Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 2:5

Και τώρα, οίκε του Ιακώβ, ελάτε να πορευθούμε στο φως του Κυρίου. Αυτή είναι μια δεύτερη κλήση, η οποία προσκαλεί τους ευεργετούμενους προς τα τελειότερα. Διότι, μετά την άνοδο στο όρος του Κυρίου και την εξύψωση πάνω από τα γήινα, σαν να έχει μεταλάβει κανείς μια καθαρότερη λάμψη, είναι δυνατόν να συναντήσει το θείο φως, το οποίο φωτίζει τους οφθαλμούς της ψυχής για την κατανόηση των μακάριων και νοητών θεαμάτων και των θείων θεωρημάτων. Παρόμοιο με αυτό είναι και εκείνο που αναφέρει ο Ψαλμωδός: Προσέλθετε προς αυτόν και φωτιστείτε, και τα πρόσωπά σας δεν πρόκειται να καταισχυνθούν. Διότι δεν καταισχύνονται εκείνοι επί των οποίων έχει αποτυπωθεί το φως του προσώπου του Κυρίου. Εκείνος όμως που πράττει τα φαύλα, μισεί το φως.

Επειδή δε ο οίκος του Ιακώβ εξέλαβε πεπλανημένα τη διδασκαλία του νόμου ως επαρκές φως και θεώρησε τον εαυτό του οδηγό των τυφλών, φως όσων βρίσκονται στο σκότος, ο Λόγος, διορθώνοντας την άγνοιά τους, λέγει: Ελάτε και ας πορευθούμε (όχι με το προφητικό, ούτε με το νομικό φως, αλλά) με το φως του Κυρίου.

«Και τώρα εισέλθετε στους βράχους και κρυφτείτε στη γη από το πρόσωπο του φόβου του Κυρίου και από τη δόξα της ισχύος του, όταν εγερθεί για να συντρίψει τη γη.» Αυτή είναι μία άλλη προτροπή προς τον οίκο του Ιακώβ, η οποία παρακαλεί για το συμφέρον του. Διότι όπως ακριβώς το «Ελάτε να ανεβούμε στο όρος του Κυρίου», και το «Ελάτε να πορευτούμε στο φως του Κυρίου», έτσι είναι και το τωρινό «Εισέλθετε στους βράχους και κρυφτείτε στη γη από το πρόσωπο του φόβου του Κυρίου». Άραγε υπάρχει κάποιος που να παρερμηνεύει και να συκοφαντεί τόσο τη Γραφή, ώστε να νομίζει ότι συμβουλεύει να ξεφύγουν κάποιοι από το πρόσωπο του φόβου του Κυρίου, κρύβοντας τον εαυτό τους στις κοιλότητες των βράχων; Αντιθέτως, λέει: «Πού να πορευτώ μακριά από το πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω; Εάν ανεβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί». Και πάλι λέει ο Κύριος: «Εάν κρυφτούν στον Κάρμηλο, από εκεί θα τους πιάσω· εάν φύγουν στη θάλασσα, εκεί θα δώσω εντολή στον δράκοντα και θα τους δαγκώσει». Πώς λοιπόν συμβούλευσε να προβάλουν την πέτρα ως σκέπη από το πρόσωπο του φόβου του Κυρίου; —Αλλά μήπως ως τη μόνη απαλλαγή από τα κακά, όσα απαρίθμησε στη συνέχεια, εννοεί την είσοδο στη σκέπη της πέτρας, δηλαδή στο στερέωμα της πίστεως στον Χριστό; Εκεί ακριβώς όπου τοποθετήθηκε και ο Μωυσής, όταν επρόκειτο να δει τον Θεό. Εκεί, λέει, «Εισέλθετε και κρυφτείτε στη γη», δηλαδή θάψτε τους εαυτούς σας. Για ποιο λόγο;

