Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 26:9

Θα συγκεντρώσεις δε τα χωρία των Προφητών που βρίσκονται σε πολλά σημεία σχετικά με την πρωία ή τον όρθρο, ώστε με την παράθεση των περισσότερων να γίνει φανερό το προκείμενο ζήτημα. Για παράδειγμα: «Απέστελλα από τον όρθρο τους Προφήτες»· και το: «Το πρωί θα εισακούσεις τη φωνή μου»· και το: «Το πρωί θα παρασταθώ ενώπιόν σου και θα σε ατενίσω»· και το: «Από τη νύχτα ορθρίζει το πνεύμα μου προς εσένα, Θεέ»· και το: «Ο Θεός, ο Θεός μου, προς εσένα ορθρίζω»· και το: «Κάθε πρωί εξολόθρευα όλους τους αμαρτωλούς της γης»· και το: «Το βράδυ θα καταλύσει κλαυθμός, και το πρωί αγαλλίαση».

Συμφωνεί δε με αυτό το λεχθέν, ότι «Οι ουρανοί διηγούνται δόξαν Θεού», όχι επειδή εκπέμπουν αισθητή φωνή στα αυτιά μας, αλλά επειδή όποιος έχει εντρυφήσει στους λόγους της συστάσεως του κόσμου και έχει γνωρίσει τη διάταξη όλων των ουρανίων, μέσω αυτών, σαν να εκπέμπουν φωνή, θα διδαχθεί το μεγαλείο της δόξας Εκείνου που τα δημιούργησε. Σε αυτό μας παρακινεί και ο Προφήτης, λέγοντας: «Υψώστε τα μάτια σας και δείτε ποιος τα ανέδειξε όλα αυτά». —Διότι το να βλέπει (να θεωρεί) κανείς υψηλά σημαίνει να υψώνει το βλέμμα του και, μέσω των ορωμένων, να οδηγείται στην επίγνωση του Δημιουργού. Το δε να ορθρίζει κάποιος από τη νύχτα προς τον Θεό σημαίνει το εξής: όταν η νύχτα προχωρήσει και η ημέρα πλησιάσει, και αρχίσουμε να πορευόμαστε με ευπρέπεια όπως κατά τη διάρκεια της ημέρας, αποβάλλοντας τα έργα του σκότους (κραιπάλες και μέθες, ακολασίες και ασέλγειες), τότε μπορούμε να πούμε: «Εκ νυκτός ορθρίζει το πνεύμα μου προς Εσένα, Θεέ μου». Έπειτα, φανερώνει μέσα από τα όσα προσθέτει, τι είναι αυτό που δημιουργεί μέσα του τον όρθρο: «Διότι», λέει, «φως είναι τα προστάγματά Σου πάνω στη γη». Επειδή τα προστάγματα είναι φως, τα οποία διαλύουν το σκοτάδι της άγνοιας· γι' αυτό και «Η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, φωτίζοντας τους οφθαλμούς».

ΟΜΙΛΙΑ ΙΖ'. ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΒΟΛΗ ΤΟΥ ΑΜΠΕΛΩΝΑ. «Η βασιλεία των ουρανών μοιάζει με άνθρωπο οικοδεσπότη, ο οποίος βγήκε πολύ πρωί να μισθώσει εργάτες για τον αμπελώνα του». Άκουσες, αγαπητέ, την ευαγγελική παραβολή του Κυρίου· άκουσε και την ερμηνεία, την οποία θα αναπτύξουμε ανάλογα με τις δυνάμεις μας. Οικοδεσπότης του μεγάλου οίκου είναι δηλαδή ο Δεσπότης Θεός· διότι οίκος είναι ο κόσμος· και Δεσπότης του, ο Θεός που τον δημιούργησε· αμπελώνας του, η ανθρώπινη φύση· εργάτες του αμπελώνα, όλοι οι άγιοι που διακονούν τη σωτηρία των ανθρώπων· πρώτη ώρα είναι ο καιρός εκείνων των θεοσεβών από την εποχή του Άβελ, του Ενώχ και του Νώε· διότι αυτοί είναι οι πρώτοι θεοσεβείς, αυτοί είναι οι πρώτοι εργάτες του αμπελώνα. Διότι ο Νώε φύτεψε αμπελώνα, αλλά αυτό να το κατανοείς πνευματικά· διότι τα λόγια είναι πνευματικά· αυτοί εργάστηκαν έως την τρίτη ώρα· μετά την τρίτη ώρα είναι ο καιρός εκείνων από την εποχή του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ· διότι και αυτοί είναι εργάτες της σωτηρίας μας, τρεις στον αριθμό· γι' αυτό και εργάστηκαν έως την έκτη ώρα· από την έκτη ώρα είναι το μέσο της ημέρας, όταν ο ήλιος καταλάμπει εντονότερα την οικουμένη, που είναι ο χρόνος του Νόμου· διότι όντως το αληθινό φως, ο Θεός μας, φώτισε την ανθρωπότητα διαμέσου των εντολών του Νόμου. «Διότι η εντολή του Κυρίου είναι λαμπρή και φωτίζει τα μάτια». Και πάλι, λέει ότι «Φως είναι τα προστάγματά σου».

