Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 3:12

Ο Αθανάσιος είπε: Μετά από αυτά αναφέρεται ότι εμφανίστηκε επί της γης και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους, προφανώς μετά τον Νόμο. Και επιπλέον αναφέρεται ομοίως από τον προφήτη Ησαΐα: «Λαέ μου, αυτοί που σας μακαρίζουν σας πλανούν, και ταράζουν τα μονοπάτια των δρόμων σας. Αλλά τώρα ο Κύριος θα παραστεί για κρίση. Και θα στήσει τον λαό σε κρίση· ο ίδιος ο Κύριος θα έλθει σε κρίση, μαζί με τους πρεσβυτέρους του λαού και μαζί με τους άρχοντές του: Εσείς, όμως, γιατί κατακάψατε τον αμπελώνα μου;» Ο Ζακχαίος είπε: Απόδειξε ότι γεννήθηκε από γυναίκα. Ο Αθανάσιος: Πιστεύεις στον προφήτη Ησαΐα; Ο Ζακχαίος είπε: Ναι. Ο Αθανάσιος: Άκουσέ τον που λέει: «Και θα επιθυμήσουν να είχαν καεί από φωτιά. Διότι παιδί γεννήθηκε για εμάς, Υιός, και μας δόθηκε. Του οποίου η εξουσία βρίσκεται πάνω στον ώμο του. Και το όνομά του καλείται Άγγελος της μεγάλης βουλής, θαυμαστός σύμβουλος, Θεός ισχυρός, εξουσιαστής, άρχοντας της ειρήνης, πατέρας του μέλλοντος αιώνος». Ο Ζακχαίος είπε: Σύμφωνα λοιπόν με αυτά που λες, η σοφία του Θεού πέθανε;

Αδελφέ, σε εμένα εκπληρώθηκε εξαιτίας σου η Γραφή που λέει: «Λαέ μου, εκείνοι που σας μακαρίζουν, σας πλανούν» και τα εξής. Ένας τέτοιος μακαρισμός δεν μας επιτρέπει να δούμε την αισχύνη του προσώπου μας. Διότι βλάπτει, νομίζω, ακόμη και εκείνους που έχουν μέτρο και τους απομακρύνει από την πίστη στον Θεό. Λέει δηλαδή: «Πώς μπορείτε να πιστεύετε σε εμένα, όταν λαμβάνετε δόξα ο ένας από τον άλλον;». Εκείνος λοιπόν που κατανοεί την ταπείνωση του Αποστόλου επιλέγει για τον εαυτό του περισσότερο τη μωρία, ώστε να γίνει αργότερα σοφός.

«Λαέ μου, οι πράκτορές σας σάς συλλέγουν σαν καλαμιές, και οι απαιτητές σάς κυριεύουν.» Η φωνή ανακαλεί τον λαό και συμπάσχει με όσους κακοπαθούν, λέγοντας: «Λαέ μου». Πριν δέσετε τον Δίκαιο, πριν απορρίψετε τη χρησιμότητά του, τι είχατε πάθει; Τώρα έχετε γίνει καταχρεωμένοι με πολλά οφλήματα. Γι' αυτόν τον λόγο παραδοθήκατε σε εκείνους που εισπράττουν από εσάς την οφειλή, οι οποίοι, επειδή δεν βρίσκουν μέσα σας δεμάτια από στάχυα, ούτε αφθονία καρπών, σας συλλέγουν σαν καλαμιές, μαζεύοντας τους μικρούς, ευτελείς και τσακισμένους καρπούς των ψυχών σας. —Τέτοιοι είμαστε κι εμείς, που μετανοούμε μικροπρεπώς, ευτελώς και ακάρπως. Διότι, ό,τι σπείρει ο άνθρωπος, αυτό και θα θερίσει. Εκείνος, λοιπόν, που με αξιόλογη μετάνοια σπέρνει πλούσια στο Πνεύμα, προσφέροντας ελεημοσύνη, ευσπλαχνία, ικεσία, δικαιοσύνη και αδιάκοπα δάκρυα, αυτός που σπέρνει με δάκρυα θα θερίσει με αγαλλίαση, σηκώνοντας τα δεμάτια της μετάνοιας, ώστε να εξοφλήσει ολόκληρο το χρέος στον πράκτορα. Εκείνος όμως που, μετανοώντας για τα προηγούμενα αμαρτήματα, σπέρνει λίγα σε ελεημοσύνη και προσευχή, καλλιεργώντας καλαμιά στερημένη από καρπό, δεν θα του επιτραπεί από τον πράκτορα να κρατήσει ούτε κι αυτήν.

Και οι απαιτητές σας εξουσιάζουν. Εκείνοι που εγείρουν απαιτήσεις από τους φτωχούς, οι οποίοι είναι βεβαρημένοι με πολλά χρέη, τους σύρουν στη δουλεία. Το ορθό, λοιπόν, είναι να μη συνάπτει κανείς χρέη· κατά δεύτερον δε, να μη στερείται των μέσων για την εξόφληση του χρέους. Διαφορετικά, είναι απολύτως αναπόφευκτο να καταστεί δούλος των απαιτήσεων που του επιβάλλονται. —Αυτά αναφέρονται στο χωρίο: «Οι πράκτορές σας, σας απογυμνώνουν, και οι απαιτητές σας εξουσιάζουν».

Λαέ μου, εκείνοι που σας μακαρίζουν σας πλανούν και ταράζουν την πορεία των ποδιών σας. Εκείνοι που εξουσιάζονται από νεανίσκους και κυριεύονται από εμπαίκτες, εκείνοι που απογυμνώνονται από τους φοροεισπράκτορες και, λόγω της αδυναμίας τους να εξοφλήσουν τα χρέη τους, οδηγούνται στη δουλεία, έχοντας χάσει την ελευθερία τους εξαιτίας της υπερβολικής φτώχειας, είναι μάλλον άξιοι να ελεούνται, παρά να μακαρίζονται. Επομένως, αυτός που μακαρίζει τέτοιους ανθρώπους, επιτελώντας έργο κόλακα και χαριζόμενος περισσότερο από το πρέπον, τους πλανά προξενώντας τους μεγάλη βλάβη, καθώς τους αφαιρεί τη συναίσθηση των αμαρτημάτων τους. Σε όσους δε εξαπατώνται από αυτόν τον αδικαιολόγητο μακαρισμό, συνταράσσεται και η πορεία των ποδιών τους. Διότι οι μεν θλίψεις παρακινούν προς την ταπείνωση, ενώ ο μακαρισμός προκαλεί έπαρση.