Φωτίζου, φωτίζου Ιερουσαλήμ, διότι ήλθε το φως σου, και η δόξα του Κυρίου ανέτειλε επάνω σου. Εάν βέβαια η φύση των κτιστών έχει το φως αφ' εαυτής, και αυτό ακριβώς είναι κατά κύριο λόγο ο Μονογενής, καθόσον είναι το αληθινό φως, πώς θα είχε ανάγκη από αυτόν που τη φωτίζει η Ιερουσαλήμ; Επειδή όμως λαμβάνει τον φωτισμό κατά χάριν, άρα μόνο ο Υιός είναι το αληθινό φως, αυτός που τη φωτίζει και της δίδει αυτό που δεν έχει. Εάν όμως συμβαίνει αυτό, πώς δεν είναι οπωσδήποτε και διαφορετικός ως προς τη φύση σε σχέση με αυτήν; Άλλο. «Ιδού, σε έδωσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών.» Διότι πώς θα είχε καθόλου ανάγκη από φως η λογική κτίση που βρίσκεται πάνω στη γη, εάν υπάρχει μέσα της εκ φύσεως το να είναι αληθινό φως; Επειδή δηλαδή δεν το έχει ήδη, ο Θεός και Πατέρας δίδει τον δικό Του Υιό· και αυτή, λαμβάνοντάς το με αυτόν τον τρόπο, θα διαλαλήσει μέσω αυτού του γεγονότος και τη φτώχεια της δικής της φύσης και το πλούσιο αξίωμα του Λόγου που φωτίζει. Άλλο. «Και τώρα, οίκος του Ιακώβ, ελάτε να πορευθούμε στο φως του Κυρίου.» Γιατί αυτοί δεν πορεύονται μάλλον με το δικό τους φως, αλλά τους μεταδίδει το φως ο Μονογενής ενθέτοντας σε αυτούς το αγαθό της δικής Του ουσίας; Επειδή δεν έχουν θάρρος στο δικό τους φως, δανείζονται το ξένο· άρα επειδή δεν το έχουν, έχουν αποφασίσει να πράξουν αυτό. Άλλο. Ο Σωτήρας λέει: «Εγώ είμαι το φως του κόσμου, εκείνος που με ακολουθεί δεν θα περιπατήσει στο σκοτάδι, αλλά θα έχει το φως της ζωής.»

Διότι επικράτησε η αδικία, όπως ακριβώς ανέφερα προηγουμένως, καθώς τα έθνη λεηλατούσαν το ένα το άλλο και επέφεραν κάθε είδους αγριότητα και πλεονεξία. Επειδή όμως αυτά εξαλείφθηκαν, δόθηκε δικαιοσύνη και κρίση από τον Θεό, και υποτάχθηκαν, όπως είπα, πολλά έθνη τα οποία νικήθηκαν από τα όπλα των Ρωμαίων. Έτσι, όσοι βρίσκονταν υπό την εξουσία του βασιλέως δεν φοβούνταν πλέον τις επιδρομές κανενός, και η κατάσταση έφτασε για αυτούς σε τέτοιο σημείο ειρήνης και ταυτόχρονα ευημερίας, ώστε να μην έχουν πια ανάγκη την πολεμική εμπειρία, αλλά να προτιμούν και μάλιστα με μεγάλη χαρά να ασχολούνται με τα έργα της ειρήνης, να αναλαμβάνουν τους κόπους της γεωργίας και να φροντίζουν τα κτήματα· διότι μεταπλάθουν τα πολεμικά όπλα για τον σκοπό αυτό, ώστε ακόμη και τη ρομφαία να την παίρνουν για τη χρήση του αρότρου, αλλά και τη λόγχη να τη μετατρέπουν σε δρεπάνι, να ξεμάθουν εντελώς τον πόλεμο και να αποφεύγουν τις μεταξύ τους μάχες. Διότι, επειδή βασίλευσε επί των εθνών ο Χριστός, ο οποίος είναι η ειρήνη, εξαλείφθηκε κάθε διχόνοια, έριδα, μάχες και κάθε μορφή πλεονεξίας· απομακρύνθηκαν δε και οι βλάβες που προέρχονται από τον πόλεμο, καθώς και οι εξ αυτού φόβοι· και επικράτησε το δικό Του θέλημα, καθώς λέει προς αυτούς: «Την ειρήνη τη δική μου σας δίνω, την ειρήνη τη δική μου σας αφήνω». Και τώρα, οίκος του Ιακώβ, ελάτε, και ας πορευτούμε στο φως του Κυρίου.

