Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 37:17

Διότι οι ίδιοι έγιναν δημιουργοί των δικών τους θεών και τεχνίτες εκείνων που προσκυνούσαν, αλλά δεν έλαβαν από αυτούς καμία απολύτως ωφέλεια. Και ίσως μόνο για τις νυχτερίδες έχτισαν τους ναούς τους. Διότι πάντοτε τέτοιου είδους πτηνά ή ζωύφια συχνάζουν στους σκοτεινούς τόπους, και γεμίζουν ό,τι υπάρχει μέσα σε αυτούς με τη δική τους βδελυρότητα και δυσοσμία. Θα πετάξει, λοιπόν, ο άνθρωπος τα βδελύγματα που έφτιαξε, και θα τα πετάξει πού; Για να εισέλθει, λέει, στις τρύπες του συμπαγούς βράχου και στις σχισμές των πετρών από τον φόβο του προσώπου του Κυρίου. Δες, λοιπόν, πώς οι άθλιοι βιάζονταν να θαφτούν μαζί με τους ίδιους τους θεούς τους. Αλλά δεν είδαν τέτοιον τον Θεό των όλων. Διότι δεν κρυβόταν καθόλου, όταν εκείνοι έφυγαν από τη γη των Αιγυπτίων και τους ακολουθούσε καταδιώκοντάς τους ο Φαραώ. Επειδή διέσχισε τη θάλασσα και τους πέρασε απέναντι με ανέκφραστη δύναμη και άρρητα νεύματα. Και εκείνοι μεν σώζονταν βαδίζοντας σαν σε ξηρά, ενώ ο παράφρων Φαραώ πνιγόταν με όλο του τον στρατό. Επιπλέον, όταν ο Ραψάκης, ο στρατηγός των Βαβυλωνίων, αφού περικύκλωσε την Ιερουσαλήμ, φλυάρησε εναντίον του Θεού και είπε ότι εύκολα θα κυριεύσει ολόκληρη την Ιουδαία· ο Θεός δεν κρύφτηκε, ούτε αναζήτησε σχισμές πετρών, ούτε βέβαια χαράδρες ορέων, αλλά ο Εζεκίας προσευχόταν λέγοντας: «Άκουσε, Κύριε, επίβλεψε, Κύριε, και δες τα λόγια του Ραψάκη, τον οποίο απέστειλε ο βασιλιάς των Ασσυρίων για να χλευάσει τον ζωντανό Θεό.»

Ως τιμή του, λέει, εννοεί τον στρατό που ενεργούσε υπό τις διαταγές του και του ήταν υποταγμένος. Διότι χάρη σε αυτόν δοξαζόταν. Επομένως, φωτιά θα έρθει εναντίον του, λέει, και θα καταφλέξει την τιμή σου. Με ποιον τρόπο συνέβη και αυτό, το διασαφηνίζει πάλι, και μάλιστα πολύ σύντομα. <Και το φως του Ισραήλ θα γίνει πυρ, και θα τον αγιάσει με φωτιά που καίει, και θα καταφάει την ύλη σαν να ήταν χόρτο. Την ημέρα εκείνη θα καταστραφούν τα όρη, και οι βουνοί, και οι δρυμοί. Και θα καταναλωθεί από την ψυχή μέχρι τις σάρκες. Και εκείνος που φεύγει θα είναι σαν να φεύγει από φλόγα που καίει. Και εκείνοι που θα απομείνουν από αυτούς θα είναι τόσο λίγοι, ώστε ένα μικρό παιδί θα μπορεί να τους καταγράψει.> Αυτό που ειπώθηκε είναι εξαιρετικά δυσνόητο, και η σύνταξη του κειμένου καθιστά την απόδοσή του πάρα πολύ δύσκολη. Θα σαφηνίσουμε όμως πάλι το κρυμμένο νόημα στα προκείμενα, αφού πρώτα αναφέρουμε τα εξής. Διότι ο Σαλαμανασάρ, ο βασιλιάς των Ασσυρίων, κυρίευσε τη Σαμάρεια και απέστειλε τον Ραψάκη από τη Λαχίς στην Ιερουσαλήμ, ο οποίος, αφού ήρθε και την πολιόρκησε, μετέφερε σε όσους βρίσκονταν στο τείχος τα μηνύματα εκείνου που τον είχε στείλει, και πρόσθεσε σε αυτά βλασφημίες εναντίον του Θεού, λέγοντας ότι ο Θεός δεν πρόκειται να σώσει την Ιερουσαλήμ από τα χέρια του βασιλιά των Ασσυρίων. Δυσαρεστημένος βαθύτατα από αυτά, ο βασιλιάς Εζεκίας απηύθυνε ικεσίες προς τον Θεό λέγοντας: Εισάκουσε, Κύριε, επίβλεψε, Κύριε, και δες τα λόγια του Ραψάκη, τα οποία απέστειλε ο βασιλιάς των Ασσυρίων, για να ονειδίσει τον ζωντανό Θεό.