Ώστε, οπωσδήποτε, εκείνος που μακαρίζει ολόκληρο τον λαό, τον πλανά και τον ταράσσει, μην επιτρέποντάς του να πορεύεται ειρηνικά. Είναι δε εύκολο να κυριευθούν από το πάθος των επαίνων όσοι δεν προσέχουν, καθώς ο καθένας από φιλαυτία υποκύπτει εύκολα στις απάτες των κολακειών. Γνώρισμα δε του πνευματικά ωφελημένου ανθρώπου είναι ούτε να καταβάλλεται υποκύπτοντας στις κακολογίες κάποιων, ούτε να δειλιάζει εξαιτίας αυτού, αλλά ούτε και από τους επαίνους, λόγω άγνοιας του εαυτού του, να φουσκώνει εύκολα από υπερηφάνεια και να επαίρεται. Επειδή δε «τρίβος» είναι η οδός που έχει πατηθεί και διανυθεί από τους προγενέστερους, εκείνος που δεν αφήνει αυτούς που υστερούν από τον ζήλο των προκατόχων τους να έλθουν σε συναίσθηση της λυπηρής τους κατάστασης, αλλά μακαρίζει αυτούς που αμαρτάνουν σαν να πετυχαίνουν κατορθώματα, αναταράσσει την τρίβο των ποδιών τους.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΚΕ΄. Ότι είναι φοβερό το κρίμα για τον προεστώτα που δεν ελέγχει όσους αμαρτάνουν. ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Γι' αυτό, εκείνος στον οποίο έχει ανατεθεί η κοινή φροντίδα, ας έχει την εξής διάθεση, ως οφείλων να δώσει λόγο για τον καθένα: γνωρίζοντας ότι, εάν πέσει σε αμαρτία ένας από τους αδελφούς επειδή δεν του γνωστοποίησε προηγουμένως το δικαίωμα του Θεού, ή εάν, αφού έπεσε, επιμένει στην αμαρτία επειδή δεν διδάχθηκε τον τρόπο της διορθώσεως, το αίμα του θα εκζητηθεί από τα χέρια του, καθώς είναι γραμμένο. Και μάλιστα, εάν παραβλέψει κάτι από όσα αρέσουν στον Θεό όχι από άγνοια, αλλά επειδή από κολακεία συγκαταβαίνει στα κακά του καθενός και χαλαρώνει έτσι την ακρίβεια της πνευματικής πολιτείας. Διότι, «εκείνοι που σας μακαρίζουν», λέει, «σας πλανούν, και ταράζουν την οδό των ποδιών σας». Και «εκείνος που σας ταράζει, θα βαστάσει το κρίμα, όποιος κι αν είναι». Γι' αυτό, για να μην υποστούμε εμείς κάτι τέτοιο, πρέπει να ακολουθούμε τον αποστολικό κανόνα στην αναστροφή και επικοινωνία μας με τους αδελφούς. Διότι λέει: «Ούτε ποτέ χρησιμοποιήσαμε λόγο κολακείας, καθώς γνωρίζετε, ούτε προφασιστήκαμε κάτι από πλεονεξία, ο Θεός είναι μάρτυρας· ούτε αναζητήσαμε δόξα από ανθρώπους, ούτε από εσάς, ούτε από άλλους».

ΛΟΓΟΣ Γ' «Λαέ μου, οι πράκτορές σας σας απογυμνώνουν, και οι εισπράκτορες σας εξουσιάζουν.» Αφού προεξήγησε πολύ καθαρά και με μεγάλη σαφήνεια ότι η χώρα των Ιουδαίων θα νοσήσει από την έλλειψη κάθε αγαθού, και αφού περιέγραψε τι θα συμβεί σε εκείνους που συμπεριφέρθηκαν υβριστικά απέναντι στον Χριστό, τους πείθει πάλι εκ των προτέρων να απέχουν από τα αμαρτήματα, και με λόγια γεμάτα πραότητα σχεδόν τους σαγηνεύει ωφέλιμα, μεταστρέφοντάς τους προς το καλύτερο και διδάσκοντάς τους να αποστρέφονται εκείνους που έγιναν οι αίτιοι όλων των κακών τους. Διότι δεν νομίζω ότι πρέπει κανείς να αρέσκεται στο να υποτάσσεται σε εκείνους που έτυχε να είναι καθοδηγητές, εάν δεν επιχειρούν να διδάξουν κάτι από όσα συντελούν στην ωφέλεια, ούτε βέβαια να θεωρούν άξιο συκοφαντίας αυτό που δικαίως έχει πιστευθεί ότι κατατάσσεται στη μοίρα της φαυλότητας. Διότι αρετή του δασκάλου είναι να μπορεί να οδηγήσει αυτούς που παιδαγωγούνται στην ακριβή γνώση του συμφέροντος, να απορρίπτει αυτό που από τη φύση του βλάπτει, και να προτρέπει να αποφεύγουν αυτό που συνηθίζει να προκαλεί αδικία. Άξιοι κάθε επαίνου θα ήταν και όσοι έχουν τη θέση του μαθητή, εάν δεν αποβλέπουν απλώς στις απόψεις των δασκάλων τους, αλλά στη φύση των πραγμάτων, και από τη μία θαυμάζουν τους δασκάλους, εφόσον είναι ορθοί, γνώστες και εισηγητές των αρίστων, από την άλλη όμως κατακρίνουν εκείνους που δεν έχουν έναν τέτοιο σκοπό.

Ο... να προχωρούν προς εκείνο που συνήθιζε να ωφελεί περισσότερο από όλα. Ήταν, λοιπόν, οι διδάσκαλοι των Ιουδαίων, δηλαδή οι Γραμματείς και οι Φαρισαίοι, επιτήδειοι στο να συγκεντρώνουν χρηματικούς πόρους και να συλλέγουν από τον λαό δωρεές, απαρχές, δεκάτες και όλα όσα ο νόμος έδινε ως μερίδιο σε εκείνους που είχαν λάβει την ιερωσύνη. Σκοπός τους ήταν, και κατέβαλλαν κάθε προσπάθεια, να πείθουν τους ανθρώπους ότι έπρεπε να τηρούν τον νόμο προπάντων σε αυτά τα ζητήματα· για τις υπόλοιπες εντολές, όμως, δεν έκαναν και πολύ λόγο. Γι' αυτόν τον λόγο και ο ίδιος ο Σωτήρας έλεγε προς αυτούς: «Ουαί υμίν, Γραμματείς και Φαρισαίοι υποκριτές, διότι αποδεκατώνετε το άνηθο, το δυόσμο και το κύμινο, και παραβλέψατε τα βαρύτερα του νόμου, την κρίση, το έλεος και την πίστη.» Ήταν, επομένως, φιλοκερδείς και φιλάργυροι, και μερικές φορές επέβαλλαν σκληρές ποινές σε όσους έσφαλαν, ώστε εκφοβίζοντας αυτούς που κατηγορούνταν για οποιονδήποτε λόγο, να τους αναγκάσουν να τους προσφέρουν μερικές φορές ακόμη και πάνω από τις δυνάμεις τους. Γι' αυτό ακριβώς λέει προς εκείνους που αδικούνταν από αυτούς: «Λαέ μου, οι πράκτορές σας σας καταδυναστεύουν, και εκείνοι που απαιτούν φόρους σας εξουσιάζουν.»

Και με το να χρησιμοποιήσει τη λέξη λαός, δίνει ακόμη να εννοηθεί για τον Ισραήλ, ότι εάν βέβαια επέλεγαν να μεταστραφούν σε αυτό που του είναι αρεστό, θα απολάμβαναν την ημερότητα και τη φιλανθρωπία, και δεν θα εξέπιπταν εντελώς από τη σχετική οικειότητα με αυτόν. Λέγοντας δε ότι οι πράκτορες σταχυολογούν, δείχνει το μέγεθος της απληστίας και ταυτόχρονα της φιλοκέρδειας που τους διακατέχει.

Διότι στα χωράφια άλλοι μεν θερίζουν με το δρεπάνι τα στάχυα, άλλοι δε, μαζεύοντας όσα πέφτουν από το χέρι του θεριστή, δεν αφήνουν τίποτε στους αγρούς. Είναι δε έθιμο να κάνουν το ίδιο και όσοι τρυγούν τα αμπέλια. «Σας σταχυολογούν λοιπόν», λέει, «οι εισπράκτορές σας». Είναι σαν να λέει: Έχουν τρυγήσει τις περιουσίες σας, και η απληστία τους δεν σταματά μέχρις εδώ. Αλλά ήδη και σας σταχυολογούν, δηλαδή, απλώνουν τα χέρια τους και σε όσα έχουν ακόμη απομείνει. Και πολύ ορθά και ταιριαστά σε αυτούς, δεν τους αποκαλεί καθοδηγητές, ούτε δασκάλους, ούτε κάτι άλλο παρόμοιο, αλλά τους ονομάζει πράκτορες και απαιτητές. Διδάσκει δε ότι τους καταδυναστεύουν, όχι συμπεριφερόμενοι ήπια όπως οι δάσκαλοι στους μαθητές, αλλά σαν σκληροί και άγριοι δεσπότες, αναγκάζοντάς τους να φρονούν ό,τι νομίζουν οι ίδιοι, και παρασύροντάς τους σε οτιδήποτε, μερικές φορές ακόμη και παρά τη θέλησή τους. Αλλά ο σκοπός αυτών που ζουν εν Χριστώ δεν ήταν τέτοιος. Γράφει λοιπόν ο θεσπέσιος Πέτρος προς όσους έχουν κληθεί στην επισκοπή και έχουν οριστεί να καθοδηγούν τα λογικά ποίμνια, να μην ενεργούν ως κατακυριεύοντες τους κλήρους, αλλά γινόμενοι πρότυπα του ποιμνίου. Γνωρίζει δε ο μυστικός λόγος και άλλους εισπράκτορες, τους οποίους είναι ανάγκη να αποφεύγουν όσοι επιθυμούν να ζουν ορθά.

