Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 31:3

Επειδή όμως και μετά από αυτό έγιναν απειθείς, και νόμισαν ότι θα τους σώσει περισσότερο η βοήθεια των ανθρώπων, έπεσαν στην Αίγυπτο και καταστράφηκαν όλοι ολοσχερώς. Γι' αυτό τους ταλανίζει ο προφήτης: Αλίμονο, λέει, σε εκείνους που κατεβαίνουν στην Αίγυπτο για βοήθεια. Διότι δεν στήριξαν το θάρρος τους στον Παντοδύναμο Θεό, αλλά στα άλογα και στα άρματα· επειδή ήταν πάρα πολλά στην Αίγυπτο. Όμως, όντας σοφός ο Θεός των όλων, έφερε πάνω τους συμφορές, και ο λόγος Του δεν πρόκειται να αθετηθεί. Διότι είπε προς αυτούς τα εξής δια της φωνής του Ιερεμία. Επομένως θα εγερθούν εναντίον των οίκων πονηρών ανθρώπων, δηλαδή αυτών που κατέφυγαν στην Αίγυπτο και στη μάταιη ελπίδα τους. Διότι επέλεξαν για βοηθό, λέει, άνθρωπο Αιγύπτιο και όχι τον Θεό, σάρκες αλόγων.

Με πολύ εμφατικό τρόπο λέει ο προφήτης, ελέγχοντας την αμάθεια των Ισραηλιτών. Διότι τι είναι το άλογο παρά μόνο σάρκα; Και ποια είναι η δύναμη της σάρκας, που είναι τόσο ασθενική και υποκείμενη στη φθορά; Κάτι παρόμοιο λέει και ο προφήτης Ιερεμίας: «Επικατάρατος όποιος έχει την ελπίδα του σε άνθρωπο, και στηρίζει τη σάρκα του βραχίονά του, και η καρδιά του απομακρύνεται από τον Κύριο.» «Διότι είναι αληθινά καλό το να ελπίζει κανείς στον Κύριο, παρά να ελπίζει σε άνθρωπο.» <Ο δε Κύριος θα απλώσει το χέρι Του επάνω τους· και θα κοπιάσουν εκείνοι που βοηθούν, και θα καταστραφούν όλοι μαζί.> Επειδή δηλαδή οι Αιγύπτιοι, υψώνοντας αλαζονικά και υπερήφανα το φρύδι, δέχονταν μεν τους Ισραηλίτες, αλλά θεωρούσαν ότι η δύναμη των δικών τους ψευδώνυμων θεών είναι ανώτερη από τον Θεό των Εβραίων, παραδόθηκαν και οι ίδιοι στους Βαβυλωνίους· διότι οι τελευταίοι κυρίευσαν τη χώρα, και καταστράφηκαν μαζί με τους κατοίκους της και οι Ισραηλίτες που είχαν βρεθεί εκεί.

Για τον λόγο αυτόν λέει ότι ο Κύριος θα στρέψει το χέρι Του εναντίον τους, και ότι οπωσδήποτε και με κάθε τρόπο θα κοπιάσουν, δηλαδή θα εξαντληθούν, εκείνοι που τους υπόσχονται ακαταμάχητη βοήθεια, και όλοι μαζί θα καταστραφούν. <Διότι έτσι μου είπε ο Κύριος: Όπως ακριβώς βρυχάται το λιοντάρι ή το μικρό λιοντάρι πάνω στο θήραμα που έπιασε, και φωνάζει δυνατά πάνω του, μέχρι να γεμίσουν τα βουνά από τη φωνή του, και εκείνοι νικήθηκαν και τρομοκρατήθηκαν από το μέγεθος του θυμού του· έτσι θα κατέβει ο Κύριος για να εκστρατεύσει στο όρος Σιών, πάνω στα βουνά της.