Ως ταπεινούς του λαού εννοεί αυτούς που έχουν εναποθέσει την ελπίδα της σωτηρίας τους σε αυτόν και μόνο, όπως ακριβώς ήταν ο βασιλιάς Εζεκίας, και όσοι γύρω από αυτόν προσέπιπταν στον Θεό, λέγοντας: «Εισάκουσε, Κύριε, επίβλεψε, Κύριε, και δες τα λόγια του Ραψάκη, τα οποία απέστειλε ο βασιλιάς των Ασσυρίων για να χλευάσει τον ζωντανό Θεό.» Αλλά και ο ίδιος άκουγε ως απάντηση τον Θεό να λέει ξεκάθαρα: «Αυτά λέει ο Κύριος: Θα υπερασπιστώ αυτή την πόλη για χάρη δική μου και για χάρη του δούλου μου, του Δαβίδ.» «Είναι, λοιπόν, καλό το να έχει κανείς πεποίθηση στον Θεό.» Και επειδή το γνώριζαν αυτό οι μακάριοι προφήτες λένε, ο μεν Ιερεμίας: «Μακάριος ο άνθρωπος που ελπίζει στον Κύριο, και ο Κύριος θα είναι η ελπίδα του.» Ο δε σοφότατος Δαβίδ: «Κύριε, Θεέ των δυνάμεων, μακάριος ο άνθρωπος που ελπίζει σε εσένα.» Διότι κανείς δεν πρόκειται να καταστρέψει εκείνον που βοηθείται από τα θεία Του νεύματα, και είναι πολύ καλά οχυρωμένος με την άνωθεν εύνοια. Διότι κρίνει άξιους φροντίδας αυτούς που Τον αγαπούν, και σε εκείνους που σπουδάζουν με κάθε τρόπο να φρονούν και να πράττουν όσα είναι αρεστά σε Αυτόν, παραχωρεί πρόθυμα την ασφαλή κατοχή των αγαθών.

Εισάκουσον, Κύριε, επίβλεψον, Κύριε, και δες τα λόγια που έστειλε ο Σενναχειρείμ, για να χλευάσει τον ζωντανό Θεό. Από πάρα πολύ μεγάλη ευσέβεια προς τον Θεό ξεδιπλώνει το βιβλίο, όχι επειδή ο Θεός αγνοούσε το μέγεθος της αλαζονείας του Σενναχειρείμ, αλλά μάλλον καταγγέλλοντας τη βαρβαρική παραφροσύνη, και καθιστώντας τρόπον τινά μάρτυρα της θρασύτητάς του τον ίδιο τον Θεό, ο οποίος εξουσιάζει τα σύμπαντα. Παρατήρησε δε πώς αναφέρεται στα λόγια του Σενναχειρείμ, αναπέμποντας την ικεσία του. Διότι ο ένας, στο μέτρο που περνούσε από το χέρι του, χλευάζοντας τη δόξα του Θεού, λέει: Ας μην σε εξαπατά ο Θεός σου, στον οποίο εσύ έχεις εναποθέσει την εμπιστοσύνη σου λέγοντας: Δεν πρόκειται να παραδοθεί η Ιερουσαλήμ στα χέρια του βασιλιά των Ασσυρίων. Ο άλλος όμως ομολογεί το μέγεθος της εξουσίας Του, ονομάζοντάς Τον Κύριο Σαβαώθ και Θεό του Ισραήλ, και Κύριο πάνω σε όλη την κτίση, την άνω και λογική. Διότι εσύ είσαι, λέει, αυτός που κάθεται πάνω στα Χερουβίμ. Και επιπροσθέτως ομολογεί ότι, ακόμη κι αν ονομάζονται κάποιοι βασιλιάδες πάνω στη γη, εντούτοις ο εκ φύσεως και αληθινός βασιλιάς, που έχει τα πάντα κάτω από τα πόδια Του, είναι Αυτός και μόνον ο δημιουργός της γης και του ουρανού, ο οποίος έφερε στην ύπαρξη με ένα Του νεύμα τα όσα δεν υπήρχαν ποτέ.