Θα το πράξουμε δε αυτό ενδυναμωνόμενοι διά του Χριστού, και αποβάλλοντας από τη διάνοιά μας τους πονηρούς διαλογισμούς, τις αισχρές επιθυμίες και κάθε είδος φαυλότητας. <Λαέ μου, αυτοί που σας μακαρίζουν σας πλανούν, και ταράσσουν τον δρόμο των ποδιών σας.> Τους εγείρει πάλι σε νήψη και θέλει να είναι εξεταστές των πραγμάτων, όχι απλώς να χαλαρώνουν σε ραθυμία με τα ωραία λόγια. Διότι οι Φαρισαίοι, περιφερόμενοι στα σπίτια των Ιουδαίων, επιχειρούσαν να μιλούν με κολακείες και τους ονόμαζαν ευλογημένο λαό και κλήρο του Θεού. Και ίσως κάπου τους απηύθυναν αυτό που ειπώθηκε διά φωνής του Βαρούχ: «Μακάριοι είμαστε, Ισραήλ, διότι τα αρεστά στον Θεό είναι γνωστά σε εμάς.» Προκειμένου λοιπόν να προσελκύσουν τις ορισμένες από τον νόμο σε αυτούς προσφορές δώρων, αλλά και τα δέκατα, δηλαδή τις απαρχές, προσποιούνταν τις καλοσύνες, και ήθελαν πολλές φορές να είναι ευπρόσιτοι, και επιτηδεύονταν την ηπιότητα· για χάρη όμως κερδών και απολαβών δίδασκαν τους υποταγμένους λαούς να καταλύουν και αυτόν τον ίδιο τον νόμο. Τους κατηγορούσε λοιπόν ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός ότι ακυρώνουν την εντολή του Θεού εξαιτίας της δικής τους παράδοσης.

Σας εξαπατούν λοιπόν, λέει, αυτοί που σας μακαρίζουν, και ταράζουν τον δρόμο των ποδιών σας. Διότι δεν σας αφήνουν να βαδίζετε ορθά. Παρεκτρέποντάς σας, σαν από τον ευθύ δρόμο, σας οδηγούν σε γκρεμούς και λάκκους. Ο δρόμος δε ο ευθύς και ομαλός είναι η οικείωση με τον Χριστό μέσω της πίστης. Επειδή όμως γνώριζαν οι δάσκαλοι των Ιουδαίων ότι με την κατάργηση της εντολής που δόθηκε μέσω του Μωυσή θα βρεθούν εκτός κερδών και απολαβών, τάραζαν κατά κάποιον τρόπο τον δρόμο των ποδιών του λαού, νοθεύοντας τον λόγο του Χριστού και προστάζοντας να προσκολλούνται στις σκιές του νόμου. Διότι τόλμησαν να πουν οι άθλιοι: «Εμείς γνωρίζουμε ότι στον Μωυσή μίλησε ο Θεός· αυτόν όμως δεν ξέρουμε από πού είναι»· και πάλι: «Αν αυτός ήταν άνθρωπος από τον Θεό, δεν θα κατέλυε το Σάββατο». Και το ακόμη πιο ασεβές από αυτά: σε αυτούς που ήθελαν να ακούν τον Χριστό και να προσκολλούνται στα λόγια Του, ανόσια έλεγαν: «Δαιμόνιο έχει και είναι τρελός, τι τον ακούτε;» Πρέπει δε βέβαια, νομίζω, και με διαφορετική έννοια ο πνευματικός άνθρωπος και ο εργάτης της αρετής να αποστρέφεται με σφοδρότητα τους λογισμούς που εισέρχονται στον νου και την καρδιά και τον μακαρίζουν. Επειδή δηλαδή ο Σατανάς είναι ικανότατος στην κακουργία, όταν δεν μπορεί να καταστρέψει όσους ευδοκιμούν στην προσφιλέστατη σε αυτούς ζωή και πολιτεία, προσπαθεί να τους παραλύσει προς το δικό του θέλημα με διαφορετικό τρόπο.

Διότι ομολογουμένως έχουν πέσει στον όλεθρο, μη αποδεχόμενοι το ευαγγελικό και σωτήριο κήρυγμα, αλλά προσέχοντας περισσότερο σε διδασκαλίες και εντάλματα ανθρώπων, αν και ο Θεός λέει ολοκάθαρα μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Λαέ μου, αυτοί που σας μακαρίζουν, σας πλανούν, και ταράσσουν τον δρόμο των ποδιών σας». Διότι, μιλώντας τους συνεχώς για τον νόμο που δόθηκε μέσω του Μωυσή, εκείνοι που έλαχαν να τους καθοδηγούν, και φωνάζοντας συχνά εκείνο: «Μακάριοι είμαστε, Ισραήλ, διότι τα αρεστά στον Κύριο μας είναι γνωστά», απομάκρυναν τον νου όσων ήταν υπό την εξουσία τους από την αγάπη προς τον Χριστό, και πείθοντάς τους να περιφρονούν τη χάρη του, τους έχουν πλανήσει και έχουν ανακατέψει τον δρόμο των ποδιών τους, μην αφήνοντάς τους να ορθοποδήσουν, δηλαδή να πορευθούν μέσω ευθύγραμμου δρόμου προς τη δικαίωση που προέρχεται από την πίστη, μολονότι ο νόμος δεν τελειοποιεί τίποτα. Επομένως, «Εξεγέρσου», λέει· αυτό είναι ολοκάθαρα εκείνο που εκφράζεται διά της φωνής του Παύλου: «Έγειρε εσύ που κοιμάσαι, και ανάστα από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός». Και επιπλέον αυτού και το εξής: «Γι' αυτό ανορθώστε τα χαλαρωμένα χέρια και τα παραλυμένα γόνατα, και κάντε ορθούς δρόμους για τα πόδια σας». Το ότι δε έχουν εκτίσει ποινή πρέπουσα και ισάξια με τις ασέβειές τους, επειδή ύβρισαν τον Χριστό και τόλμησαν, στο μέτρο που εξαρτιόταν από αυτούς, να παραδώσουν στον θάνατο τον αρχηγό της ζωής, το αποδεικνύει λέγοντας: «Αυτή που ήπιε το ποτήρι της οργής από το χέρι του Κυρίου».

