεμούν». Θα βρεις δε και τον Μιχαία να συμφωνεί με αυτά, καθώς και πολλούς άλλους από τους προφήτες. Αν δε στρέψεις την προσοχή σου, όπως είπα, στους χρόνους, θα μπορέσεις να αντιληφθείς ότι από τους χρόνους του Αυγούστου και της επιφάνειας του Σωτήρα μας που έλαμψε κατ' αυτούς, όταν επικράτησε η μοναρχία των Ρωμαίων, διαλύθηκαν οι παλαιές διχόνοιες και οι πολυαρχίες των εθνών, και με αυτόν τον τρόπο από τότε άρχισαν να εκπληρώνονται τα όσα προφητεύθηκαν περί ειρήνης. Αλλά τώρα μεν προς το παρόν έχει γίνει η αρχή, θα έρθει όμως η στιγμή που η προφητεία θα εκπληρωθεί πληρέστατα, όταν «εισέλθει το πλήρωμα των εθνών», το οποίο έχει δηλωθεί από τον ιερό απόστολο. 〈Από τον Ψαλμό ριζ'〉. «Ο λίθος τον οποίο αποδοκίμασαν οι οικοδόμοι, αυτός έγινε κεφαλή γωνίας· από τον Κύριο έγινε αυτό, και είναι θαυμαστό στα μάτια μας. Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος· ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν. Ω Κύριε, σώσε μας, ω Κύριε, κατευόδωσέ μας. Ευλογημένος ο ερχόμενος στο όνομα του Κυρίου. Θεός είναι ο Κύριος και φανερώθηκε σε εμάς».

Δʹ. ΟΤΙ Η ΠΙΣΤΗ ΜΑΣ ΓΙΑ ΤΑ ΠΛΕΟΝ ΩΦΕΛΙΜΑ ΔΕΝ ΠΑΡΑΛΑΜΒΑΝΕΤΑΙ ΑΠΟ ΕΜΑΣ ΑΚΡΙΤΑ, ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΛΛΗΛΗ ΣΤΙΓΜΗ Ενώ λοιπόν κατά την αρχαιότητα άπειροι βασιλείς και τοπάρχες επικρατούσαν σε κάθε έθνος και κατά πόλεις και χώρες, και άλλες μεν διοικούνταν δημοκρατικά, άλλες τυραννικά και άλλες πολυαρχικά, και εξαιτίας αυτού, όπως ήταν φυσικό, ξεσπούσαν κάθε είδους πόλεμοι, με τα έθνη να συγκρούονται μεταξύ τους και να επαναστατούν συνεχώς εναντίον των γειτόνων τους, να λεηλατούν και να λεηλατούνται, και να εκστρατεύουν σε αμοιβαίες πολιορκίες, ώστε εξαιτίας αυτών των γεγονότων, όλοι μαζικά, τόσο οι κάτοικοι των πόλεων όσο και οι γεωργοί στους αγρούς, από την παιδική τους ακόμη ηλικία να διδάσκονται την πολεμική τέχνη και να οπλοφορούν διαρκώς και στους δημόσιους δρόμους και στα χωριά και στους αγρούς· όταν ήλθε ο Χριστός του Θεού, για τον οποίο από παλαιά είχε προφητευθεί μέσω των προφητών: «θα ανατείλει στις ημέρες του δικαιοσύνη και πλήθος ειρήνης» και: «θα μετατρέψουν τα μαχαίρια τους σε άροτρα και τις λόγχες τους σε δρέπανα, και δεν θα σηκώσει έθνος εναντίον έθνους μάχαιρα και δεν θα μάθουν πια να πολεμούν», τα έργα που ακολούθησαν ήταν σύμφωνα με τις προφητείες. Αμέσως καταργήθηκε κάθε πολυαρχία των Ρωμαίων, καθώς ο Αύγουστος ανέλαβε τη μοναρχία ταυτόχρονα με την Επιφάνεια του Σωτήρος μας. Από τότε και μέχρι σήμερα δεν θα δει κανείς, όπως πρωτύτερα, πόλεις να πολεμούν με πόλεις ούτε έθνος να μάχεται με έθνος, ούτε βέβαια τον βίο των ανθρώπων να αναλίσκεται στην παλαιά εκείνη σύγχυση.