«Από τη νύχτα ορθρίζει το πνεύμα μου προς εσένα, Θεέ, διότι τα προστάγματά σου είναι φως πάνω στη γη». «Νύχτα» ονομάζει την εποχή πριν από την ενανθρώπηση του Κυρίου· «όρθρο» δε την προφητική πρόγνωση· και αληθινό «φως» το Ευαγγέλιο του ήλιου της δικαιοσύνης, του Χριστού, το οποίο και παραγγέλλεται να μαθευτεί σε ολόκληρη τη γη.

Διότι λέγει ότι η μάθηση δεν προέρχεται από τη φύση, όπως η όραση ή το βάδισμα, αλλά από τη σπουδή και την επιμέλεια. Εκείνος δε που δεν έμαθε, θα αφαιρεθεί από τους ζωντανούς και δεν θα δει τη δόξα του Χριστού. Αυτοί που λένε: «Ελπίσαμε στο όνομά σου και στη μνήμη, την οποία επιθύμησε η ψυχή μας», προσθέτουν αναγκαστικά και τούτο. Διότι, αφού εγκατέστησαν στον νου τους τον θείο φωτισμό, και αφού απέβαλαν το σκοτάδι της αρχαίας πλάνης, και βλέποντας την ομίχλη της αμαρτίας να έχει εξαφανιστεί, αναπέμπουν ευχαριστήριους ύμνους, σαν να ξυπνούν νωρίς από τη νύχτα και το σκοτάδι, καθώς φέγγει μέσα τους η νοητή ημέρα, και ο αυγερινός ανατέλλει πλέον στις καρδιές τους, όπως είναι γραμμένο. Σε αυτούς ακριβώς γράφει και ο θεσπέσιος Παύλος και λέγει: «Εσείς που άλλοτε ήσασταν σκοτάδι, τώρα είστε φως εν Κυρίω». Αλλά και αλλού: «Διότι δεν ανήκουμε στη νύχτα, ούτε στο σκοτάδι, αλλά είμαστε υιοί φωτός και υιοί ημέρας». Διότι ο νους των πιστών καταλαμπρύνεται με τα ευαγγελικά προστάγματα. Γι' αυτόν τον λόγο λέγει και ο θεσπέσιος Δαβίδ απευθυνόμενος προς τον Κύριό μας Ιησού Χριστό: «Λύχνος για τα πόδια μου είναι ο νόμος σου και φως για τα μονοπάτια μου». Διότι με ομίχλη τρόπον τινά και με σκιές, εννοώ βέβαια αυτές του γράμματος, καλυπτόταν ο νόμος που δόθηκε μέσω του πανσόφου Μωυσή.

Στα ευαγγελικά κηρύγματα, όμως, αναδεικνύεται γυμνό και διαφανές το κάλλος της αλήθειας, και καταφαιδρύνει τον νου εισχωρώντας σαν φως στις διάνοιες των ευσεβών. <Μάθετε δικαιοσύνη, εσείς που κατοικείτε πάνω στη γη. Διότι ο ασεβής έχει πάψει. Καθένας που δεν θα μάθει δικαιοσύνη πάνω στη γη, δεν πρόκειται να πράξει την αλήθεια. Ας απομακρυνθεί ο ασεβής, για να μη δει τη δόξα του Κυρίου.> Είπε κάπου ο Θεός μέσω της φωνής του προφήτη: «Και θα είναι όλοι διδαγμένοι από τον Θεό.» Δες, λοιπόν, πώς σε αυτά ο λόγος μάς παρουσιάζει τον Χριστό να έχει γίνει σαν ένας μυσταγωγός για εκείνους από τα έθνη που πίστεψαν σε αυτόν.

