Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 29:15

Και πάλι: «Ώστε δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός· και εάν είσαι υιός, είσαι και κληρονόμος διά του Θεού». Και το εξής: «Όπως ακριβώς αναστήθηκε ο Χριστός εκ νεκρών διά της δόξας του Πατρός». Και ο Ησαΐας: «Αλίμονο», λέει, «σε εκείνους που καταστρώνουν βαθιά σχέδια, και όχι διά του Κυρίου». Πολλές μαρτυρίες της λέξης αυτής είναι δυνατόν να παραθέσουμε και για το Πνεύμα. «Σε εμάς δε», λέει, «ο Θεός τα απεκάλυψε διά του Πνεύματος». Και αλλού: «Την καλή παρακαταθήκη φύλαξε διά του Αγίου Πνεύματος». Και πάλι: «Διότι σε άλλον μεν δίνεται διά του Πνεύματος λόγος σοφίας». Τα ίδια ακριβώς έχουμε να πούμε και για τη συλλαβή «εν», ότι δηλαδή η Γραφή έχει αποδεχθεί τη χρήση της και για τον Θεό και Πατέρα, όπως για παράδειγμα στην Παλαιά Διαθήκη: «Εν τω Θεώ», λέει, «θα επιτελέσουμε δύναμη». Και: «Εν σοι θα είναι ο ύμνος μου διαπαντός». Και πάλι: «Εν τω ονόματί σου θα αγαλλιάσω». Στον δε Παύλο: «Εν τω Θεώ», λέει, «ο οποίος έκτισε τα πάντα». Και: «Ο Παύλος και ο Σιλουανός και ο Τιμόθεος προς την εκκλησία των Θεσσαλονικέων εν Θεώ Πατρί». Και: «Εάν κάποτε κατευοδωθώ εν τω θελήματι του Θεού, ώστε να έλθω προς εσάς». Και: «Καυχάσαι», λέει, «εν Θεώ». Και τόσα άλλα που δεν είναι εύκολο ούτε να τα απαριθμήσουμε. Σκοπός μας, όμως, δεν είναι η επίδειξη πλήθους μαρτυριών, αλλά η απόδειξη ότι οι παρατηρήσεις τους δεν είναι ορθές. Το να αποδείξω, δηλαδή, ότι η χρήση αυτή είναι καθιερωμένη για τον Κύριο ή το Άγιο Πνεύμα, θα το παραλείψω ως κάτι το ήδη γνωστό.

Διότι δεν ήταν επόμενο να πλουτίσει τη σύνεση μέσω της θεόπνευστης Γραφής σε εκείνους που την καταφρονούν. «Γι' αυτό ιδού, θα συνεχίσω να μεταθέτω αυτόν τον λαό, και θα τους μεταθέσω, και θα καταστρέψω τη σοφία των σοφών, και θα κρύψω τη σύνεση των συνετών.» Διότι ο λαός των Ιουδαίων μετακινήθηκε, νομίζω, με πολλούς τρόπους. Διότι ονομάστηκε κλήρος του Θεού, και μερίδα του και κληρονομιά του· αλλά μετατέθηκε, τρόπον τινά. Διότι δεν ονομάζεται πλέον κλήρος του, αλλά έγινε μερίδα των αλεπούδων, και έχει δοθεί στον Σατανά και στα ακάθαρτα πνεύματα για τροφή, μετατέθηκε δε και από το να φρονεί ορθά, σε αδόκιμο νου, από τη δόξα στην ατιμία, από την ισχύ στην ασθένεια, από το να είναι σοφός σε έσχατη ανοησία. «Διότι θα καταστρέψω», λέει, «τη σοφία των σοφών, και θα κρύψω τη σύνεση των συνετών.» Διότι φαινόταν μεν ότι ήταν σοφοί και συνετοί οι Γραμματείς και οι Φαρισαίοι, έχοντας τη δόξα της νομομάθειας, αλλά έχει κρυφτεί από τον Θεό, και σχεδόν περιορίστηκε η σύνεση των σοφών, δηλαδή ο νόμος, ήτοι η θεόπνευστη Γραφή. «Ουαί σε εκείνους που βουλεύονται βαθιά, και όχι μέσω του Κυρίου· σε εκείνους που βουλεύονται στα κρυφά, και τα έργα τους θα είναι στο σκοτάδι, και θα πουν: Ποιος μας είδε;»