Διότι, από τη μία πλευρά, επιτιμούσαν τους προφήτες, ενώ από την άλλη αποδέχονταν τους πλανημένους, σαν να βάδιζαν στον σωστό δρόμο. Γι' αυτό ο Θεός λέει μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Λαέ μου, εκείνοι που σας μακαρίζουν, σας πλανούν και ταράζουν την πορεία των ποδιών σας». Και ο Αμασίας, ο ιερέας της Βαιθήλ, επιτιμούσε τον προφήτη Αμώς, λέγοντας: «Οραματιστή, φύγε, αναχώρησε για τη γη του Ιούδα και εκεί να ζήσεις και εκεί να προφητεύεις, στη Βαιθήλ όμως δεν θα συνεχίσεις πλέον να προφητεύεις». Εκείνοι βέβαια που αντιστέκονταν στους προφήτες, από πάρα πολλή σκαιότητα και φοβερή δυστροπία, επινοούσαν εύλογες δικαιολογίες για την αντίστασή τους, λέγοντας το εξής: «Δεν σε απέστειλε ο Κύριος». Τους κατηγορεί, λοιπόν, επειδή ισχυρίζονταν ότι οι προφήτες που εστάλησαν από αυτόν δεν μετέφεραν τους λόγους άνωθεν και από τον Θεό. Αντίθετα, νόμιζαν ότι ξεστόμιζαν εκείνα που προέρχονταν από τη δική τους σκέψη, και ότι έλεγαν πράγματα αντίθετα από αυτά που είναι αρεστά στον Δεσπότη των όλων. Για τον λόγο αυτόν λέει: Ω ασύνετοι και παράφρονες, άραγε θα γίνουν κάποιοι από εσάς φίλοι και θα βαδίσουν την ίδια πορεία ζωής, αν δεν έχουν γνωρίσει τους εαυτούς τους ή μάλλον ο ένας τον άλλον, δηλαδή, εάν δεν έχουν δει ότι είναι ομότροποι και ομόγνωμοι μεταξύ τους; «Διότι κάθε ζωντανό πλάσμα αγαπά το όμοιό του, και στο όμοιό του θα προσκολληθεί ο άνθρωπος». Και αν αυτό είναι αληθινό, πώς θα είχα δεχθεί τους προφήτες τρόπον τινά σε φιλία και αγάπη, όντας εγώ ο ίδιος άγιος, εάν δεν είχαν γίνει και αυτοί άγιοι;

Η δε αιτία έχει προαναφερθεί· διότι εξαιτίας «των γλωσσών τους», με τις οποίες «παρέπικραναν» τον Θεό και «επειδή βουλεύτηκαν βουλή πονηρή», η οποία στράφηκε περισσότερο κατά της δικής τους ψυχής παρά κατά εκείνου εναντίον του οποίου βουλεύτηκαν, έπαθαν αυτά. Γι' αυτό «θα φάνε τα γεννήματα των έργων τους» και ήλθε «αλίμονο στον άνομο» λαό, επειδή σύμφωνα «με τα έργα των χεριών του» που είναι «πονηρά», τα ανάλογα «θα του συμβούν»· διότι «ό,τι σπείρει κανείς, αυτό και θα θερίσει». «Οι καταπιεστές σας σας απογυμνώνουν». Από εκείνους που σφάλλουν σε κάτι, άλλοι μεν αμαρτάνουν εν γνώσει τους, νικημένοι από την κακία, ενώ κεντρίζεται και πληγώνεται η συνείδησή τους για όσα πράττουν, άλλοι δε, ευρισκόμενοι σε άγνοια, συμπεριφέρονται σαν άλογα ζώα. Υπάρχει και μια τρίτη κατηγορία, χειρότερη από τις προαναφερθείσες: αυτοί που, εκτός από τη δική τους απώλεια, μέσω της απάτης υποβάλλουν και άλλους στα ίδια ατοπήματα. Ο Λόγος του Θεού, λοιπόν, βλέποντας πολλούς μεταξύ των Ιουδαίων να σφάλλουν από πλάνη, τους διαχωρίζει μεν από εκείνους που κατηγορήθηκαν προηγουμένως, και τους προτρέπει μέσω των προκειμένων, ως Χριστός και φιλάνθρωπος, και τους ονομάζει προτρεπτικά λαό Του, κάνοντάς τους δικούς Του και ελκύοντάς τους προς τη δική Του γνώση. Επομένως, κάθε άνθρωπος είναι δικός Του, ακόμη κι αν αμαρτάνει· τους προσελκύει, λοιπόν, κοντά Του, παρέχοντας συγχώρεση σε όσους σφάλλουν από άγνοια, γι' αυτό λέει: «Λαέ μου».

Γι' αυτό λέει: «Λαέ μου, οι πράκτορές σας σας θερίζουν». Επειδή οι άρχοντες του ιουδαϊκού έθνους, θέλοντας να συγκεντρώνουν τα κέρδη που προέρχονταν από τον Θεό μέσω των απαρχών, των δεκάτων και των άλλων προσφορών που τους δίνονταν ως άρχοντες και δασκάλους, δεν τους επέτρεπαν να αποδεχτούν τη γνώση του Χριστού. Πράγμα που ακριβώς φανερώνει λέγοντας: «Οι πράκτορές σας σας θερίζουν, και οι εισπράκτορες θα σας εξουσιάζουν». Και τι απαιτούσαν, αν όχι τα προαναφερθέντα κέρδη, εξαιτίας των οποίων δεν έλεγχαν καν αυτούς που αμάρταναν, αλλά μιλώντας σε όλους με κολακείες τούς μακάριζαν; Γι' αυτό και τους ελέγχει λέγοντας: «Λαέ μου, αυτοί που σας μακαρίζουν σας πλανούν και ταράζουν την τρίβο των ποδιών σας». Διότι, αποτρέποντάς τους από την ευθεία οδό που οδηγεί στον σωτήριο Λόγο, διέστρεφαν τα βήματα της ψυχής τους. Σε αυτούς δε που εξαπατώνται από τους μακαρισμούς και «η τρίβος των ποδιών συνταράσσεται»· διότι η μεν θλίψη προσκαλεί στην ταπείνωση, ενώ ο μακαρισμός προκαλεί έπαρση. Ακολούθως λοιπόν, για εκείνους που πράττουν τέτοια, προσθέτει στη συνέχεια: «αλλά τώρα ο Κύριος θα καθίσει για κρίση», και πάλι: «ο ίδιος ο Κύριος θα έρθει σε κρίση με τους πρεσβυτέρους του λαού και με τους άρχοντές του». Ως «πρεσβύτεροι» λοιπόν και «άρχοντες» που δεν καλλιεργούμε τον αμπελώνα μέσω της υγιούς διδασκαλίας και των αγαθών υποδειγμάτων του δικού μας βίου, για αυτά θα κατηγορηθούμε. Έπειτα, σαν να παραστέκεται στο βήμα του Κυρίου, τους μέμφεται και τους ελέγχει κατά πρόσωπο λέγοντας: «Εσείς δε γιατί κατακάψατε τον αμπελώνα μου, και η αρπαγή του πτωχού βρίσκεται στους οίκους σας;»

Ψ. Γ΄. Λαέ μου, αυτοί που σας μακαρίζουν σας πλανούν, και την πορεία των ποδιών σας ταράζουν. Αλλά τώρα ο Κύριος θα αναλάβει την κρίση, και θα στήσει ενώπιόν του τον λαό του. Ο ίδιος ο Κύριος θα έλθει σε κρίση με τους πρεσβυτέρους του λαού, και με τους άρχοντές του. Δεν φαίνεται το «τώρα ο Κύριος θα αναλάβει την κρίση» να αναφέρεται στον Θεό των όλων· και κυρίως το «ο ίδιος ο Κύριος θα έλθει σε κρίση με τους πρεσβυτέρους του λαού, και με τους άρχοντές του»· θα άρμοζε μάλλον τα λόγια αυτά να προφητεύονται για τον Θεό Λόγο, ο οποίος ονομάζεται και αυτός Κύριος. Διότι, πράγματι, ο ίδιος ο Θεός Λόγος, που κηρύχθηκε σε όλους όσους βρίσκονται κάτω από τον ουρανό, θα έλθει σε κρίση με τους πάντες, χωρίς να αφήνει σε κανέναν από τους ασεβείς περιθώριο απολογίας, εφόσον η διδασκαλία του έφτασε στα αυτιά όλων· θα έλθει δε σε κρίση ο Ιησούς Χριστός προπάντων με τους πρεσβυτέρους του λαού και με τους άρχοντές του, ακριβώς επειδή αυτοί συγκεντρώθηκαν εναντίον του και οργάνωσαν τη συνωμοσία σε βάρος του· οι οποίοι, μακαρίζοντας τον λαό που βρισκόταν υπό την εξουσία τους, τον πλανούσαν αποκαλώντας το πονηρό καλό, και αποφαινόμενοι ότι τα καλά λόγια του Σωτήρος μας είναι πονηρά.