Και θα σε ακολουθήσουν δεμένοι με χειροπέδες, και σε σένα θα προσευχηθούν, και θα σε προσκυνήσουν. Αυτοί δε οι ίδιοι είναι και γιοι θανατωμένων, εκείνων δηλαδή που υπέμειναν τον βαρύ και φοβερό θάνατο της ειδωλολατρίας. Αυτοί λοιπόν αναστέναζαν, θέλοντας να ελευθερωθούν από τα δεσμά τους· γι' αυτό ο Θεός, αφού τους εισάκουσε, ήλθε ο ίδιος στη γη και τους επισκέφθηκε. «Για να αναγγείλει στη Σιών». Όχι με σκοπό να σταματήσει μέχρις εκεί ο αίνος του Θεού ή η αγγελία, δηλαδή το Ευαγγέλιο, αλλά ώστε, αρχίζοντας από εκεί, να διαδοθεί σε όλη τη γη. Διότι από τη Σιών θα εξέλθει νόμος, και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ, και θα κρίνει ανάμεσα σε πολλά έθνη. «Όταν θα συγκεντρωθούν οι λαοί στο ίδιο μέρος». Δεν κάνει λόγο για έναν λαό, αλλά για πολλούς που έχουν συγκεντρωθεί. Και μέσω του πλήθους υπονοεί τα έθνη. «Αποκρίθηκε σε αυτόν στην οδό της ισχύος του». Δηλώνοντας κάτι τέτοιο ο Χριστός λέει: Ήλθε η ώρα για να δοξαστεί ο Υιός του ανθρώπου· υπονοώντας τον καιρό του σταυρού, ο οποίος αναγκαστικά ονομαζόταν οδός ισχύος. Διότι ισχύς του σταυρού και αληθινή δύναμη είναι η εκ νεκρών ανάσταση, την οποία προετοίμασε ως οδό το μυστήριο του σταυρού. «Μη με αναγάγεις στο ήμισυ των ημερών μου». Αναγωγή ονομάζει τη μετάσταση από αυτόν τον κόσμο. Διότι αυτό είναι άνοδος της ψυχής. Ικετεύει λοιπόν να μη μεταστεί όντας ατελής ως προς την αρετή, θεωρώντας ολόκληρο βίο αυτόν που είναι τέλειος στην αρετή, ενώ μισό τον ατελή και ανεκπλήρωτο.

Όλα, λοιπόν, λέει, τα αγέννητα υπάρχουν μέσα μας εν δυνάμει και όχι εν ενεργεία, όπως ακριβώς η γραμματική ή η γεωμετρία. Εάν, επομένως, τύχει του κατάλληλου λόγου και της διδασκαλίας, το πικρό θα μετατραπεί σε γλυκό —δηλαδή, λέει, «οι λόγχες σε δρέπανα και τα μαχαίρια σε άροτρα»—, και δεν θα είναι άχυρα και ξύλα, αυτά που γεννιούνται για τη φωτιά, αλλά καρπός τέλειος και μορφοποιημένος, όπως είπα, ίσος και όμοιος με την αγέννητη και απέραντη δύναμη. Εάν όμως παραμείνει μόνο δέντρο, χωρίς να παράγει μορφοποιημένο καρπό, εξαφανίζεται. Διότι «κοντά κάπου», λέει, «είναι το τσεκούρι στις ρίζες του δέντρου· κάθε δέντρο», λέει, «που δεν κάνει καλό καρπό, κόβεται και ρίχνεται στη φωτιά».

ΛΣΤ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΕΤΡΟ. Επειδή έγραψες: Τι σημαίνει το, «Θα σφυρηλατήσουν τις μάχαιρές τους σε άροτρα;», νομίζω, ή μάλλον είμαι πεπεισμένος, ότι αυτό έχει προφητευτεί με σαφήνεια, ότι δηλαδή το άροτρο της ειρήνης, εννοώ το θείο κήρυγμα για τον Χριστό, θα δαμάσει τις φιλοπόλεμες χώρες, των οποίων τα όπλα της κακίας θα μετασκευαστούν σε επωφελή για τη ζωή εργαλεία της γεωργίας.