«Διότι εγκατέλειψε τον λαό του, τον οίκο του Ισραήλ.» Αφού τους κατατρόμαξε αρκετά με τις προαναγγελίες των δεινών, δεν αφήνει αυτούς που έχουν προσκρούσει να χαθούν μέσα στην απελπισία· αντίθετα, υποδηλώνει ότι, αν επιλέξουν να μετανοήσουν, ο Θεός θα είναι σπλαχνικός απέναντί τους· και σε αυτούς που θέλουν να ξεμάθουν τα αισχρά και να επιθυμήσουν τα καλύτερα, θα διευρύνει πάλι την οδό της σωτηρίας, και θα τους δεχθεί χωρίς μνησικακία, αν και έχουν διαπράξει πάρα πολλά και ανυπόφορα σφάλματα. Γι' αυτόν τον λόγο, λέει, συνυφαίνοντας έντεχνα τον παρηγορητικό λόγο με τους ελέγχους: «Και τώρα, οίκος του Ιακώβ, ελάτε, και ας πορευθούμε στο φως του Κυρίου». Νομίζω δε ότι ταιριάζει απόλυτα στον προφήτη ο λόγος αυτός, με τον οποίο προτρέπει τους Ισραηλίτες να υπακούσουν στον Χριστό που λέει: «Όσο έχετε το φως, να περιπατείτε στο φως, για να μην σας καταλάβει το σκοτάδι». Και Αυτός είναι το φως. Γι' αυτό άλλωστε έλεγε καθαρά: «Εγώ είμαι το φως του κόσμου. Εκείνος που με ακολουθεί, δεν θα μείνει στο σκοτάδι, αλλά θα έχει το φως της ζωής». Ως φως του Κυρίου θα μπορούσε να ονομαστεί, και πολύ εύλογα, το κήρυγμά του, δηλαδή το ευαγγελικό. Είναι λοιπόν σαν να λέει: Ας ζήσουμε με ευσέβεια, ας τιμήσουμε το λαμπρό πολίτευμα του Ευαγγελίου, ας σταματήσουμε να ζούμε με τους τύπους, ας εγκαταλείψουμε τη σκιά. Ας μετατρέψουμε τα γράμματα του Μωυσή προς την αλήθεια, ας αποδεχθούμε το σωτήριο φως.

«Γι' αυτόν τον λόγο, εξαιτίας σας, η Σιών θα οργωθεί σαν αγρός, και η Ιερουσαλήμ θα γίνει σαν οπωροφυλάκιο, και το όρος του οίκου σαν δάσος δρυμού.» Εάν λοιπόν δεν επιλέξετε, λέει, να πορευθείτε μαζί μας στο φως του Κυρίου, δηλαδή, εάν απορρίπτετε το κήρυγμα του Χριστού και αποστρέφεστε τον φωτισμό Του, τότε εξάπαντος και οπωσδήποτε θα εγκαταλείψει και Εκείνος τον δικό Του λαό. Και αυτό είναι ολοκάθαρα εκείνο που τους είπε ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός: «Ιερουσαλήμ, Ιερουσαλήμ, που σκοτώνεις τους προφήτες και λιθοβολείς αυτούς που έχουν σταλεί σε σένα, πόσες φορές θέλησα να συγκεντρώσω τα τέκνα σου, όπως η όρνιθα συγκεντρώνει τα πουλιά της κάτω από τις φτερούγες της, και δεν θελήσατε! Ιδού, ο οίκος σας αφήνεται σε εσάς.» Αλλά και μέσω της φωνής του Ιερεμία λέει: «Εγκατέλειψα τον οίκο μου, άφησα την κληρονομιά μου». <Διότι η χώρα τους γέμισε όπως εξαρχής από μαντείες, όπως αυτή των αλλοφύλων, και γεννήθηκαν ανάμεσά τους αλλόφυλα τέκνα.> Κατά κάποιον τρόπο και τώρα ο προφήτης υπερασπίζεται τις κρίσεις του Θεού, και παραθέτει τις αιτίες για τις οποίες πολύ δίκαια εγκαταλείφθηκε από τον Θεό ο οίκος του Ισραήλ, δηλαδή ο λαός Του.

Ο ίδιος. Και τώρα, οίκε του Ιακώβ, ελάτε να πορευθούμε στο φως του Κυρίου. Διότι εγκατέλειψε τον λαό του, τον οίκο του Ισραήλ. Ο ίδιος. Ιδού, σε έδωσα ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών. Ο Ψαλμωδός. Φως ανέτειλε για τον δίκαιο.