Παρακαλεί δε να εισακούσει και να επιβλέψει, δηλαδή να μην παραβλέψει και προσπεράσει, τις τόσο πικρές βλασφημίες, αλλά να τιμωρήσει δίκαια τον αλιτήριο. Διότι χλεύασε τον ζώντα Θεό, λέει, δηλαδή Εκείνον που δεν μοιάζει σε τίποτα με τους θεούς των εθνών, με τους οποίους εκείνος, συγκρίνοντάς Τον, με ανοσιότητα θρασυνόταν. <Διότι στ' αλήθεια οι βασιλείς των Ασσυρίων ερήμωσαν όλη την οικουμένη και τη χώρα τους, και έριξαν τα είδωλά τους στη φωτιά. Επειδή δεν ήταν θεοί, αλλά έργα ανθρώπινων χεριών, ξύλα και πέτρες, και τα κατέστρεψαν. Εσύ όμως, Κύριε και Θεέ μας, σώσε μας από τα χέρια τους, για να γνωρίσει κάθε βασίλειο της γης ότι Εσύ είσαι ο μόνος Θεός.> Άκουσα, λέει, τον βάρβαρο να λέει: Μήπως οι θεοί των εθνών έσωσαν ο καθένας τη δική του χώρα από τα χέρια μου; Αν κάποιος το λέει αυτό, το επαινώ και πείθομαι. Διότι κυριάρχησαν σε όλη τη γη και πυρπόλησαν τις πόλεις, χωρίς οι ψευδώνυμοι θεοί να μπορέσουν να προσφέρουν καμία βοήθεια· επειδή δεν έσωσαν κανέναν. Πώς άλλωστε ή από πού θα μπορούσαν, εφόσον είναι φτιαγμένοι από ξύλο και πέτρα και είναι έργα λιθοξοϊκής τέχνης και δημιουργήματα ξυλουργών; Γι' αυτόν τον λόγο καταστράφηκαν μαζί με τους ίδιους τους προσκυνητές τους. Αλλά Εσύ, σώσε μας, ω Δέσποτα.