Κάποιος άλλος πάλι, ευαγγελιζόμενος τη βαθύτατη ειρήνη, έλεγε: «Θα συντρίψουν τις μάχαιρές τους σε άροτρα, και τις λόγχες τους σε δρέπανα». Και ο ένας καλεί την Ιερουσαλήμ λέγοντας: «Χαίρε πάρα πολύ, θυγατέρα της Σιών, διότι ιδού, ο βασιλιάς σου έρχεται σε σένα πράος, καθισμένος πάνω σε υποζύγιο και σε νέο πώλο». Ο άλλος δε ανακηρύττει και τη δεύτερη παρουσία του, λέγοντας τα εξής: «Θα έλθει ο Κύριος, τον οποίο εσείς ζητάτε, και ποιος θα υπομείνει την ημέρα της ελεύσεώς του; Θα σκιρτήσετε σαν μοσχάρια που λύθηκαν από τα δεσμά τους». Και ένας άλλος πάλι, εκπλησσόμενος με αυτά, έλεγε: «Αυτός είναι ο Θεός μας· κανένας άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί του». Αλλά όμως, ενώ λέγονται αυτά και πολύ περισσότερα, και ενώ θα έπρεπε να φρίττουμε και ούτε καν να νομίζουμε ότι βρισκόμαστε πάνω στη γη, εμείς, σαν να βρισκόμαστε στη μέση της αγοράς, θορυβούμε, προκαλούμε ταραχή και, συζητώντας για πράγματα που δεν μας αφορούν καθόλου, σπαταλούμε όλο τον χρόνο της συνάξεως. Όταν, λοιπόν, και στα μικρά και στα μεγάλα, και στην ακρόαση και στην πράξη, και έξω και μέσα στην εκκλησία είμαστε τόσο ράθυμοι, και, μαζί με όλα αυτά, προσευχόμαστε και εναντίον των εχθρών μας, από πού θα αντλήσουμε ελπίδα σωτηρίας, όταν σε τόσα αμαρτήματα κάνουμε άλλη μια βαριά προσθήκη, ισάξιά τους, προσθέτοντας αυτή την παράνομη προσευχή; Είναι, λοιπόν, ακόμη δίκαιο να απορούμε αν μας συμβεί κάτι απροσδόκητο και λυπηρό, ενώ θα έπρεπε να απορούμε όταν δεν μας συμβαίνει; Διότι το πρώτο αποτελεί φυσική συνέπεια των πραγμάτων, ενώ το δεύτερο ξεπερνά κάθε λογική και προσδοκία.

Γι' αυτό και πρόσθεσε. «Και θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη». Διότι αυτό προπάντων είναι το έργο του νόμου, το να δικάζει εκείνους που αντιδικούν. Το ότι δε ο λόγος δεν γίνεται για την Παλαιά Διαθήκη, είναι φανερό από τα ίδια τα πράγματα. Διότι ούτε τηρούμε την αργία του Σαββάτου, ούτε δεχθήκαμε την περιτομή, ούτε τις δικές τους εορτές, ούτε κανένα άλλο από τα παλαιά. Επειδή ακούσαμε τον Παύλο να λέει ότι, «εάν περιτέμνεσθε, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα»· και: «Παρατηρείτε ημέρες, και μήνες, και καιρούς, και έτη; Φοβούμαι μήπως μάταια έχω κοπιάσει για εσάς». Από αυτό είναι φανερό ότι ο λόγος αφορά την Καινή Διαθήκη, επειδή θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη, καθώς λέει και ο Παύλος: «Την ημέρα κατά την οποία ο Θεός θα κρίνει τα κρυπτά των ανθρώπων». Πώς θα τα κρίνει; πες μου· σύμφωνα με την Παλαιά Διαθήκη; Σε καμία περίπτωση, αλλά: «Σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου». Είδες ότι τα λόγια είναι μεν διαφορετικά, τα νοήματα όμως συμφωνούν; Ο Ησαΐας λέει: «Θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη»· και ο Παύλος: «Θα κρίνει σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου». Και θα ελέγξει λαό πολύ· δηλαδή όσους φιλονικούν και παρανομούν. Και φανερώνοντας αυτό, ο Χριστός έλεγε: «Δεν θα σας κρίνω εγώ, αλλά ο λόγος τον οποίο ελάλησα, εκείνος θα σας κρίνει».