Στους οποίους και ο ίδιος ο Σωτήρας, παρέχοντας τη δική του «ειρήνη», έλεγε: «ειρήνη σας αφήνω, την ειρήνη τη δική μου σας δίνω». Και αυτά βεβαίως εκπληρώθηκαν κατά λέξη μετά τη θεοφάνειά του και μετά το κήρυγμα του ευαγγελικού νόμου στα έθνη, όταν μια βαθύτατη ειρήνη περιέλαβε τα έθνη· πράγμα το οποίο βεβαίως, υποδηλώνοντας τον Χριστό, ανέφερε ο λόγος λέγοντας ότι «θα μετατρέψουν τα μαχαίρια τους σε άροτρα» και «τις λόγχες τους σε δρέπανα» και «δεν θα διδάσκονται πλέον την πολεμική τέχνη», τα οποία πράγματι προηγουμένως ήταν αναγκαία και τα ασκούσαν από την παιδική τους ηλικία στους αγρούς και στις πόλεις εξαιτίας του φόβου των εχθρών από τις γειτονικές χώρες. Στη συνέχεια ο προφήτης, αφού εξέθεσε λεπτομερώς την κλήση των εθνών και την ειρήνη που διαχύθηκε σε όλους τους ανθρώπους, επιδεικνύει τη φιλοστοργία του προς τους οικείους του, παρακαλώντας τον λαό του να αποδεχθεί τη χάρη του Χριστού που δωρήθηκε σε όλα τα έθνη. Γι' αυτό λέει: «Και τώρα, οίκος του Ιακώβ, ελάτε και ας πορευθούμε στο φως του Κυρίου». Και δες πώς, για την παρόρμηση και την προτροπή του λαού, συγκαταλέγει και τον εαυτό του, προτρέποντάς τους να μετάσχουν στο «φως του Κυρίου», ονομάζοντας «φως του Κυρίου» τον «νόμο» της Καινής Διαθήκης που προήλθε «από τη Σιών» και τον σωτήριο και ευαγγελικό «λόγο». Προσκαλεί δε όχι τον Ιακώβ, αλλά τον οίκο του να έλθει στο φως της γνώσης του Κυρίου, επειδή ακριβώς βρίσκονταν στο σκοτάδι.

Αυτό ακριβώς παρουσιάζει, συνδέοντάς το αμέσως μετά και λέγοντας: «διότι εγκατέλειψε τον λαό του, τον οίκο του Ιακώβ». Σπεύστε λοιπόν εσείς, που ανήκετε στον «εγκαταλελειμμένο οίκο», και «ελάτε» μαζί μου, επειδή κι εγώ ο ίδιος μαζί με εσάς είμαι έτοιμος «να πορευθώ» στο «φως του Κυρίου». Και αποκαλεί «οίκο του Ιακώβ» τον λαό των Ιουδαίων, επειδή δεν είναι πλέον «Ιακώβ» ούτε άξιοι να φέρουν το όνομα του προπάτορά τους, αλλά αποτελούν απλώς έναν «οίκο» που είναι σχεδόν κενός και ερημωμένος. Για ποιον λόγο όμως «τον εγκατέλειψε»; Σαν να απολογείται υπέρ του Θεού, παραθέτει τις αιτίες προσθέτοντας: «επειδή η χώρα τους γέμισε, όπως από την αρχή, με κληδονισμούς (μαντείες)» και τα εξής, με τα οποία αποδεικνύει ότι δεν τους «εγκατέλειψε» παράλογα «το φως του Κυρίου», το οποίο έλαμψε σε όλα τα έθνη. Αυτά, λοιπόν, ισχύουν σύμφωνα με τη μετάφραση των Εβδομήκοντα, κατά τους οποίους η φράση «εγκατέλειψε τον λαό του» και τα όσα ακολουθούν συνδέονται με το δεύτερο εδάφιο: «και ας πορευθούμε στο φως του Κυρίου».