«Όπως τα πουλιά που πετούν, έτσι θα υπερασπιστεί ο Κύριος την Ιερουσαλήμ, και θα την ελευθερώσει, και θα την περιθάλψει, και θα την σώσει.» Ο προφήτης παρενέβαλε βέβαια ενδιάμεσα την επίπληξη, εννοώ αυτήν εναντίον εκείνων που κατεβαίνουν στην Αίγυπτο, και μάλιστα εναντίον εκείνων που επέλεξαν να έχουν ως βοηθό Αιγύπτιο άνθρωπο και όχι τον Θεό. Και είπε ότι θα καταστραφούν μαζί με εκείνους που υπόσχονται να τους υπερασπιστούν. Έπειτα πάλι επαναφέρει τον λόγο σε αυτό που έλεγε στην αρχή: διότι, αφού είπε ότι οι Ασσύριοι θα κληρονομήσουν βαθιά φάραγγα, προαναγγέλλει με σαφήνεια ότι ο Θεός θα βοηθήσει αυτούς που τον σέβονται και θα αγωνιστεί υπέρ εκείνων που βρίσκονται στην Ιουδαία, και θα επιτεθεί σε εκείνους που θέλουν να την αδικήσουν, ακριβώς όπως το λιοντάρι στο θήραμα, βρυχώμενο δυνατά και τρομερά απέναντι σε όσους αντιστέκονται. Διότι λένε για αυτό το θηρίο, ότι όταν η πείνα το διεγείρει για τροφή, ορμάει σε αγέλες βοδιών ή σε άλλα ζώα, και τα κατατρομάζει εκ των προτέρων με δεινό και φοβερότατο βρυχηθμό, και κάνει την επίθεσή του αβάσταχτη για τους ποιμένες. Έτσι, λέει, θα κατέβει ο Κύριος για να εκστρατεύσει πάνω στο όρος Σιών, δηλαδή την Ιερουσαλήμ, πάνω στα βουνά της. Όπως τα πουλιά που πετούν, έτσι θα υπερασπιστεί ο Κύριος την Ιερουσαλήμ.

Έπειτα, ενώ έπρεπε αυτοί με προσευχές και μετάνοια να εξευμενίσουν τον Θεό, και να αναμορφωθούν σύμφωνα με το θέλημά Του, και με την επιστροφή τους στο καλύτερο να κατευνάσουν την οργή Του, θεωρώντας αυτό ως κάτι εξαιρετικά ωφέλιμο και ικανό να τους σώσει, αυτοί στράφηκαν στην Αίγυπτο, καλώντας σε βοήθεια «άνθρωπο Αιγύπτιο» και όχι Θεό, σάρκες αλόγων, όπως είναι γραμμένο. Αλλά «δεν σώζεται ο βασιλιάς χάρη στη μεγάλη του δύναμη, και ο γίγαντας δεν θα σωθεί με το πλήθος της ισχύος του. Απατηλό είναι το άλογο για τη σωτηρία. Καλό είναι να εμπιστεύεται κανείς τον Κύριο παρά να εμπιστεύεται άνθρωπο. Καλό είναι να ελπίζει κανείς στον Κύριο παρά να ελπίζει σε άρχοντες». Το ότι όμως η μάταιη αυτή βουλή τους δεν απέβη σε τίποτα από τα αναγκαία υπέρ τους, θα το καταλάβουν από την ίδια την εμπειρία· διότι, όταν θα έχουν οδηγηθεί ως αιχμάλωτοι στους Ασσυρίους και τους Μήδους, εκεί θα φάνε ακάθαρτα, δηλαδή θα ζήσουν έχοντας αποβάλει και το τελευταίο υπόλειμμα σεβασμού προς τον νόμο, και τρώγοντας χωρίς προφύλαξη ό,τι τύχει.