Και θα μετατρέψουν τα ξίφη τους σε άροτρα και τις λόγχες τους σε δρέπανα. Και δεν θα υψώσει έθνος ξίφος εναντίον άλλου έθνους, ούτε πρόκειται πλέον να μάθουν να πολεμούν. Δεν αρκέστηκε ο προφήτης στα προηγούμενα σημεία. Διότι είναι άφθονος ο πλούτος της αλήθειας. Γι' αυτόν τον λόγο παραθέτει και ένα άλλο γνώρισμα της Καινής Διαθήκης, το οποίο λάμπει σε ολόκληρη την οικουμένη. Και ποιο είναι αυτό; Η ειρήνη και η κατάργηση των πολέμων.

Διότι τότε, όπως ήδη ανέφερα, ακόμη και μέσα σε ένα μόνο έθνος ξεσπούσαν συνεχώς αμέτρητες επαναστάσεις και πολυμέτωποι πόλεμοι. Τώρα όμως, για όση γη φωτίζει ο ήλιος, από τον Τίγρη μέχρι τα Βρετανικά νησιά, όλη αυτή, μαζί με τη Λιβύη, την Αίγυπτο και το έθνος των Παλαιστινίων, ή μάλλον για όλη την επικράτεια που βρίσκεται υπό τη ρωμαϊκή εξουσία, γνωρίζετε καλά ότι όλες αυτές οι πόλεις απολαμβάνουν πλήρη ασφάλεια, μαθαίνοντας για τους πολέμους μόνο εξ ακοής. Διότι ο Χριστός μπορούσε βέβαια να εξαλείψει και τα υπολείμματα αυτών, αλλά επέτρεψε να υπάρχουν οι επιδρομές των βαρβάρων ως μέσο συνετισμού για εκείνους που ραθυμούν και γίνονται πιο νωθροί εξαιτίας της ειρήνης. Και ο προφήτης, για όσους μπορούν να αντιληφθούν με ακρίβεια, αυτό ακριβώς υπονόησε, το οποίο μόλις ανέφερα, ότι δηλαδή δεν θα γίνονται πλέον επαναστάσεις ανά μικρά χρονικά διαστήματα. Διότι δεν είπε ότι δεν θα υπάρχει πόλεμος παντελώς, αλλά τι; «Δεν θα σηκώσει έθνος μάχαιρα εναντίον έθνους»· και προσέθεσε την ελευθερία των λαών λέγοντας: «Ούτε θα μάθουν πια να πολεμούν», αφού εμείς δεν γνωρίζουμε πώς να πολεμούμε, παρά μόνο οι λίγοι στρατιώτες που έχουν ταχθεί αποκλειστικά για αυτόν τον σκοπό.

Υιοί δε των θανατωμένων θα μπορούσαν να είναι οι προερχόμενοι από τα έθνη, καθόσον οι πατέρες τους πέθαναν μέσα στις δικές τους αμαρτίες, όντας ακόμη ειδωλολάτρες, περισφιγγόμενοι ο καθένας από τα δεσμά των δικών του αμαρτημάτων. Προαναγγέλλοντας την επιστροφή αυτών, ο Ησαΐας έλεγε προς τον Θεό: Και θα σε ακολουθήσουν δεμένοι με χειροπέδες, και σε εσένα θα προσευχηθούν και εσένα θα προσκυνήσουν. Διότι το Ευαγγέλιο, έχοντας αρχίσει από τη Σιών, διαδόθηκε σε όλη τη γη. Διότι από τη Σιών θα εξέλθει νόμος, και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ, και θα κρίνει ανάμεσα σε πολλά έθνη.