Αφού ο προφήτης προέτρεψε τον λαό και είπε: «ελάτε να πορευθούμε στο φως του Κυρίου», σταματά σε αυτό το σημείο και τα όσα ακολουθούν στη συνέχεια δεν τα απευθύνει πλέον στον λαό, αλλά μιλά στον ίδιο τον Κύριο. Αντί του «επειδή εγκατέλειψε τον λαό του», ο Ακύλας μετέφρασε: «επειδή άφησες τον λαό σου, τον οίκο του Ιακώβ», ενώ ο Σύμμαχος: «απέρριψας». Έπειτα, στη συνέχεια παρουσιάζει τα σημάδια της εγκατάλειψης του λαού («του ανείσθαι τον λαόν»), λέγοντας ότι, όπως παλαιά κάποιοι «αλλόφυλοι», δηλαδή οι Αμορραίοι, οι Ευαίοι και οι Ιεβουσαίοι, έπρατταν τα πάνδεινα κατοικώντας τον τόπο, επί των ημερών των οποίων η χώρα τους είχε γεμίσει από οιωνοσκοπίες, μαντείες και κάθε είδους ειδωλολατρία, έτσι και η χώρα του οίκου του Ιακώβ θα γεμίσει από αλλόφυλους κατοίκους, «και θα τους γεννηθούν αλλόφυλα τέκνα και θα γεμίσει η χώρα», αυτή που παλαιά ονομαζόταν του Θεού, από στρατιωτικούς άνδρες, τους οποίους υπαινίσσεται μέσω του πλήθους των αλόγων και των αρμάτων. Ακόμη, λέει ότι η χώρα τους θα γεμίσει από όσους ασχολούνται με τον χρυσό και τον άργυρο, και επιπλέον αυτών λέει ότι «θα γεμίσει από τα βδελύγματα των έργων των χεριών τους»· και ποιών «αυτών», αν όχι των αλλοφύλων κατοίκων, «οι οποίοι και προσκύνησαν όσα έφτιαξαν τα δάχτυλά τους»; Όλα αυτά είναι δηλωτικά των αλλοφύλων εθνών και των ειδωλολατρών που πρόκειται να κατοικήσουν την ίδια την Ιερουσαλήμ και τη χώρα της Ιουδαίας.

Αυτά ακριβώς εκπληρώθηκαν μετά την παρουσία του Σωτήρα μας, και μετά τον ευαγγελικό λόγο που φώτισε όλα τα έθνη. Επειδή δεν υπάκουσαν στον προφήτη που τους καλούσε, λέγοντας: «Ελάτε και ας πορευθούμε στο φως του Κυρίου», οι Ιουδαίοι παραδόθηκαν στη ρωμαϊκή εξουσία. Για αυτά τα γεγονότα, πονώντας στην ψυχή του, ο προφήτης αναφωνεί προς τον ίδιο τον Κύριο λέγοντας: «Εγκατέλειψες τον λαό σου, τον οίκο του Ιακώβ». Έπειτα παραθέτει τεκμήρια, μέσω των οποίων αποδεικνύεται ότι ο λαός αφέθηκε και εγκαταλείφθηκε από τον Κύριο, εκτός του ότι η χώρα τους παραδόθηκε σε αλλογενή έθνη, τις ασέβειες των οποίων απαριθμώντας αναφωνεί και πάλι προς τον Κύριο λέγοντας: «και να μην τους συγχωρήσεις»· διότι, αντί του: «και δεν θα τους αφήσω», ο μεν Ακύλας το ερμήνευσε «και να μην άρεις γι' αυτούς», ο δε Σύμμαχος «και να μην τους συγχωρήσεις». Αυτό όμως δεν θα είχε λογική εάν είχε λεχθεί για τους Ιουδαίους· διότι ο προφήτης δεν θα προσευχόταν εναντίον του ίδιου του λαού του, αλλά σύμφωνα με την έννοια που έχει ήδη αποδοθεί. Αυτά τα πρόσθεσε σχετικά με εκείνους που προαναφέρθηκαν, οι οποίοι πολέμησαν την Ιερουσαλήμ και τη γέμισαν με στρατιωτική δύναμη και κάθε είδους ειδωλολατρία.

Θεωρώ ότι και τα προηγούμενα έχουν εκπληρωθεί κατά έναν τρόπο με την επιδρομή των Ρωμαίων εναντίον του ιουδαϊκού έθνους, κατά την οποία, ενώ η χώρα λεηλατούνταν, προσπαθώντας να ξεφύγουν 〈από προσώπου〉 των εχθρών 〈στις πέτρες〉, κρύβονταν μέσα στα 〈σπήλαια〉 εξαιτίας της οργής του Θεού που είχε ξεσπάσει εναντίον τους. Τότε λοιπόν και 〈οι υπερήφανοι ταπεινώνονταν〉, αλλά και εκείνοι που προηγουμένως καυχιούνταν για τον πλούτο τους, αποδεικνύονταν τότε ως ένα τίποτα, καθώς τους κατέλαβε 〈η ημέρα του Κυρίου〉, εννοώ δηλαδή της εκδίκησης του Χριστού, κατά την οποία 〈η ημέρα〉 〈του Κυρίου〉 δεν τιμωρούσε μόνο 〈τους υπερήφανους〉 και αλαζόνες άνδρες, αλλά και τις ομορφιές της χώρας, καθώς οι εχθροί λεηλατούσαν και αφάνιζαν τα πάντα, σε σημείο να καταρρίψουν 〈πύργους〉, να γκρεμίσουν 〈τείχη〉 και να καταστρέψουν όλα τα 〈υψηλά〉. Και αν πάλι κάποιοι ασχολούνταν με το θαλάσσιο εμπόριο, οι εχθροί κυρίευαν και τα δικά τους πλοία. Από παντού λοιπόν τότε ταπείνωναν και λεηλατούσαν το ιουδαϊκό έθνος, επειδή δεν φάνηκαν υπάκουοι στον προφήτη που τους παρακαλούσε και έλεγε: «ελάτε να πορευθούμε στο φως του Κυρίου».