Διότι έπρεπε, έπρεπε σε αυτούς που άπαξ και αναγνώρισαν ότι οι εντολές του είναι φως πάνω στη γη, να ενσταλαχθεί από αυτόν η γνώση αυτού που τους ωφελεί. «Λοιπόν, λέει, εσείς που κατοικείτε πάνω στη γη, μάθετε δικαιοσύνη.» Μοιάζει δε αυτό με εκείνο που ειπώθηκε μέσω της φωνής του Δαβίδ: «Ακούστε αυτά, όλα τα έθνη· δώστε προσοχή, όλοι οι κατοικούντες την οικουμένη.» Διότι ο μεν γραπτός νόμος διαπαιδαγώγησε μόνο τον κατά σάρκα Ισραήλ, ενώ ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, αφού άπλωσε το δίχτυ της πραότητας, σαγήνευσε ολόκληρη την υπ' ουρανόν. Εύλογα επομένως συμβουλεύει και αυτούς που βρίσκονται σε όλη τη γη, λέγοντας ότι πρέπει να μαθαίνουν τη δικαιοσύνη που διδάχθηκε από αυτόν, δηλαδή την ευαγγελική. Ότι δε το να απειθεί κανείς στα λόγια του δεν είναι αζήμιο, το προσθέτει και λέει: Διότι έλαβε τέλος ο ασεβής. Καθένας που δεν θα μάθει δικαιοσύνη πάνω στη γη, δεν πρόκειται να πράξει την αλήθεια, διότι, λέει, θα οδηγηθεί στον όλεθρο και στην απώλεια, και τρόπον τινά θα σβήσει.

Διότι αυτό νομίζω πως είπε και ο προφήτης Ησαΐας: «Από τη νύχτα ορθρίζει το πνεύμα μου προς εσένα, Θεέ, διότι τα προστάγματά σου είναι φως πάνω στη γη.» Το ότι, λοιπόν, σηκώθηκε νωρίς το πρωί ο Μωυσής σημαίνει κάτι τέτοιο. Αλλά για να ακολουθήσουμε τη σειρά του νοήματος, θα προχωρήσουμε τώρα στην τάξη του ζητουμένου. Στήνει το θυσιαστήριο όχι πάνω στο όρος, αλλά κάτω από το όρος, πράγμα που δείχνει την ακόμη ταπεινή διάνοια όσων υπολείπονται της τελειότητας, οι οποίοι δεν μπορούν ακόμη να αναβούν, σαν σε όρος, στο αποκορύφωμα των τέλειων παραγγελμάτων, αλλά βρίσκονται κοντά σε αυτά· ωστόσο βρίσκονται σε χαμηλότερο επίπεδο, πλησιάζοντας τον Θεό όχι πάνω στο όρος, αλλά κάτω από το όρος. Έπειτα, θεώρησε ότι έπρεπε να τοποθετηθούν δώδεκα λίθοι γύρω από το θυσιαστήριο, για τις δώδεκα φυλές του Ισραήλ· για να μάθουμε και μέσα από αυτό ότι οφείλουμε πάντοτε να παραμένουμε προσηλωμένοι στον Θεό, χωρίς σε καμία περίπτωση να εκπίπτουμε στην άσωτη αμαρτία. Πράγμα που, αναγγέλλοντάς το με μεγαλύτερη σαφήνεια σε εμάς ο Ψαλμωδός, έλεγε: «Και θα κυκλώσω το θυσιαστήριό σου, Κύριε.» Και μετά από αυτό πάλι: «Εξαπέστειλε», λέει, «τους νεανίσκους από τους γιους του Ισραήλ, και ανέφεραν ολοκαυτώματα, και προσέφεραν θυσία σωτηρίου στον Θεό μοσχάρια.» Θα πούμε, λοιπόν, ότι δεν είναι έργο μιας οκνηρής ή με άλλο τρόπο ασθενούς διάνοιας το να μπορεί να αναφέρει θυσίες στον Θεό, αλλά έργο ενός νεανικού και γενναίου φρονήματος.

Στον Ησαΐα: Από τη νύχτα ορθρίζει το πνεύμα μου προς εσένα, Θεέ, διότι τα προστάγματά σου είναι φως πάνω στη γη· μάθετε να πράττετε δικαιοσύνη, εσείς που κατοικείτε πάνω στη γη. Διότι ο ασεβής έλαβε τέλος, δεν πρόκειται να μάθει δικαιοσύνη πάνω στη γη· δεν πρόκειται να πράξει την αλήθεια. Ας απομακρυνθεί ο ασεβής, για να μη δει τη δόξα του Κυρίου.