Και όχι μόνο έχει αφαιρεθεί ο ζυγός τους, αλλά και η ράβδος των καταπιεστών τους, η οποία προηγουμένως βρισκόταν «επάνω στον τράχηλό τους». Τους καταπιεστές δε αυτούς τους φανερώνει λέγοντας σε άλλο σημείο: «Λαέ μου, οι πράκτορές σας, σας καταληστεύουν, και οι καταπιεστές σας σας εξουσιάζουν». Αλλά αυτοί από τη Ζαβουλών και τη Νεφθαλείμ, έχοντας δει το μέγα φως, θα ευφρανθούν εξαιτίας των προαναφερθέντων, ενώ εκείνοι που παλαιότερα τους καταπίεζαν θα κληθούν να εξοφλήσουν μέχρι και τον έσχατο κοδράντη, και αφού παραδώσουν «κάθε στολή» και κάθε «ιμάτιο», θα γίνουν «παρανάλωμα του πυρός» κατά τον καιρό της ανταπόδοσης. Και λέει ότι όλα αυτά θα τα πάθουν, διότι «παιδί γεννήθηκε για εμάς, υιός δόθηκε σε εμάς», ο «άγγελος της μεγάλης βουλής». Σε ποιους «εμάς», παρά σε εκείνους που έχουν πιστέψει σε αυτόν, και δηλαδή σε όλη τη Γαλιλαία των εθνών, για τους οποίους ανέτειλε το μέγα φως; Και τι άλλο ήταν αυτό παρά το παιδί που γεννήθηκε και ο «υιός» που δόθηκε από τον Θεό, ο οποίος ονομάστηκε «άγγελος της μεγάλης βουλής», και «άρχων ειρήνης», και «εξουσιαστής», και «θεός ισχυρός», και «πατέρας του μέλλοντος αιώνος»; Αυτά δε έχουμε ήδη προαποδείξει στον κατάλληλο χρόνο ότι αναφέρονται αποκλειστικά και μόνο στον Σωτήρα και Κύριό μας. 〈Από τον Ψαλμό 67〉. «Έγιναν ορατές οι πορείες σου, Θεέ, οι πορείες του Θεού μου, του βασιλέως μέσα στο άγιο· προπορεύθηκαν οι άρχοντες κοντά σε αυτούς που έψαλλαν, ανάμεσα σε νεάνιδες που έπαιζαν τύμπανα».

ΝΣΤʹ. Και γιατί να αναφέρω το καθένα χωριστά; Διότι εκείνος, επειδή δεν ζούσε για τον εαυτό του, αλλά για τον Χριστό και το κήρυγμα, και αφού σταύρωσε τον κόσμο για τον εαυτό του και σταυρώθηκε ο ίδιος ως προς τον κόσμο και τα ορατά πράγματα, τα θεωρεί όλα μικρά και κατώτερα της επιθυμίας του· έστω κι αν από την Ιερουσαλήμ και τα περίχωρά της μέχρι το Ιλλυρικό διέδωσε πλήρως το Ευαγγέλιο, έστω κι αν έφτασε μέχρι τον τρίτο ουρανό δι' αρπαγής, έστω κι αν έγινε θεατής του παραδείσου, έστω κι αν έγινε ακροατής ρημάτων ανέκφραστων σε εμάς. Αυτά χαρακτηρίζουν τον Παύλο, και όποιον είναι όμοιος με εκείνον στο πνεύμα. Εμείς όμως φοβόμαστε, συγκρινόμενοι με αυτούς, μήπως είμαστε σαν τους μωρούς άρχοντες της Τάνεως, ή σαν καταπιεστές πράκτορες, ή σαν αυτούς που μακαρίζουν τον λαό ψευδώς· και θα προσθέσω, μήπως μακαριζόμαστε και εμείς ψευδώς και ταράζουμε τον δρόμο των ποδιών σας· ή μήπως είμαστε εμπαίκτες που κυριαρχούν, ή νεαροί ηγέτες ατελείς στη φρόνηση, που δεν διαθέτουν ούτε καν ψωμί και ένδυμα για να καθοδηγούν κάποιους· ή προφήτες που διδάσκουν την ανομία, ή άρχοντες απειθείς, που είναι άξιοι να κακολογούνται μαζί με τα πατροπαράδοτά τους εξαιτίας της σκληρότητας της πείνας· ή ιερείς που απέχουν πάρα πολύ από το να μιλούν στην καρδιά της Ιερουσαλήμ. Όλα αυτά δικαίως τα ονειδίζει και τα καταμαρτυρεί ο Ησαΐας, ο οποίος καθαρίστηκε από το Σεραφείμ και τον αναμμένο άνθρακα.

ΣΤ΄. Περί του Πάθους. «Λαέ μου, αυτοί που σας μακαρίζουν σας πλανούν, και αναστατώνουν τον δρόμο των ποδιών σας. Αλλά τώρα ο Κύριος θα εγερθεί για κρίση, και θα φέρει τον λαό του σε κρίση. Ο ίδιος ο Κύριος θα προσέλθει σε κρίση μαζί με τους πρεσβυτέρους του λαού και με τους άρχοντές τους». Ο Δαβίδ αναφέρει: «Γιατί φρύαξαν τα έθνη και οι λαοί μελέτησαν μάταια πράγματα; Παρατάχθηκαν οι βασιλιάδες της γης και οι άρχοντες συγκεντρώθηκαν μαζί κατά του Κυρίου και κατά του Χριστού του». Ο Ιερεμίας: «Η πνοή του προσώπου μας, ο Κύριος ο Θεός, συνελήφθη μέσα στις παγίδες τους, για τον οποίο είπαμε: Στη σκιά του θα ζήσουμε ανάμεσα στα έθνη». Ο Ησαΐας: «Αυτός φέρει τις ανομίες μας και οδυνάται για εμάς· και εμείς θεωρήσαμε ότι βρίσκεται σε πόνο, και σε πληγή, και σε κάκωση. Αυτός όμως τραυματίστηκε για τις αμαρτίες μας και ταλαιπωρήθηκε για τις ανομίες μας. Η τιμωρία για την ειρήνη μας έπεσε πάνω του, και με τον μώλωπά του εμείς θεραπευτήκαμε».

Αλίμονο στον άνομο... λαέ μου, οι πράκτορές σας σάς απογυμνώνουν... αλλά τώρα ο Κύριος θα εγερθεί για να κρίνει και θα στήσει σε κρίση τον λαό του· ο ίδιος ο Κύριος θα προσέλθει σε κρίση με τους πρεσβυτέρους του λαού και με τους άρχοντές του· εσείς, λοιπόν, γιατί κατακάψατε τον αμπελώνα μου, και η αρπαγή του φτωχού βρίσκεται μέσα στα σπίτια σας; Γιατί εσείς αδικείτε τον λαό μου και καταντροπιάζετε το πρόσωπο των φτωχών; Αυτά λέει ο Κύριος: Επειδή υψώθηκαν οι θυγατέρες της Σιών και περπάτησαν με ψηλά τον τράχηλο και με νεύματα των ματιών, και στο περπάτημά τους έσερναν τους χιτώνες τους και βημάτιζαν επιτηδευμένα με τα πόδια τους, ... ο Κύριος θα αποκαλύψει τη μορφή τους εκείνη την ημέρα· και θα αφαιρέσει ο Κύριος τη δόξα του ιματισμού τους και τα κοσμήματά τους, τα πλέγματα των μαλλιών και τα δίχτυα και τα μηνισκόσχημα κοσμήματα, το περιδέραιο και τον στολισμό του προσώπου τους και τη σύνθεση του ένδοξου διακόσμου τους, τα βραχιόλια και τα ψέλια και το διάδημα και τα κοσμήματα του δεξιού βραχίονα και τα δαχτυλίδια και τα σκουλαρίκια, τα ενδύματα με πορφυρές παρυφές και εκείνα με πορφυρές λωρίδες και τα ενδύματα του σπιτιού και τα διαφανή λακωνικά, τα λινά και τα κυανά και τα κόκκινα, καθώς και το λινάρι που είναι συνυφασμένο με χρυσό και υάκινθο, και τα θερινά πέπλα.