Γι' αυτό ακριβώς άκουγαν τον Θεό να λέει ξεκάθαρα: «Αλίμονο σε εκείνους που κατεβαίνουν στην Αίγυπτο για βοήθεια, που έχουν εμπιστοσύνη σε άλογα και σε άρματα». Και χλευάζονταν, και πολύ δίκαια, επειδή φρόντιζαν να κάνουν προστάτη τους «Αιγύπτιο άνθρωπο και όχι Θεό, σάρκες αλόγων», σύμφωνα με τα γραφόμενα. Επομένως, υπόσχονται να απομακρυνθούν και από τη λατρεία των ειδώλων και από το να στηρίζουν πλέον τις ελπίδες τους σε ανθρώπους. Αυτή δε η επανόρθωση των προηγούμενων σφαλμάτων προκαλεί την πραότητα του Δημιουργού των όλων, ο Οποίος λέει μέσω της φωνής του Προφήτη: «Αποστραφείτε πλήρως από τις ανομίες σας, οίκος του Ισραήλ, και δεν θα σας γίνουν αφορμή για τιμωρία της αδικίας». <Αυτός που είναι μέσα σου, θα ελεήσει το ορφανό.> Αυτή είναι η φωνή του Προφήτη που προτρέπει σε μετάνοια, και καθιστά φανερή τη γαλήνη του Δεσπότη, και αποκόπτει τον δισταγμό εκείνου που θέλει να μετανοήσει. Διότι, μη διστάσεις, λέει, Ισραήλ, ότι θα πετύχεις όσα εύχεσαι, εάν προσφέρεις τη μετάνοιά σου. Επειδή ο Θεός που είναι μέσα σου γνωρίζει να ελεεί και να σπλαγχνίζεται τα ορφανά. Έτσι κάπου λέει και ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Ορφανό και χήρα θα περιθάλψει», αποδεικνύοντας τη φιλανθρωπία της θείας και ανερμήνευτης φύσεως από ένα, νομίζω, πράγμα, δηλαδή από τα πρόσωπα που εκ φύσεως αξίζουν την ιδιαίτερη ευσπλαγχνία.

Επειδή, όμως, υπέκυπταν σε αισχρά κέρδη και απέβλεπαν πάρα πολύ στη φιλοκέρδεια, και για τον λόγο αυτόν αύξαναν τους κήπους και τους αμπελώνες, τους συκεώνες και τους ελαιώνες, έπληξε ο Θεός και αυτά, μέσω των οποίων ήταν επόμενο, έχοντας πονέσει αρκετά, να επανέλθουν στον σώφρονα λογισμό και να προτιμήσουν το συμφέρον αντί για το χειρότερο, καθώς τους συσσώρευε συμφορές ώστε να σωθούν δεχόμενοι χτυπήματα από παντού. Επειδή όμως κι αυτό ήταν μικρό, προστέθηκε και το μεγαλύτερο. Διότι όταν, λέει, ατιμάζοντας το δικό μου χέρι, και σχεδόν θεωρώντας τον Παντοδύναμο Θεό ανίσχυρο, πήρατε τον δρόμο προς τους Αιγυπτίους, έχοντας επιλέξει τις «σάρκες των ίππων» αντί για τη δική μου φροντίδα και έχοντας προτιμήσει τον «Αιγύπτιο άνθρωπο», τότε ακριβώς εξολοθρεύτηκε, λέει, από τη ρομφαία των Βαβυλωνίων το πιο αξιόμαχο γένος σας. Και κάθε ιππέας σας έγινε αιχμάλωτος, καθώς ο Θεός αποδυνάμωσε και αυτούς που γνώριζαν να διακρίνονται και που δεν ήταν αγύμναστοι στο να νικούν στις μάχες. Θα κατανοήσεις όμως και με άλλον τρόπο το: «Έστειλα σε εσάς θάνατο στον δρόμο της Αιγύπτου». Όταν βασίλευε ο Ιωσίας στον Ιούδα, εκστράτευσε εναντίον της Βαβυλώνας ο Φαραώ Νεχαώ, ο τύραννος των Αιγυπτίων. Καθώς όμως ήταν ανάγκη να περάσει αυτός μέσα από τη γη των Ιουδαίων, επειδή ο Ιωσίας νόμισε ότι η πορεία προς τη Βαβυλώνα ήταν απλώς πρόφαση και ότι ο Αιγύπτιος είχε οπλιστεί εναντίον του, εκστρατεύει εναντίον του παράλογα. Εκεί έπεσε ο Ισραήλ.