Έτσι, λοιπόν, ‹και οι νύχτες για εμάς είναι φωτισμένες σαν ημέρες›· επειδή ακριβώς 〈τα προστάγματά σου〉 και οι λόγοι σου δόθηκαν σε εμάς, που ακόμη διατρίβουμε 〈επί της γης〉, και κατά τη διάρκεια της 〈νύχτας〉 και της ημέρας αντί για 〈φως〉. Αφού αναφώνησε αυτά προς τον Θεό με υπερβάλλουσα διάθεση, ο προφήτης στρέφεται σε εμάς, προτρέποντάς μας να βαδίσουμε την ίδια οδό με αυτόν.⌝ Γι' αυτό λέει: 〈μάθετε δικαιοσύνη, οι κατοικούντες επί της γης〉. ⌜Αντί δε του: 〈διότι έπαψε ο ασεβής〉, ο μεν Ακύλας και ο Θεοδοτίων ερμήνευσαν 〈ελεήθηκε ο ασεβής〉, ενώ ο Σύμμαχος: 〈έλαβε δωρεά ο ασεβής〉. Ο λόγος προτρέπει αυτούς που προηγουμένως βρέθηκαν μέσα στην ασέβεια, να σπεύσουν προς τη μετάνοια·⌝ διότι η κρίση του Θεού περιμένει όλους τους ανθρώπους. Γι' αυτόν τον λόγο, όλοι οι άνθρωποι 〈μάθετε δικαιοσύνη〉 ⌜έχοντας θάρρος ότι και εκείνους που είχαν νωρίτερα κυριευθεί από ασέβειες, εφόσον μετανοήσουν, ο Θεός, όντας φιλάνθρωπος, θα τους ελεήσει.

Άρχοντες με καταδίωξαν αναίτια, και από τους λόγους σου δείλιασε η καρδιά μου. Εγώ θα αγαλλιάσω για τα λόγιά σου, σαν εκείνον που βρίσκει πολλά λάφυρα. Την αδικία τη μίσησα και τη βδελύχθηκα, τον δε νόμο σου τον αγάπησα. Επτά φορές την ημέρα σε αίνεσα για τα κρίματα της δικαιοσύνης σου. Θα το κατανοήσεις κι έτσι, αν παρατηρήσεις ότι, σηκωνόμενος από το κρεβάτι πριν από τον ήλιο, σύμφωνα με εκείνον που λέει: «Από τη νύχτα ορθρίζει το πνεύμα μου προς εσένα, Θεέ» και, «Ο Θεός, ο Θεός μου, προς εσένα ορθρίζω», ανέπεμπε τον πρώτο ύμνο· έπειτα, όταν ξημέρωνε η ημέρα, κατά την πρώτη ώρα, προσέφερε στον Θεό τον δεύτερο σαν πρωινή θυσία, και κατά την τρίτη ώρα ομοίως τον τρίτο, και πάλι κατά την έκτη τον τέταρτο, κατά δε την ενάτη ώρα τον πέμπτο, και κατά τη δωδέκατη τον έκτο, έπειτα το εσπέρας, μετά την περιποίηση του σώματος, καθώς επρόκειτο να πλαγιάσει στην κλίνη του, απέδιδε τον έβδομο ύμνο, και έτσι εκπλήρωνε το: Επτά φορές την ημέρα σε αίνεσα.

Γνωρίζω και άλλο φως, με το οποίο αποδιώχθηκε ή διασπάστηκε το αρχέγονο σκοτάδι, το οποίο υπήρξε το πρώτο δημιούργημα της ορατής κτίσης, δηλαδή την κυκλική κίνηση των αστέρων και τον άνωθεν φωτισμό, που καταυγάζει ολόκληρο τον κόσμο. Ϛ΄. Φως ήταν βέβαια και η πρωταρχική εντολή που δόθηκε στον πρωτόπλαστο (επειδή, «Λύχνος είναι η εντολή του νόμου και φως»· και διότι, «Φως είναι τα προστάγματά σου πάνω στη γη»), αν και το φθονερό σκοτάδι, που παρεισέφρησε, δημιούργησε την κακία· φως όμως τυπικό και προσαρμοσμένο στα μέτρα εκείνων που το δέχονταν, ήταν ο γραπτός νόμος, ο οποίος σκιαγραφούσε την αλήθεια και το μυστήριο του μεγάλου φωτός· εφόσον και το πρόσωπο του Μωυσή με αυτό δοξάζεται.

Διότι, αν και κάνει μνεία στην τήρηση των θείων εντολών, λέει, «όμως ως εκείνη που θεώνει τελειότατα τις ψυχές μας και φωτίζει με το πιο αλάνθαστο φως της γνώσης, διότι 'η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, φωτίζουσα τους οφθαλμούς', και 'φως τα προστάγματά του'». Αυτό θεωρούσε και ο Βαρλαάμ ως το τελειότατο έπαθλο των σπουδαίων, δηλαδή την αλήθεια των λόγων των όντων. Διότι διαβεβαίωνε ότι μέσω αυτών κατοικεί στους φιλοσόφους ο Χριστός, η αλήθεια, και ο Πατέρας της αλήθειας, λόγω της γνώσης της αλήθειας που ενυπάρχει στα όντα.