ΤΜΕ'. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΥΣΤΑΘΙΟ. Περί γαστριμαργίας. Μεγάλη ευχέρεια κολακείας υπάρχει και σε εμένα, άριστε φίλε, αφού έχω τη δυνατότητα να σε μακαρίζω απατηλά και να ταράζω εύκολα την πορεία των ποδιών σου, πράγμα που σημαίνει να σε ρίχνω ανάσκελα και να σε παρασύρω προς τη ραθυμία, ενώ οφείλεις να στέκεσαι σταθερά και να ικετεύεις τον Θεό για έλεος και οικτιρμούς. Αλλά δεν με αφήνει ο Θεός που μίλησε μέσω του Δαβίδ, ο οποίος υποσχέθηκε να ελέγχει ως αμαρτωλό εκείνον που συμπορεύεται με τους μοιχούς. Αν λοιπόν αγαπάς τις ψευδείς κολακείες, ανέξου αυτούς που σε απατούν. Αν όμως προσδοκάς να πας προς τον Θεό, άκουσε εμένα που σε συμβουλεύω, και σβήσε τη γαστρίμαργη λύσσα, μαραίνοντας τις φλόγες των ηδονών, των οποίων οι υπερβολές παραπέμπουν στις φλόγες της κόλασης.

Προς εκείνους που μας επέκριναν για το μήκος των προοιμίων, και ότι είναι χρήσιμο να ασκείται έλεγχος, και για ποιον λόγο δεν μετονομάστηκε σε Παύλος αμέσως μόλις πίστεψε, και ότι η μεταστροφή του δεν έγινε από ανάγκη, αλλά από ελεύθερη προαίρεση, καθώς και στο ρητό: «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις;» 1. Μας επέκριναν μερικοί από τους αγαπητούς μας ότι εκτείνουμε τα προοίμια του λόγου σε μεγάλο μήκος. Το αν, βέβαια, δίκαια ή άδικα μας επέκριναν, θα το διαπιστώσετε τότε, όταν, αφού ακούσετε και τα δικά μας επιχειρήματα, εκφέρετε την κρίση σας σαν σε κοινό δικαστήριο. Εγώ όμως, και πριν το αποδείξω αυτό, τους χρωστώ ευγνωμοσύνη για τις επικρίσεις τους· διότι οι επικρίσεις αυτές πηγάζουν από στοργικό ενδιαφέρον και όχι από κακεντρέχεια. Άλλωστε, κάποιον που με αγαπά, θα έλεγα πως όντως με αγαπά όχι όταν με επαινεί μόνο, αλλά και όταν με ελέγχει και με διορθώνει. Διότι το να επαινεί κανείς αδιάκριτα τα πάντα, και τα σωστά και τα λανθασμένα, δεν είναι γνώρισμα ανθρώπου που αγαπά, αλλά απατεώνα και είρωνα. Αντίθετα, το να επαινεί όταν γίνεται κάτι σωστό, και να ελέγχει όταν γίνεται κάποιο σφάλμα, αυτό είναι ίδιον φίλου και ανθρώπου που νοιάζεται. Και για να μάθετε ότι το να επαινεί κανείς αδιάκριτα τα πάντα και να μακαρίζει για όλα δεν είναι ίδιον φίλου, αλλά εκείνου που παραπλανά, λέει η Γραφή: «Λαέ μου, αυτοί που σας μακαρίζουν, σας παραπλανούν, και αναστατώνουν τον δρόμο των ποδιών σας». Τον εχθρό, λοιπόν, δεν τον δέχομαι ούτε όταν με επαινεί, ενώ τον φίλο τον αποδέχομαι και όταν με ελέγχει.

Λαέ μου, οι εισπράκτορές σας, σας απογυμνώνουν. Αυτό είναι γνώρισμα ενός άριστου δασκάλου: να ποικίλλει τον λόγο του και να μην τον κάνει ούτε μόνο σκληρό ούτε μόνο πράο, αλλά να χρησιμοποιεί πότε το ένα και πότε το άλλο είδος, ώστε να προκύπτει μεγάλη ωφέλεια από την ανάμειξη αυτή. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο προφήτης δεν κατηγορεί μόνο, αλλά και θρηνεί, πράγμα το οποίο είναι μεν βαρύτερο από τις κατηγορίες, προκαλεί όμως μικρότερη οδύνη. Και το θαυμαστό είναι τούτο: ότι σε μια βαθύτερη τομή, ο πόνος είναι ηπιότερος. Και δεν θρηνεί μόνο, αλλά και θεραπεύει, και εφαρμόζει έναν άλλον, επίσης θαυμαστό τρόπο διδασκαλίας. Ποιος είναι άραγε αυτός; Το να μην επιπλήττει τους πάντες συλλήβδην, αλλά να διαχωρίζει τον λαό από τους άρχοντες και να στρέφει στο δικό τους κεφάλι τις κατηγορίες. Διότι τόσο μεγάλο είναι το όφελος αυτού του τρόπου, ώστε ο Μωυσής να το εφαρμόσει με ακόμη μεγαλύτερη υπερβολή. Διότι αυτός μεν (ο προφήτης), ενώ όλοι ήταν υπόλογοι για τα παραπτώματα, στρέφει τον λόγο του εναντίον των αρχόντων. Ο Μωυσής όμως, μολονότι διαπίστωσε ότι ο λαός ήταν εκείνος που κατεξοχήν διέπραξε την παρανομία εκείνη, και ότι ο Ααρών δεν ήταν άξιος μιας τόσο μεγάλης κατηγορίας, άφησε αυτούς που ήταν απολύτως ένοχοι και έστρεψε την κατηγορία προς εκείνον που δεν ήταν τόσο υπόλογος, δίνοντας με τις κατηγορίες εναντίον του την ευκαιρία στη συνείδηση των πραγματικών ενόχων να επιβάλουν οι ίδιοι στον εαυτό τους αυστηρότερη τιμωρία. Πράγμα που πράγματι συνέβη.

Διότι δεν χρειάστηκε πλέον άλλους λόγους προς τον λαό, αλλά αρκούσαν εκείνα τα λιτά λόγια που ειπώθηκαν προς τον Ααρών για να καταστείλουν τόσες χιλιάδες, σαν να επρόκειτο για έναν άνθρωπο, και από τόση θρασύτητα να τους κατακρημνίσουν στην έσχατη δειλία και αγωνία. Προβλέποντας ακριβώς αυτά ο Μωυσής, κατεβαίνοντας αμέσως, συνέτριψε τις πλάκες και έλεγε προς τον Ααρών: «Τι σου έκανε αυτός ο λαός και τον κατέστησες περίγελο στους εχθρούς;». Το ίδιο πράττει και αυτός ο προφήτης, μιμούμενος εκείνον τον άγιο με διπλό τρόπο. Διότι ο Μωυσής δεν απήγγειλε μόνο κατηγορία τότε, αλλά λαμβάνοντας και το προσωπείο του συμπάσχοντος, διατύπωνε με αυτόν τον τρόπο εκείνη την κατηγορία. Έτσι και αυτός μιμήθηκε και τα δύο, λέγοντας: «Λαέ μου, οι καταπιεστές σας, σας λεηλατούν». Διότι και κατηγόρησε εκείνους, και τα έλεγε αυτά συμπάσχοντας με τον λαό.