«Και τώρα εσύ, οίκος του Ιακώβ, ελάτε να πορευθούμε στο φως του Κυρίου.» Διότι εγκατέλειψε τον λαό του, τον οίκο του Ιακώβ. Αφού ολοκλήρωσε την προφητεία περί της Εκκλησίας, μεταβαίνει και πάλι στην ιστορική αφήγηση, ακολουθώντας φυσικά τη συνέχεια των λόγων. Διότι τέτοια είναι η συνήθεια των προφητών, να συγκαλύπτουν την προφητεία όχι μόνο με την ασάφεια των λεγομένων, αλλά και με το σχήμα της αλληλουχίας τους.

Γι' αυτόν τον λόγο δεν καθιστά τον λόγο του ολοκληρωμένο, αλλά, σαν να έλκει κάποια συνεχή σειρά, μεταβαίνει με αυτόν τον τρόπο και πάλι στη νουθεσία των Ιουδαίων και λέει: «Και τώρα εσύ, οίκε του Ιακώβ, ελάτε και ας πορευτούμε στο φως του Κυρίου»· δηλαδή, στις εντολές Του, στον νόμο Του. Διότι «λύχνος είναι η εντολή του νόμου και φως και ζωή και έλεγχος και παιδεία»· και ο Δαβίδ πάλι λέει: «Η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, φωτίζοντας τους οφθαλμούς»· και: «Λύχνος στα πόδια μου είναι ο νόμος Σου και φως στα μονοπάτια μου». Και παντού θα μπορούσε να διαπιστώσει κανείς ότι ο νόμος ονομάζεται με αυτόν τον τρόπο. Έτσι και ο Παύλος λέει: «Έχεις την πεποίθηση για τον εαυτό σου ότι είσαι οδηγός τυφλών, φως εκείνων που βρίσκονται στο σκοτάδι, παιδαγωγός των αφρόνων». Διότι οι ακτίνες του ηλίου δεν καθοδηγούν τόσο πολύ τα μάτια του σώματός μας, όσο οι εντολές του νόμου καταυγάζουν τα μάτια της ψυχής.

Ο Ιησούς Χριστός περιτέμνει όλους όσοι το επιθυμούν, όπως είχε προαναγγελθεί από παλιά, με λίθινες μαχαίρες, ώστε να γίνουν έθνος δίκαιο, λαός που τηρεί την πίστη, προσλαμβάνει την αλήθεια και φυλάσσει την ειρήνη. Ελάτε μαζί μου όλοι όσοι φοβάστε τον Θεό και επιθυμείτε να δείτε τα αγαθά της Ιερουσαλήμ. Ελάτε, ας πορευθούμε στο φως του Κυρίου· διότι εγκατέλειψε τον λαό του, τον οίκο του Ιακώβ. Ελάτε όλα τα έθνη, ας συγκεντρωθούμε στην Ιερουσαλήμ, η οποία δεν πολεμείται πλέον εξαιτίας των ανομιών των λαών. «Διότι φανερώθηκα σε εκείνους που δεν με ζητούσαν και βρέθηκα από εκείνους που δεν με ρωτούσαν», διακηρύσσει μέσω του Ησαΐα.

Αλλά, όπως ακριβώς λέει εκεί ο προφήτης: «Και τώρα εσύ, οίκος του Ιακώβ, ελάτε και ας πορευθούμε στο φως του Κυρίου· διότι εγκατέλειψε τον λαό του, τον οίκο του Ιακώβ, επειδή η χώρα τους γέμισε, όπως εξαρχής, από μαντείες και οιωνοσκοπίες»· έτσι και εδώ πρέπει να εννοήσουμε δύο σπέρματα του Ιούδα και δύο γένη, ως δύο οίκους του Ιακώβ, τον μεν έναν γεννημένο από αίμα και σάρκα, τον δε άλλον από πίστη και πνεύμα.