Προς δε αυτόν που τον διαδέχθηκε και ο οποίος, προς υπεράσπιση της πλάνης εκείνου, καταχράται τα λόγια του Πνεύματος, θα έλεγα ότι και «η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής» και «φως τα προστάγματά του». Αλλά, αν και μέσω αυτών οι Ιουδαίοι πλούτιζαν σε γνώση του θείου θελήματος και, σύμφωνα με τον θείο απόστολο, διέκριναν τα ουσιώδη καθώς κατηχούνταν από τον θείο νόμο, και είχαν σε αυτόν τη μορφή της γνώσης και της αλήθειας, εντούτοις παρέμεναν σκοτισμένοι και πεπωρωμένοι, όπως ακριβώς και σήμερα όσοι διδάσκουν για τα μυστήρια του Θεού χωρίς πράξη. Άρα, η γνώση δεν αποτελεί τον τελειότατο, ωφελιμότατο και πλέον αλάνθαστο φωτισμό, έστω κι αν προέρχεται από τα ίδια τα λόγια του Πνεύματος· διότι «όχι οι ακροατές, αλλά οι τηρητές του νόμου», κατά τον Παύλο, «θα δικαιωθούν».

«και θρόνον» Όπως ο Δαβίδ βασίλευσε. «διδούς» Διότι δεν παρακούει τους ταπεινούς που προσεύχονται από καρδιάς. «και ευλόγησεν» Όσους ζουν εν δικαιοσύνη. «ότι ουκ εν ισχύι» Διότι ο άνθρωπος δεν σώζεται με την ίδια του τη δύναμη. «κύριος ασθενή» Αναφέρεται στον διάβολο, ως αντίδικο του ανθρώπου. «μη καυχάσθω» Διότι ούτε η κοσμική φρόνηση σώζει, αλλά η πίστη. «και μη καυχάσθω» Διότι καθένας που εμπιστεύεται στη δική του δύναμη θα πέσει. «—ο πλούσιος» Διότι ο πλούτος διαλύεται σαν τον καπνό. «αλλ’ η εν τούτω» Διότι το να καυχάται κανείς εν Θεώ είναι ασφαλές. «και ποιείν κρίμα» Με σκοπό, λέει, ο άνθρωπος να φυλάττει την καρδιά του με κρίση και δικαιοσύνη. «κύριος ανέβη» Όταν αναλήφθηκε ενσαρκωμένος. «αυτός κρινεί» Μιλάει για εκείνη την ημέρα. «και δίδωσιν» Διότι Αυτός όρισε τους βασιλείς, Αυτός τους ενισχύει. «και υψώσει» Τον σταυρό· διότι αυτός αποτελεί την ισχύ ολόκληρης της κτίσεως. Ωδή Ησαΐου <ενός από τους μεγάλους προφήτες>. «εκ νυκτός» Διότι οφείλει ο ευσεβής να εγείρεται προς τον Θεό και τη νύχτα και την ημέρα. «διότι φως» Διότι τα προστάγματα του Θεού είναι φως. «δικαιοσύνην μάθετε» Διότι πρέπει και οι επί γης να δικαιώνονται μέσω αγαθών έργων. «πέπαυται» Ο διάβολος, που απεργάζεται την ασέβεια, έπαυσε. «επί της γης» Διότι δεν σταματά να σπέρνει το ψεύδος. «αρθήτω» Στον μέλλοντα αιώνα. «κύριε» Οι δαίμονες, λέει, αγνοούσαν τη δύναμη της σαρκώσεως του Κυρίου. «ζήλος» Αναφέρεται στον ιουδαϊκό λαό. «και νυν πυρ» Το πυρ της γεέννης τότε.