Ως «πράκτορες» εδώ φαίνεται μεν να εννοεί τους εισπράκτορες· εγώ όμως νομίζω ότι υπονοεί τους άρπαγες, τους πλεονέκτες σε βάρος τους· αν πάλι δεν εννοεί αυτό, τότε εννοεί τους φοροεισπράκτορες. Παρατήρησε και εδώ τη σύνεσή του. Διότι δεν καταδικάζει την πράξη καθαυτήν, αλλά την υπερβολή. Επειδή δεν είπε «απαιτούν», αλλά «καλαμώνται», δηλαδή τους απογυμνώνουν από τα υπάρχοντά τους, τους αποστερούν από τα πάντα με το πρόσχημα της είσπραξης. Και χρησιμοποίησε αυτή τη λέξη μεταφορικά, παίρνοντάς την από εκείνους που σταχυολογούν. Διότι «καλαμάσθαι» σημαίνει το να συλλέγει κανείς, μετά τον θερισμό, τα στάχυα που έπεσαν από τους θεριστές και να μην αφήνει απολύτως τίποτα πάνω στο χωράφι· αυτό ακριβώς έκαναν και εκείνοι τότε, αρπάζοντας όλα τα υπάρχοντά τους και αφήνοντάς τους γυμνούς.

«Και εκείνοι που σας καταπιέζουν, σας εξουσιάζουν». Και το χειρότερο βέβαια είναι ότι η πλεονεξία τους δεν σταματούσε ούτε σε αυτό το σημείο, αλλά επέκτειναν την τυραννία ακόμη παραπέρα, καθιστώντας τους ελεύθερους δούλους. «Λαέ μου, αυτοί που σας μακαρίζουν, σας πλανούν». Εδώ μου φαίνεται ότι υπονοεί τους ψευδοπροφήτες ή εκείνους που τους μιλούν με σκοπό να τους κολακέψουν, πράγμα που παντού καθίσταται αιτία της έσχατης διαφθοράς. Υποδεικνύοντας, λοιπόν, τη βλάβη που προέρχεται από αυτό, πρόσθεσε: «Και διαταράσσουν τον δρόμο των ποδιών σας»· δηλαδή, δεν σας επιτρέπουν να βαδίζετε ορθά, καθώς σας διαστρέφουν, σας χαλαρώνουν πνευματικά και σας κάνουν πιο ράθυμους.

Η Βαβυλώνα ερμηνεύεται ως σύγχυση· διότι η ανθρωπότητα έχει περιέλθει σε σύγχυση εξαιτίας της πνευματικής τυφλότητας. Αυτός όμως είναι ο τρόπος των άριστων ιατρών· η θεραπεία των χρόνιων τραυμάτων υπερβαίνει τις ικανότητες των μαθητών. Έτσι και ο μονογενής Υιός του Θεού, ο Ιησούς Χριστός, βλέποντας ότι η ασέβεια των ανθρώπων δεν θεραπεύθηκε διά του Νόμου και των προφητών, έρχεται από τις ουράνιες αψίδες. Αφού γεννήθηκε από την αγία Παρθένο Μαρία, πρώτα κατατρόπωσε τον διάβολο διά του σταυρού, έπειτα αιχμαλώτισε τον θάνατο και, χαρίζοντας ειρήνη στους εγγύς και στους μακράν διά της τριήμερης ανάστασής Του, οδήγησε τους πάντες στη δική Του θεογνωσία. Πού είναι, θάνατε, το κεντρί σου; Η μακαριότητα προέρχεται από τον Θεό. Και βλέποντας αυτό ο προφήτης Δαβίδ λέγει: Μακάριοι είναι εκείνοι των οποίων συγχωρήθηκαν οι ανομίες και των οποίων σκεπάστηκαν οι αμαρτίες. Αλλά ποιος έχει τη δύναμη να συγχωρεί αμαρτίες, παρά μόνον ένας, ο Θεός; Διότι οι άνθρωποι που μακαρίζουν ανθρώπους δεν ωφελούν σε τίποτα, αλλά πολλές φορές μάλιστα και βλάπτουν, καθώς λέγει ο προφήτης Ησαΐας: Λαέ μου, εκείνοι που σας μακαρίζουν σας πλανούν, και αναστατώνουν το μονοπάτι των ποδιών σας. Ενώ Εκείνος που μακαρίζει, μαζί με τον λόγο παρέχει και τη χάρη.

Όπως κι αν ρίξεις αυτό το τριβόλι, το αγκάθι του στέκεται όρθιο. Ο κενόδοξος είναι ένας πιστός ειδωλολάτρης, ο οποίος φαινομενικά μεν σέβεται τον Θεό, αλλά θέλει να αρέσει στους ανθρώπους και όχι στον Θεό. Κενόδοξος είναι κάθε άνθρωπος που του αρέσει η επίδειξη. Η νηστεία του κενοδόξου είναι χωρίς μισθό και η προσευχή του άκαιρη, διότι και τα δύο τα κάνει για τον έπαινο των ανθρώπων. Ο κενόδοξος ασκητής αδικεί τον εαυτό του διπλά: και το σώμα του φθείρει και μισθό δεν λαμβάνει. Ποιος δεν θα γελάσει με τον εργάτη της κενοδοξίας, ο οποίος στέκεται στις ψαλμωδίες και κινείται από αυτήν; Τον κάνει πότε να γελάει και πότε να κλαίει μπροστά σε όλους. Συχνά ο Κύριος κρύβει από τα μάτια μας ακόμη και τα καλά που έχουμε αποκτήσει. Όμως ένας άνθρωπος που μας επαινεί, ή μάλλον που μας πλανά, με τον έπαινό του άνοιξε τα μάτια μας. Και όταν αυτά άνοιξαν, ο πλούτος μας έγινε άφαντος. Ο κόλακας είναι υπηρέτης των δαιμόνων, οδηγός στην υπερηφάνεια, εξολοθρευτής της κατάνυξης, αφανιστής των καλών, πλάνος του δρόμου. Διότι, όπως λέει ο προφήτης, αυτοί που σας μακαρίζουν, σας πλανούν.

κγʹ. Ο δίκαιος δεσμεύεται ως δύσχρηστος. Διότι ολέθρια βουλή εναντίον του εαυτού τους έχουν σκεφθεί εκείνοι που λεηλατούν τον λαό του Κυρίου και ταράσσουν τα μονοπάτια των ποδιών τους. Αλίμονο στην ψυχή τους! Κακά θα τους συμβούν, σύμφωνα με τα έργα τους, λέει ο Ησαΐας· αλλά για εμάς η πράξη έχει ήδη αποβεί πραγματικά ανακουφιστική και θεραπευτική του πόνου. Παραδίδω τα νώτα μου σε μαστιγώσεις, και τις παρειές μου σε ραπίσματα, και ανέχομαι την αισχύνη των εμπτυσμών, είπε εκείνος που ομιλεί στο βιβλίο του Ησαΐα. Γι' αυτό το πλάσμα των χεριών μου δεν θα ντροπιαστεί, δεν θα καταισχυνθεί.

Καλύτερα να ρίξεις άσκοπα μια πέτρα, παρά έναν λόγο. Λέγε αυτά που πρέπει, και όταν πρέπει, και δεν θα ακούσεις αυτά που δεν πρέπει. —Είναι καλό να φείδεσαι του χρόνου.» ΤΙΤΛΟΣ Δʹ. —Περί κολάκων, και παρασίτων, και γελωτοποιών· και ότι πρέπει να τους αποφεύγουμε. «Ο Θεός διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων.» «Ο άφρων με γέλιο πράττει κακά.» «Τα λόγια των δόλιων είναι μαλακά· αυτά όμως χτυπούν στα βάθη των σπλάγχνων.» «Τους σοφούς και συνετούς τους αποκαλούν φαύλους· ενώ εκείνοι που είναι γλυκείς στον λόγο θα εισακουστούν περισσότερο.» «Πολλοί περιποιούνται τα πρόσωπα των βασιλέων.» «Καλύτερη είναι η λύπη παρά το γέλιο, διότι με τη σκυθρωπότητα του προσώπου θα γίνει αγαθή η καρδιά.» —«Όπως ο θόρυβος των αγκαθιών κάτω από τον λέβητα, έτσι είναι και το γέλιο των αφρόνων.» «Εκείνοι που σας μακαρίζουν, σας πλανούν, και ταράζουν την οδό των ποδιών σας.» «Εκείνοι που μακαρίζουν τον λαό τούτο, θα είναι πλανώντες και πλανώμενοι, ώστε να τους καταπιούν.»