«Και ποιος θα μας γνωρίσει ή ποιος θα μάθει αυτά που εμείς κάνουμε;» Όταν ο Θεός των όλων καθορίζει ποινή και τιμωρία για κάποιους, αμέσως παραθέτει τις αιτίες της πράξης και καθιστά ολοφάνερα τα εγκλήματα αυτών που υφίστανται την ποινή, ώστε να αναδεικνύεται δίκαιος, τιμωρώντας τα πάντα με δικαιοσύνη.

Είπε, λοιπόν, ότι τα πλήθη των Ιουδαίων θα είναι εντελώς ασύνετα, καθώς ο νόμος θα έχει σφραγιστεί, και αφού θα έχει αφαιρεθεί κάθε σύνεση που υπήρχε σε αυτούς, θα παραμείνουν τυφλοί, νοητά βεβαίως. Ποια, λοιπόν, είναι τα εγκλήματα και για ποιους λόγους συνέβη σε αυτούς να διολισθήσουν σε αυτό το σημείο, το ξεκαθαρίζει αμέσως. Διότι πάρα πολλά ήταν τα σχέδια που έκαναν εναντίον του Χριστού, και τα οποία δεν συνάδουν με τον Θεό. Διότι αυτό, νομίζω, σημαίνει το «όχι μέσω του Κυρίου»· και μάλιστα νόμιζαν μέσα τους ότι βουλεύονταν κρυφά και ότι επιχειρούσαν πικρά εγχειρήματα, ώστε ίσως και να έλεγαν: «Ποιος μας είδε, ή ποιος θα μάθει αυτά που εμείς κάνουμε;» Όμως αγνόησαν ότι καμία βουλή και πικρή σκέψη ανθρώπου και δύναμη εγχειρημάτων δεν θα μπορούσε να ξεφύγει από τον θείο και ακήρατο νου, ακόμη κι αν τυχόν έπραττε στο σκοτάδι και στα κρυφά. Διότι μίσθωναν τον προδότη Ιούδα, λέγοντας σχεδόν: «Ας δέσουμε τον δίκαιο, διότι μας είναι ενοχλητικός». Και πράγματι, τον παρέδωσαν στον σταυρό, και όσο περνούσε από το χέρι τους σκότωσαν τον αρχηγό της ζωής. Και όταν αναστήθηκε πάλι από τους νεκρούς, του επιτίθονταν φοβεροί και έπρατταν στα κρυφά όσα προέρχονταν από ανόσιο και βάσκανο νου. Διότι, όταν έμαθαν ότι είχε αναστηθεί, έδωσαν αρκετά αργύρια στους στρατιώτες που φρουρούσαν τον τάφο, για να πουν ότι οι μαθητές του, κρυφά μέσα στη νύχτα, τον έκλεψαν.

Αλίμονο λοιπόν, λέει, σε αυτούς που συνηθίζουν να κάνουν τέτοιου είδους σχέδια, όχι μέσω του Κυρίου, αλλά μάλλον μέσω του Βεελζεβούλ. <Μήπως δεν θα λογαριαστείτε όπως ο πηλός του κεραμέα; Μήπως θα πει το πλάσμα σε αυτόν που το έπλασε: Δεν με έπλασες εσύ; Ή το δημιούργημα σε αυτόν που το έκανε: Δεν με δημιούργησες με σύνεση;> Έχοντας πει ότι «Θα μεταθέσω αυτόν τον λαό», αποδεικνύει με αυτά ότι οπωσδήποτε και με κάθε τρόπο θα πραγματοποιήσει το έργο και μάλιστα εντελώς άκοπα, λέγοντας ότι θα μεταπλαστούν σε ό,τι θα επιθυμούσε ο δημιουργός, όπως ακριβώς, βέβαια, κατασκευάζονται από τα χέρια του κεραμέα.