Ωδή. Από τη νύχτα ορθρίζει το πνεύμα μου προς εσένα, Θεέ, διότι φως είναι τα προστάγματά σου πάνω στη γη· ... διότι έπαψε ο ασεβής· δεν πρόκειται να μάθει δικαιοσύνη, πάνω στη γη αλήθεια δεν πρόκειται να πράξει· ας εξαρθεί ο ασεβής, για να μην δει τη δόξα του Κυρίου. Κύριε, υψωμένος είναι ο βραχίονάς σου, και δεν το γνώριζαν, αλλά όταν το μάθουν θα καταντροπιαστούν· ζήλος θα καταλάβει λαό απαίδευτο, και τώρα φωτιά θα καταφάει τους εναντίους. Κύριε ο Θεός ημών, δώσε μας ειρήνη, διότι όλα μας τα απέδωσες. Κύριε ο Θεός ημών, κάνε μας δικούς σου· Κύριε, εκτός από εσένα άλλον δεν γνωρίζουμε· το δικό σου όνομα ονομάζουμε. Οι νεκροί όμως δεν πρόκειται να δουν ζωή, ούτε οι ιατροί πρόκειται να τους αναστήσουν· γι' αυτό επέφερες και τους κατέστρεψες και εξαφάνισες κάθε άρρεν τους. Πρόσθεσέ τους κακά, Κύριε ... Κύριε, στη θλίψη σε θυμήθηκα, στη θλίψη μικρή ήταν η παιδαγωγία σου σε εμάς. Και όπως η ετοιμόγεννη που πλησιάζει να γεννήσει και στον πόνο της φωνάζει, έτσι γίναμε μπροστά στον αγαπητό σου. Από τον φόβο σου, Κύριε, συλλάβαμε και πονέσαμε και γεννήσαμε· πνεύμα σωτηρίας σου δημιουργήσαμε πάνω στη γη· αλλά θα πέσουν όλοι όσοι κατοικούν πάνω στη γη. Διότι θα αναστηθούν οι νεκροί, και θα εγερθούν όσοι βρίσκονται στα μνήματα, και θα ευφρανθούν όσοι είναι στη γη· διότι η δροσιά που έρχεται από εσένα είναι ίαμα γι' αυτούς, ενώ η γη των ασεβών θα καταπέσει.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΔΙΑΚΟΝΟ ΑΝΑΤΟΛΙΟ 1316. Προς εκείνους που εκφέρουν μεγαλόστομους λόγους δημοσίως και εξυμνούν τα θεία, ενώ κρυφά πράττουν τα αντίθετα, επειδή φιλοσοφούν με λόγια και όχι με έργα, ο μεγαλόφωνος Ησαΐας κραυγάζει: «Μάθετε να πράττετε το καλό». Και όχι μόνο σ’ αυτούς, αλλά και σε όλους δίνει την ίδια παραγγελία: «Μάθετε να πράττετε τη δικαιοσύνη, εσείς που κατοικείτε επάνω στη γη· διότι έπαψε πλέον να ενεργεί ο ασεβής». Επειδή, δηλαδή, με τα προφητικά του μάτια είδε την ένσαρκη έλευση του Σωτήρα, η οποία υπερβαίνει κάθε περιγραφή και χάρισε στο γένος των ανθρώπων αναρίθμητα αγαθά, ανώτερα από κάθε θαύμα, ενώ συγχρόνως εξασθένησε τον τύραννο, αναφωνούσε: Μάθετε να πράττετε τη δικαιοσύνη. Διότι έπαψε πλέον ο τύραννος να στρέφεται εναντίον κάθε άνδρα και κάθε γυναίκας· και όλοι είναι ασφαλείς, εκτός από εκείνους που με τη θέλησή τους υποκλίνονται και υποτάσσονται στην απάτη του. Διότι μπορεί να εξαπατά, όχι όμως και να εξαναγκάζει.

Και κινδυνεύει αυτός που ηττήθηκε κατά κράτος, παίρνοντας δύναμη από τη δική μας διχόνοια, να αντεπιτεθεί και να νικήσει. Διότι έχει μεν πέσει, έστω κι αν θρασύνεται απερίσκεπτα. Όμως η δική μας ραθυμία και ο μεταξύ μας πόλεμος έγιναν δύναμη και ρώμη για αυτόν που έχει πέσει, ώστε να κινδυνεύει (τουλάχιστον εξαιτίας των ράθυμων) να χαθεί το κατόρθωμα που επιτεύχθηκε από τον Σωτήρα (γιατί, αν και είναι τολμηρό να το πει κανείς, επειδή είναι αληθινό, θα ειπωθεί). Γι' αυτό ίσως και αυτό που ζήτησας να μάθεις, το προανήγγειλε μέσω του Μελωδού: «Ποιο είναι το όφελος από το αίμα μου, από το να κατέβω στη φθορά;», δηλαδή, στην πολύφθορη φύση των ανθρώπων. Διότι, παρόλο που υποδηλώνει και κάποια άλλα νοήματα -καθώς με ηθικότερο τρόπο εκλαμβάνεται ότι αναφέρεται στον Δαβίδ, και με φυσικότερο στον Αδάμ- ωστόσο πολλοί άγιοι θεώρησαν ότι αποβλέπει και σε αυτόν τον σκοπό. «Εγώ μεν», λέει, «κατέβηκα τόσο πολύ, ώστε να μην γίνομαι πιστευτός από πολλούς εξαιτίας της μεγάλης μου συγκατάβασης, και υπέταξα τον τύραννο, και φωνάζει ο θεατής των Σεραφείμ λέγοντας: 'Μάθετε να πράττετε δικαιοσύνη οι κατοικούντες στη γη, διότι ο ασεβής έχει εξολοθρευτεί'. Εσείς, όμως, αυτό το κατόρθωμα που ξεπερνά κάθε ελπίδα, και το υπερφυές τρόπαιο που βρίσκεται πέρα από κάθε θαύμα, το προδώσατε εξαιτίας της δικής σας ραθυμίας. Ποια απολογία, λοιπόν, θα σας απομείνει, ποια συγγνώμη, ποιο έλεος, όταν σας ζητηθεί ο λόγος για αυτόν τον τρόπο ζωής, τον οποίο βλέπω να υπάρχει μόνο μέσα στις Γραφές, αλλά πουθενά αλλού, και κυρίως στα έργα πουθενά;»