Και ενώ αυτά και όλα τα παρόμοια παράδοξα και θαυμαστά σας συνέβησαν και τα είδατε κατά καιρούς, ελέγχεστε και από τους προφήτες μέχρι του σημείου ότι έχετε θυσιάσει και τα ίδια σας τα τέκνα στα δαιμόνια, και επιπλέον όλων αυτών, τέτοια έχετε τολμήσει εναντίον του Χριστού και τολμάτε ακόμη, για τα οποία όλα μακάρι να σας δοθεί, αφού λάβετε έλεος από τον Θεό και τον Χριστό Του, να σωθείτε. Διότι, μέσω του προφήτη Ησαΐα, ο Θεός, γνωρίζοντας εκ των προτέρων ότι πρόκειται να τα κάνετε αυτά, σας καταράστηκε ως εξής: Αλίμονο στην ψυχή τους· βουλεύτηκαν πονηρή βουλή εναντίον του εαυτού τους, λέγοντας: Ας δέσουμε τον δίκαιο, διότι μας είναι ενοχλητικός. Επομένως, θα γευτούν τους καρπούς των έργων τους. Αλίμονο στον άνομο· κακά θα του συμβούν σύμφωνα με τα έργα των χεριών του. Λαέ μου, οι καταδυνάστες σας σας λεηλατούν και οι απαιτητές θα σας εξουσιάσουν. Λαέ μου, αυτοί που σας μακαρίζουν σας πλανούν και διαταράσσουν την πορεία των δρόμων σας. Αλλά τώρα θα φέρει σε κρίση τον λαό Του, και ο ίδιος ο Κύριος θα έρθει σε κρίση με τους πρεσβυτέρους του λαού και τους άρχοντές του: Εσείς όμως γιατί κατακάψατε τον αμπελώνα μου, και η αρπαγή του φτωχού βρίσκεται στους οίκους σας; Εσείς γιατί αδικείτε τον λαό μου και καταισχύνατε το πρόσωπο των ταπεινών;

Αν όμως αυτό λέγεται σε σχέση με κάποιους οικείους του και αποκλειστικά αφιερωμένους σε αυτόν, οι οποίοι γνωρίζουν ότι αυτός είναι ο μόνος αληθινός Θεός και προσφέρουν τη λατρεία μόνο σε αυτόν, διότι και με αυτόν τον τρόπο ο Θεός ονομάζεται βασιλιάς και Θεός ορισμένων, αυτό παλαιότερα αναγνωριζόταν μόνο για τους εξ αίματος Ισραηλίτες, όπως έχει ειπωθεί: Όταν ο Ύψιστος διαμοίραζε τα έθνη, όταν διέσπειρε τους γιους του Αδάμ, έθεσε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού, και μερίδιο του Κυρίου έγινε ο λαός του, ο Ιακώβ, κλήρος της κληρονομιάς του ο Ισραήλ. Και το: Από όλα τα έθνη εξέλεξα εσάς. Και: Λαέ μου, οι καταπιεστές σας σάς απογυμνώνουν.

Πού είναι τα ευρύχωρα κελιά, τα οποία είναι λαμπρά στολισμένα σαν νυφικοί θάλαμοι; Πού είναι η προτίμηση στα διακονήματα και στους διακονητές, χάρη στα οποία νομίζουμε ότι υπερτερούμε των άλλων; Πού είναι το ακράτητο και άσεμνο γέλιο; Πού είναι τα πολυτελή δείπνα και τα παρατεταμένα γεύματα και οι άκαιρες συζητήσεις σε αυτά; Πού είναι τα μεγάλα τότε ονόματα; Πού είναι η αγιοσύνη που τώρα θεωρείται ότι έχουμε ή νομίζουμε εμείς πως έχουμε; Πού είναι οι τωρινοί κόλακες και εμπαικτές, οι οποίοι μας αποκαλούν αγίους και ταράζουν την πορεία των βημάτων μας;

Διότι μπορεί να εννοηθεί αφενός ότι: «Αληθινά εγώ είμαι, εσύ είπες την αλήθεια»· μπορεί όμως και διαφορετικά, ότι: «Εγώ δεν το λέω, εσύ το λες, έχεις την εξουσία και το λες». Στον Ηρώδη όμως δεν αποκρίνεται καθόλου, καθώς ήταν καθ' ολοκληρίαν εμπαίκτης. Και διότι πράγματι, σύμφωνα με τον Ησαΐα, για το πονηρό σπέρμα, για τους άνομους υιούς, δηλαδή για τους Ιουδαίους εκείνης της εποχής, υπήρχαν καταπιεστές που τους απομυζούσαν και εμπαίκτες που τους εξουσίαζαν. Και το ότι επιθυμούσε να δει τον Ιησού με τέτοιο εμπαικτικό και γελοίο σκοπό, και να δει κάποιο θαύμα από αυτόν, και με αυτή τη διάθεση τον ρωτούσε, το απέδειξε η κατάληξη.

Προς τον πατριάρχη. Πώς τόλμησες, θα έλεγε κανείς, να απευθυνθείς με παρρησία στον δεσπότη, εσύ ένας άνθρωπος που επί τόσα χρόνια έκλεισες τα χείλη σου στη φυλακή της σιωπής και δεν άρθρωσες τίποτε, ούτε μικρό ούτε μεγάλο, προς τον ευεργέτη, τον οποίο έπρεπε και με το στόμα και με το πνεύμα και με επιστολές να ασπάζεσαι και με κάθε δυνατό τρόπο να τιμάς, διότι βεβαίως δεν είναι μόνο δεσπότης, αλλά και πατέρας, και από όλους τους πατέρες ο πιο οικείος και φιλόστοργος, εφόσον εγώ είμαι η ψυχή, και αυτήν ο πατριάρχης την απέκτησε για μένα και την έπλασε με δημιουργία και πλάση φωτεινή και σωτήρια, και επιπλέον διότι το να συμπονά τις δικές μας αδυναμίες το έχει και από τη φύση του και από άσκηση, ίσως επειδή και ο ίδιος δοκιμάστηκε και έμαθε από τα δικά του παθήματα τα δικά μας - για να μην πω κάτι περισσότερο, διότι αν στο χλωρό ξύλο έγιναν αυτά, στο ξερό τι δεν θα κάνουν; - ίσως όμως και επειδή με το μεγαλείο του νου του συλλαμβάνει αυτά που δεν έμαθε από δικό του πάθημα; Διότι δεν αγνοεί τους, αλίμονο, πώς να το πω, πασσάλους των σημερινών αρχιερέων και τα αγκάθια που, όταν καρφώθηκαν πάνω μας, μας έστρεψαν στην ταλαιπωρία, όταν στον ουρανό υψώνει το κεφάλι της η αλαζονεία των αμαρτωλών που σκοτώνουν χήρα και ορφανό και φονεύουν τον καθένα, και ντόπιο και ξένο, και δεν υπάρχει αυτός που να βοηθά ή να γλιτώνει, αλλά τα πάντα άγονται και φέρονται, χωρίς να υπάρχει λυτρωτής ούτε σωτήρας. Και εμπαίκτες μας εξουσιάζουν· ενώ οι πράκτορές μας θερίζουν τα υπολείμματα που είναι πιο κοφτερά και από δρέπανο.