Επιθυμούν δε να εξεταστεί ενδελεχώς και η αιτία εξαιτίας της οποίας καταστράφηκαν· αυτή δε ήταν η σκαιότητα του διαβόλου, και η απληστία των ακαθάρτων πνευμάτων· διότι αυτούς τους ονομάζουν και ανόσιο έθνος· ή ίσως και τους υπηρέτες της δικής τους ανοσιότητας, εννοώ τους εκλεκτούς λογίους και ποιητές των Ελλήνων· αυτούς δε τους ονομάζουν και άδικους και δόλιους, ως απατεώνες και ψεύτες. Διότι λέγει: «Κρῖνόν μοι, ὁ Θεὸς, καὶ δίκασον τὴν δίκην μου ἐξ ἔθνους οὐχ ὁσίου, κ.τ.λ.» (A f. 232 b). Εσύ ο ίδιος, λέγει, γίνε κριτής μου, Κύριε, που δεν δικάζεις εξ ακοής, αλλά επιβάλλεις το δίκαιο από τέλεια γνώση, και απάλλαξέ με από την απληστία του Σατανά και των αλλότριων [άλλων;] δαιμόνων. Διότι άνθρωπο ονομάζει τον διάβολο και ο Ησαΐας, λέγοντας: Αιγύπτιο άνθρωπο, και όχι Θεό, είπα ότι θα τους βοηθήσει. «Ὅτι σὺ εἶ, ὁ Θεὸς, κραταίωμά μου, κ.τ.λ.» (A f. 232, I f. 219 b, L f. 115 b). Και εκείνοι από την περιτομή που μετανοούν, αναγνωρίζουν τον Θεό ως στήριγμά τους· και εκείνοι από τα έθνη που πίστεψαν, αυτόν θέτουν ως δύναμή τους· και οι αιχμάλωτοι δεν ελπίζουν να λυτρωθούν από κανέναν άλλον. Όταν δε όσοι δεν πίστεψαν στον Θεό λένε «Εσύ είσαι, Θεέ, το κραταίωμά μου», λέμε ότι ο Θεός είναι ο δημιουργός των συμπάντων, και συγκρατεί τα πάντα προς το ευ είναι· αυτός είναι το στήριγμα των συμπάντων, σύμφωνα τουλάχιστον με τη χάρη που δόθηκε αρχικά στην κοινή φύση.

Στην προφητεία σχετικά με εκείνους που κατέφυγαν στην Αίγυπτο, αφού ο λόγος μνημόνευσε ενδιαμέσως την καθολική κρίση του Θεού, επαναλαμβάνει την απειλή εναντίον τους μέσα από τα προκείμενα εδάφια και ταλανίζει αυτούς που κατεβαίνουν στην Αίγυπτο για να βρουν βοήθεια· διότι, σαν να μην μπορούσε ο Θεός να τους σώσει από το χέρι των εχθρών εφόσον παρέμεναν στον τόπο όπου ο ίδιος προσέταξε να μένουν, αυτοί κατέφυγαν στους ειδωλολάτρες ως σωτήρες τους. Εκείνοι, ενώ καυχιόνταν ότι επικαλούνται τον Θεό του Ισραήλ, είχαν εναποθέσει την εμπιστοσύνη τους στα αιγυπτιακά άρματα και στα άλογα, ξεχνώντας πώς κάποτε ο Θεός τους «έριξε στη θάλασσα τα άρματα του Φαραώ και τη δύναμή του». Γι' αυτό τους μέμφεται ο λόγος, επειδή το έπραξαν αυτό χωρίς να έχουν πεποίθηση στον Άγιο του Ισραήλ· για τον λόγο αυτό τους απειλεί ότι θα τους καταλάβουν απροσδόκητα κακά μέσα στην ίδια την Αίγυπτο. Γι' αυτό και αναφέρεται σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Οι Αιγύπτιοι όμως είναι άνθρωποι και όχι Θεός, και τα άλογά τους είναι σάρκα και όχι πνεύμα».