Ούτε κιθάρα, ούτε αυλοί, ούτε κανένα άλλο μουσικό όργανο δεν παράγει τέτοια φωνή, σαν αυτήν που μπορεί να ακούσει κανείς μέσα σε βαθιά ησυχία και στην έρημο, όταν ψάλλουν εκείνοι οι άγιοι. Και τα ίδια τα άσματα είναι κατάλληλα και γεμάτα από αγάπη προς τον Θεό. «Κατά τις νύχτες», λέει, «υψώστε τα χέρια σας προς τον Θεό»· και πάλι, «Από τη νύχτα ορθρίζει το πνεύμα μου προς εσένα, Θεέ, διότι τα προστάγματά σου είναι φως πάνω στη γη». Και τα δαβιτικά άσματα κινούν πολλές πηγές δακρύων. Διότι, όταν ψάλλει λέγοντας: «Κοπίασα στον στεναγμό μου, κάθε νύχτα θα λούζω την κλίνη μου, με τα δάκρυά μου θα βρέχω το στρώμα μου»· και πάλι: «Έφαγα στάχτη σαν ψωμί»· και πάλι: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι;»

Έτσι και τον θεσπέσιο Ιωάννη ονόμασε λύχνο ο Δεσπότης Χριστός, ο οποίος φανερώθηκε στους Ιουδαίους ενώ ήταν ακόμη νύχτα. Επειδή όμως ανέτειλε το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο, ονόμασε και τους ιερούς αποστόλους φως, εφόσον είχαν μετάσχει σε εκείνο το φως που φώτισε όλους τους ανθρώπους. Και επειδή, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου, ολόκληρος ο κόσμος βρίσκεται στην εξουσία του πονηρού, και βρίσκεται μέσα σε σύγχυση και σε αμαρτίες, τα οποία είναι σκοτάδι (διότι και ο ίδιος ο Δαβίδ είπε, όπως είναι γραμμένο στα βιβλία των Βασιλειών: «Νύχτα περιέβαλλε εμένα τον ταλαίπωρο, και βρισκόμουν σε άγνοια»), έχουμε ανάγκη από λύχνο. Μας δίνεται ο νόμος για βοήθεια, και γίνεται φως στις πορείες μας· διότι είναι γραμμένο: «Επειδή φως είναι τα προστάγματά σου πάνω στη γη». Ο λόγος αυτός έχει όμως και άλλο νόημα. Λύχνος είναι η Παλαιά Διαθήκη που δόθηκε άλλοτε στους Ισραηλίτες· διότι φώτιζε μόνο ένα έθνος. Όταν όμως ήλθε ο Ήλιος της δικαιοσύνης, ο Χριστός ο Θεός μας, το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο, αυτός φώτισε τα πέρατα της οικουμένης, και είπε στους μαθητές του: «Εσείς είστε το φως του κόσμου»· από αυτό το φως λάβαμε όλοι εμείς. Ορκίστηκα και αποφάσισα σταθερά να φυλάξω τις κρίσεις της δικαιοσύνης σου.