Και όλος τους ο λαός, λέει, «θα μετατεθεί» από την τιμή που απολαμβάνει κοντά μου, ώστε να μην είναι πλέον «μερίδα Κυρίου» ούτε «μερίδιο της κληρονομιάς του ο Ισραήλ». Και επειδή προβάλλουν ανθρώπινη σοφία, αποστρεφόμενοι τη δική μου σοφία και τον δικό μου λόγο, και τηρούν κάποιες άλλες «παραδόσεις των πρεσβυτέρων τους» σαν να προέρχονται από κάποιους σοφούς, για τον λόγο αυτό δεν θα κατανοήσουν τις δικές μου Γραφές. «Εγώ δε ο ίδιος θα καταστρέψω τη σοφία των σοφών τους και θα απορρίψω τη σύνεση των συνετών» ανάμεσά τους. Έπειτα, επειδή, ενώ με τα χείλη τους παρίσταναν τους θεοσεβείς, στα κρυφά διέπρατταν τα χείριστα, αναμειγνυόμενοι σε μαγγανείες και ακαθαρσίες και σε μυριάδες άλλες αθέμιτες πράξεις· και επειδή τα επιχειρούσαν όλα αυτά σαν να μην τους έβλεπε ο Θεός, δικαιολογημένα τους ταλανίζει λέγοντας στη συνέχεια: «Αλίμονο σε εκείνους που καταστρώνουν βαθιά σχέδια και όχι μέσω του Κυρίου», το οποίο ο Σύμμαχος ερμήνευσε λέγοντας: «Αλίμονο σε όσους κρύβονται βαθιά, ώστε να κρύψουν τα σχέδιά τους από τον Κύριο, των οποίων τα έργα έγιναν στο σκοτάδι, και είπαν: "Ποιος μας βλέπει, και ποιος μας γνωρίζει στη διαστροφή μας;"».

Και πάλι στα ίδια: «Δόξα στον Πατέρα δι’ Υιού εν Αγίω Πνεύματι»· και επιπλέον, «δόξα στον Πατέρα μετά του Υιού εν Αγίω Πνεύματι». «Και σε όλα», λέει, «η Εκκλησία γνωρίζει και τις δύο αυτές χρήσεις, και το "δι’ ου" και το "μεθ’ ου", να λέγονται για τον Υιό· και δεν απορρίπτει καμία από αυτές, ως αναιρετική της άλλης». Και ο προφήτης Ησαΐας λέει: «Αλίμονο σε εκείνους που κάνουν βαθιά βουλή, και όχι διά του Κυρίου»· και πάλι: «Αυτά λέει ο Κύριος, κάνατε βουλή όχι δι’ εμού, και συνθήκες όχι διά του Πνεύματός μου»· δηλαδή όχι μαζί μου, ούτε μαζί με το Πνεύμα μου. Και γενικά στις εκφωνήσεις των ακολουθιών όλη η Εκκλησία, και στα τέλη των λόγων όλοι οι δάσκαλοί της, χρησιμοποιώντας για τον Υιό αυτή τη χρήση του "δι’ ου" και του "μεθ’ ου", τις θεωρούν ταυτόσημες.