«Ο Κύριος όμως θα απλώσει το χέρι Του και θα ασθενήσει ο βοηθός, και θα πέσει ο βοηθούμενος, και όλοι μαζί θα αφανιστούν», ονομάζοντας «βοηθό» τους Αιγυπτίους και «βοηθούμενους» αυτούς που καταφεύγουν σε αυτούς. Μέσα από όλη την προκείμενη εξιστόρηση ο λόγος διδάσκει ότι, στους καιρούς των διωγμών, εάν ποτέ ο Θεός κρίνει σκόπιμο να παραδώσει τον λαό Του ή και την Εκκλησία Του σε αυτούς που καταδιώκουν τη θεοσέβεια, δεν πρέπει να εγκαταλείπουμε την ένθεη πίστη ούτε να απομακρυνόμαστε από την πεποίθησή μας στον Θεό, ούτε να απελπιζόμαστε για τη συμφιλίωση με τον Θεό ούτε να αυτομολούμε στον αιγυπτιακό βίο, εννοώ δηλαδή αυτόν των ειδωλολατρών. Διότι πολλοί σε τέτοιους καιρούς, αφού αποστάτησαν από τον λόγο της θεοσέβειας, εξάρτησαν τις ελπίδες τους από τη βοήθεια των ειδωλολατρών. Αλλά βέβαια, μετά τα προαναφερθέντα, συνδέει πάλι την επιστροφή αυτών που θα επανέλθουν από την αιχμαλωσία με την προστασία που θα τους παρέχει ο Θεός και λέει ότι, όπως ακριβώς το «λιοντάρι», το βασιλικό και το πιο ισχυρό από όλα τα θηρία, όταν κινείται για να «θηρεύσει» την τροφή του, ορμά σε ποίμνιο προβάτων, χωρίς να δίνει σημασία ούτε στις κραυγές των «ποιμένων» ούτε στο «πλήθος» αυτών που το καταδιώκουν, έτσι και ο ίδιος ο Κύριος θα επιτεθεί στους εχθρούς και θα λυτρώσει τον λαό Του από αυτούς, αποκαθιστώντας τον στον δικό Του τόπο, στην Ιερουσαλήμ. «Έτσι» θα τους «υπερασπιστεί», όπως ακριβώς βλέπει κανείς πολλές φορές στη φύση των πτηνών τις μητέρες των νεοσσών να πετούν ολόγυρα από τη φωλιά και να αγωνίζονται υπερασπιζόμενες τους νεοσσούς, διότι «έτσι» και ο ίδιος «θα υπερασπιστεί την Ιερουσαλήμ».

Διότι πραγματικά, φιλοχριστότατε βασιλιά, το μεν βράδυ κατασκήνωσε σε σένα ένας μικρός θρήνος σύντομης θλίψης εξαιτίας της εφόδου των Ιταλών που σου αναγγέλθηκε, το δε πρωί σε χαμογέλασε η μέγιστη αγαλλίαση εξαιτίας της αποτροπής και της απομάκρυνσής τους. Και τα λόγια του Ησαΐα κατά κάποιον τρόπο έχουν εκπληρωθεί σε σένα: «Ο Κύριος θα επιφέρει το χέρι Του επάνω τους, και θα καταπονηθούν όσοι βοηθούν και θα πέσουν όσοι βοηθούνται και όλοι μαζί θα καταστραφούν». Όχι μόνο λοιπόν τα καλά σου έχουν διπλασιαστεί από τον Θεό, αλλά και το προηγουμένως αποκτηθέν έχει επιτευχθεί τώρα ακόμη καλύτερα. Διότι αφενός οι εχθροί σου, μπροστά στο πλήθος της δύναμής σου, διαψεύστηκαν, έστω κι αν ήταν σοφοί στην πανουργία και βιάζονταν να ανακόψουν την πορεία σου, και αφετέρου αυτόν, εναντίον του οποίου κήρυξες την εκστρατεία, έχεις και πάλι τη δυνατότητα, όπως προηγουμένως, να τον ανασύρεις από τα μέρη του Πόντου σαν ψάρι που διαπερνάται από το δόρυ σου και να τον περιπαίζεις σαν το πιο οικτρό σπουργίτι που επιθυμεί μεν να πετάξει μακριά, αλλά δεν μπορεί να διαφύγει, αφενός επειδή τα όπλα του κόπηκαν σαν φτερά, αφετέρου επειδή και η νεολαία που τα έφερε συνέρρευσε και προσέπεσε στην εξουσία σου. Έτσι ώστε, αφού κατέλαβες το άκρο και έπιασες το μέσο και κατέχεις το μεγαλύτερο μέρος, από εδώ και στο εξής σε λίγο θα δεις και το υπόλοιπο να ακολουθεί και να υποτάσσεται.