Στους καλούς, όμως, και ενάρετους να δίνεις πάντοτε. Ανάμεσα στο να πεις, να ακούσεις και να πράξεις, μικρή είναι η απόσταση. ΤΙΤΛΟΣ ΙΔʹ. — Περί δικαιοσύνης και αρετής. «Η δικαιοσύνη σώζει από τον θάνατο.» «Στους δρόμους της δικαιοσύνης υπάρχει ζωή.» «Η δικαιοσύνη εξυψώνει το έθνος.» «Εκείνος που σπέρνει δικαιοσύνη θα λάβει βέβαιη αμοιβή.» «Η δικαιοσύνη προστατεύει τους άκακους.» «Ο Θεός αγαπά εκείνους που επιδιώκουν τη δικαιοσύνη. Στη μεγάλη δικαιοσύνη υπάρχει πολλή δύναμη.» «Ο δρόμος της δικαιοσύνης και της ελεημοσύνης θα βρει ζωή και δόξα.» «Από τον καρπό της δικαιοσύνης φυτρώνει δέντρο ζωής.» «Η αρχή της δικαιοσύνης δίνει κύρος στα λόγια.» «Η δικαιοσύνη κατευθύνει ορθά τους δρόμους των αμέμπτων.» «Η αρχή του αγαθού δρόμου είναι να πράττει κανείς τα δίκαια.» «Μήκος βίου χαρίζει ο δρόμος της δικαιοσύνης.» «Το να πράττει κανείς τα δίκαια και να λέει την αλήθεια είναι πιο αρεστά στον Θεό παρά το αίμα των θυσιών.» «Τα έργα της δικαιοσύνης θα φέρουν ειρήνη, και η δικαιοσύνη θα εξασφαλίσει ανάπαυση.» «Μάθετε τη δικαιοσύνη, εσείς που κατοικείτε στη γη· διότι ο ασεβής έχει εξαλειφθεί. Ανοίξτε τις πύλες, ας εισέλθει ο λαός που τηρεί τη δικαιοσύνη και την αλήθεια.» «Αυτά λέει ο Κύριος: Τηρείτε την κρίση, πράττετε τη θεία δικαιοσύνη. Μακάριος είναι αυτός που τα πράττει αυτά και μένει προσηλωμένος σε αυτά.» «Η δικαιοσύνη είναι αθάνατη.» «Εάν κάποιος αγαπά τη δικαιοσύνη, οι κόποι του είναι αρετές.» «Εάν επιδιώκεις το δίκαιο, θα το αποκτήσεις και θα το ενδυθείς σαν ποδήρη χιτώνα δόξας.» «Μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν για τη δικαιοσύνη, διότι αυτοί θα χορτάσουν.» «Καθένας που πράττει τη δικαιοσύνη προέρχεται από τον Θεό.»

Ωδή Ε΄. Η προφητεία του Ησαΐα είναι κατά κύριο λόγο προσευχή. Προσευχή του προφήτη Ησαΐα. Συμφωνεί και αυτός ο προφήτης Ησαΐας με τον προηγούμενο προφήτη Αββακούμ, διακηρύσσοντας και αυτός με σαφήνεια τα σχετικά με το θείο και ιερό Ευαγγέλιο: «Εκ νυκτός ορθρίζει το πνεύμα μου προς εσένα, Θεέ μου». Ενώ ακόμη, λέει, επικρατεί η σκιά του Νόμου, το Άγιο Πνεύμα μέσα μου ξυπνά νωρίς και προπορεύεται. Πριν ανατείλεις εσύ, ο Ήλιος της δικαιοσύνης, ορθρίζει το πνεύμα μου και διδάσκει: «Διότι είναι φως τα προστάγματα» του Ευαγγελίου σου «πάνω στη γη», τα οποία φωτίζουν εκείνους που βρίσκονται στο σκοτάδι της πλάνης οδηγώντας τους προς το φως της αλήθειας, ώστε να μάθουν την ευαγγελική δικαιοσύνη «οι κατοικούντες πάνω στη γη. Διότι έπαυσε ο ασεβής» λαός των Ιουδαίων, έπαυσε να κυριαρχεί, έπαυσε ο Νόμος, ώστε «να μάθει τη δικαιοσύνη» που πηγάζει από το Ευαγγέλιο και «αλήθεια πάνω στη γη δεν πρόκειται να πράξει». Δεν πρόκειται να διδαχθεί καυχώμενος για τον Νόμο που έχει πλέον καταργηθεί. Γι' αυτό: «Ας εξαλειφθεί ο ασεβής» αυτός λαός, «ώστε να μην δει τη δόξα του Κυρίου». Διότι, επειδή φθόνησε και απίστησε, δεν είδε τη δόξα του Κυρίου, ούτε τα θαύματα, ούτε την ανάσταση, ούτε θα δει τη δόξα της Δευτέρας Παρουσίας του, αλλά θα τη δει μεν με φόβο, και θα εξαλειφθεί δε ως ασεβής με τρόμο. «Κύριε», δηλαδή ο Πατέρας, «είναι ψηλά σηκωμένος ο βραχίονάς σου και δεν το κατάλαβαν» διότι τους τύφλωσε η κακία τους. «Όταν όμως το μάθουν, ας ντροπιαστούν», δηλαδή, επειδή θα γνωρίσουν τη δεύτερη έλευσή του, θα ντροπιαστούν. «