Η θεία αγάπη, όντας υπηρέτρια του Κυρίου και διάκονος του Πνεύματος, ενώνει τα χωρισμένα και κάνει οικεία τα αποξενωμένα. Ω, θαυμαστό έργο του Χριστού, η αγάπη! Ω, μυστήριο της σωτηρίας του κόσμου! Από αγάπη αποστέλλει ο Πατέρας και Θεός στον κόσμο τον μονογενή Του Υιό· διότι ο Χριστός, λέει η Γραφή, αγάπησε την Εκκλησία και παρέδωσε τον εαυτό Του για χάρη της. Η αγάπη υπομένει με χαρά τους κόπους για τον πλησίον, από αγάπη λαμβάνουμε την εντολή να γίνουμε δούλοι ο ένας του άλλου· διότι μέσω της αγάπης, λέει, να υπηρετείτε ο ένας τον άλλον. Η αγάπη καθιστά τα προσωπικά αποκτήματα του καθενός κοινά για όλους. Η αγάπη σού δείχνει τον πλησίον σαν τον ίδιο σου τον εαυτό, και βαστάζει τα αμαρτήματά του όπως και τα δικά σου. Λίγο μεν θα οργιστείς, αλλά πάρα πολύ θα μακροθυμήσεις. Εξαιτίας της αγάπης αυξάνεται το ποίμνιο του Χριστού. Η αγάπη καταπραΰνει τους φονικούς θυμούς, αμβλύνει τα όπλα των εχθρών, φέρνει τη λήθη όλων των εχθροπραξιών και εισάγει στον κόσμο την ειρηνική πολιτεία του Χριστού. Διότι δεν θα σηκώσει μαχαίρι έθνος εναντίον έθνους, και δεν θα μάθουν πια να πολεμούν. Γι' αυτό, λέει, θα ανατείλει στις ημέρες Του δικαιοσύνη και πλήθος ειρήνης, έως ότου εκλείψει η σελήνη. Είναι δε λαμπρός και ο τύπος της ειρηνικής πολιτείας. Ω, αγάπη, αρχηγέ της μακάριας ειρήνης!

Όταν δε το προφητικό πνεύμα ομιλεί εκ μέρους του προσώπου του Χριστού, λέγει τα εξής: «Εγώ άπλωσα τα χέρια μου σε λαό απειθή και αντιδραστικό, σε αυτούς που πορεύονται σε οδό μη καλή.» Και πάλι: «Την πλάτη μου παρέδωσα σε μαστιγώσεις και τα μάγουλά μου σε ραπίσματα, και δεν απέστρεψα το πρόσωπό μου από την ντροπή των εμπτυσμών. Και ο Κύριος έγινε βοηθός μου· γι' αυτό δεν ντράπηκα, αλλά έθεσα το πρόσωπό μου σαν στερεή πέτρα, και γνώριζα ότι δεν θα καταισχυνθώ, διότι πλησιάζει αυτός που με δικαίωσε.» Και πάλι, όταν λέγει: «Αυτοί έβαλαν κλήρο για τον ιματισμό μου», «και τρύπησαν τα πόδια μου και τα χέρια μου.» «Εγώ δε κοιμήθηκα και ύπνωσα και αναστήθηκα, διότι ο Κύριος με αντιλήφθηκε.» Και πάλι, όταν λέγει: «Μίλησαν με τα χείλη, κούνησαν το κεφάλι», λέγοντας, «Ας σώσει τον εαυτό του» — ότι όλα αυτά έγιναν στον Χριστό από τους Ιουδαίους μπορείτε να το μάθετε. Διότι, όταν σταυρώθηκε, στρέβλωναν τα χείλη και «κουνούσαν τα κεφάλια», λέγοντας: «Αυτός που ανέστησε νεκρούς, ας σώσει τον εαυτό του.» Όταν, όμως, το προφητικό πνεύμα ομιλεί προφητεύοντας τα μέλλοντα να συμβούν, λέγει τα εξής: «Διότι από τη Σιών θα εξέλθει νόμος, και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ· και θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη και θα ελέγξει λαό πολύ, και θα μετατρέψουν τα μαχαίρια τους σε άροτρα και τις λόγχες τους σε δρέπανα. Και δεν θα σηκώσει μαχαίρι έθνος εναντίον έθνους και δεν θα μάθουν πλέον να πολεμούν.»