Πώς πρέπει να νοηθεί το «εσύ οργίστηκες» που ειπώθηκε από τον θεόληπτο Ησαΐα στο «και εμείς αμαρτήσαμε»; Θα μπορούσε κανείς να εκλάβει το «αμαρτήσαμε», όχι με την έννοια ότι επιλέξαμε τις πράξεις που φθείρουν τις αρετές, αλλά απλώς ότι αποτύχαμε σε εκείνα τα οποία προτιμήσαμε και επιδιώξαμε με ζήλο. Διότι θα μπορούσε να λεχθεί ότι «αμαρτάνει» και εκείνος ο οποίος άλλα έθεσε ως σκοπό να επιτελέσει και έστρεψε την ορμή του προς το επιθυμητό, περιέπεσε όμως στα αντίθετα και αντί για αυτά που προέκρινε βρίσκεται εγκλωβισμένος σε ανέλπιστες καταστάσεις. Τέτοιας φύσεως είναι, για να παραλείψω προς το παρόν την περαιτέρω εξέταση των όσων θα λεχθούν, και το «δεν ανήκει στον άνθρωπο η οδός του» και το «εάν ο Κύριος δεν οικοδομήσει οίκο, μάταια κοπίασαν οι οικοδομούντες, και εάν ο Κύριος δεν φυλάξει πόλη, μάταια αγρύπνησε ο φύλακας» και το «δεν αρέσκεται στη δύναμη του ίππου ούτε ευδοκεί στις κνήμες του ανδρός» και το «εκείνοι που καταστρώνουν σχέδια» εμβαθύνοντας στους διαλογισμούς τους «και όχι δια του Κυρίου». Διότι και αυτοί, αντί να μην αποτύχουν στην προσπάθειά τους, όχι μόνο αστόχησαν, αλλά επιπλέον επισώρευσαν πάνω τους το «ουαί». Παρόμοιο είναι και εκείνο που ειπώθηκε προς όσους είχαν εναποθέσει την ελπίδα τους στην Αίγυπτο: «Κάνατε συμβούλιο όχι δι' εμού και συνθήκες όχι δια του Πνεύματός μου, για να προσθέσετε αμαρτίες πάνω σε αμαρτίες, εσείς που πορεύεστε για να κατεβείτε στην Αίγυπτο». Για αυτούς και η καταφυγή και η ελπίδα για βοήθεια μετατρέπεται σε αισχύνη και όνειδος.

Ίσως όμως να βρισκόταν πιο κοντά στην αλήθεια η θεώρηση, έστω κι αν δεν εξυψώνεται σε υψηλότερα νοήματα, αν το «οργίστηκες και εμείς αμαρτήσαμε» μεταφραζόταν ως «οργίστηκες διότι εμείς αμαρτήσαμε», και επειδή αμαρτήσαμε δεν συγκράτησες την οργή σου εναντίον μας. Διότι αυτόν που συνδέει ρήματα και νοήματα διαφορετικής διανοίας, δηλαδή τον σύνδεσμο «και», τόσο τα ιερά μας λόγια όσο και η αττικίζουσα μελέτη συχνά τον εκλαμβάνουν με αιτιολογική σημασία· και τα παραδείγματα είναι σε όλους γνωστά. Ωστόσο, δεν έχω χρόνο να απαριθμήσω τις κοσμικές ελληνικές χρήσεις, αλλά, αφού αναφέρω δύο από τα δικά μας, αφήνω σε εσένα τη φιλοτιμία να συλλέξεις τα υπόλοιπα, αν αυτό είναι της αρεσκείας σου. Λέει λοιπόν ο ιεροψάλτης και θεοπάτωρ Δαβίδ: «δώσε μας βοήθεια από τη θλίψη, και μάταιη η σωτηρία του ανθρώπου»· διότι εδώ το «και», αντί για αναρίθμητα άλλα παραδείγματα, αρκεί για να δείξει ότι αποδίδεται αιτιολογικά· δηλαδή, «δώσε μας βοήθεια από τη θλίψη, διότι μάταιη είναι η σωτηρία του ανθρώπου». Και ο ίδιος ο Ησαΐας (διότι θα ήταν πιο οικείο να αποδείξουμε τη μετατροπή του συνδέσμου «και» σε αιτιολογικό μέσα από την ίδια φωνή και το ίδιο κείμενο) λέει: «αλίμονο σε όσους κάνουν σχέδια στα κρυφά, και θα είναι στο σκοτάδι τα έργα τους»· διότι κανείς δεν θα μπορούσε να αμφισβητήσει ότι το «και θα είναι» έχει ειπωθεί αιτιολογικά, γι' αυτό και τους απευθύνεται το «αλίμονο».