Οι προφήτες του Θεού, όταν προανήγγελλαν τα όσα επρόκειτο να συμβούν σε πολύ μεταγενέστερους χρόνους, δεν αναγνωρίζονταν από τα πλήθη ως προφήτες εξαιτίας αυτού· διότι δεν τους θεωρούσαν προφήτες με βάση εκείνα των οποίων την έκβαση αγνοούσαν. Αλλά από τα γεγονότα για τα οποία αποκτούσαν άμεση εμπειρία των αποτελεσμάτων τους, από αυτά αντλούσαν την πεποίθηση για να πιστέψουν και στις προρρήσεις των μελλοντικών. Έτσι λοιπόν κάποτε και ο Σαμουήλ προείπε στον Σαούλ ‹για τα γαϊδούρια›, και κάποιος άλλος για κάποιον βασιλιά που ασθενούσε, και πάλι ένας άλλος προαγγέλλει τον θάνατο του βασιλιά του Ισραήλ. Και αυτό γινόταν ώστε να μην περισπάται ο λαός, από τον πόθο και την ακόρεστη επιθυμία της προγνώσεως, προς τα μαντεία και τα χρηστήρια της ειδωλολατρικής πλάνης· διότι, εφόσον ο Θεός τους παρείχε επαρκώς τη γνώση του μέλλοντος, όχι μέσω άψυχων ξόανων αλλά μέσω των προφητών Του, δεν υπήρχε πλέον κανένας λόγος να καταφεύγουν στα εξωγενή. Εξού και στο προκείμενο κείμενο, ο μεν βασιλιάς Εζεκίας, ως θεοφιλής, ‹ανέβαινε στον οίκο του Θεού› και ανέπεμπε τη γραπτή ικεσία, ο δε Θεός του αποκρίνεται στέλνοντας σε αυτόν τον προφήτη Του, τον Ησαΐα, και του παραδίδει αυτόν τον δεύτερο χρησμό, καθιστώντας του γνωστό ότι εισάκουσε τους λόγους της προσευχής του. Έπειτα, απευθυνόμενος προς τον Ασσύριο, ο οποίος καυχιόταν αλαζονικά και απειλούσε τον λαό και τον τόπο, διατυπώνει τον ακόλουθο λόγο.

Και άκουσε ο βασιλιάς των Ασσυρίων ότι εκστράτευσε ο Θαρακά, ο βασιλιάς των Αιθιόπων, για να τον πολεμήσει· και όταν το άκουσε, επέστρεψε ... ή εσύ δεν άκουσες τι έκαναν οι βασιλιάδες των Ασσυρίων ... πού είναι οι βασιλιάδες της Αμάρ και της Αρφάθ και της πόλης Σεπφαρείμ, της Αινά και της Γαυά; Και πήρε ο Εζεκίας την επιστολή από τους αγγελιαφόρους ... εισάκουσε, Κύριε, άνοιξε, Κύριε, τα μάτια σου ... αυτός είναι ο λόγος που είπε γι' αυτόν ο Θεός: Σε περιφρόνησε και σε χλεύασε η παρθένος θυγατέρα της Σιών, κούνησε το κεφάλι της εις βάρος σου η θυγατέρα της Ιερουσαλήμ. ... Και δεν ύψωσες τα μάτια σου προς τον Άγιο του Ισραήλ; Διότι μέσω των αγγελιαφόρων σου ονείδισας τον Κύριο· επειδή εσύ είπες: «Με το πλήθος των αρμάτων μου εγώ ανέβηκα στα ύψη των ορέων και στα έσχατα του Λιβάνου, και έκοψα το ύψος των κέδρων του και την ομορφιά των κυπαρισσιών του, και εισήλθα στο ύψος του δάσους, και κατασκεύασα γέφυρα, και αποξήρανα ύδατα και κάθε συγκέντρωση νερού». Δεν άκουσες αυτά που εγώ έπραξα από παλιά; Από τις αρχαίες ημέρες τα σχεδίασα, και τώρα τα φανέρωσα, ώστε να ερημώσω έθνη σε οχυρά και αυτούς που κατοικούν σε οχυρωμένες πόλεις· παρέλυσα τα χέρια τους, και ξηράνθηκαν ... Τώρα όμως την ανάπαυσή σου και την έξοδό σου και την είσοδό σου εγώ τις γνωρίζω· και ο θυμός σου, με τον οποίο οργίστηκες, και η πικρία σου ανέβηκαν προς εμένα, και θα βάλω φίμωτρο στη μύτη σου και χαλινάρι στα χείλη σου, και θα σε κάνω να επιστρέψεις από τον ίδιο δρόμο από τον οποίο ήρθες.

Διότι, στο μεταξύ, ο ίδιος ο θρασύς και τρομερός, αφού εισέβαλε στη χώρα των Ιουδαίων, αρχίζει να υποχωρεί απωθούμενος από πνεύμα δειλίας. Αφού δε ανέθεσε την πολιορκία της Ιερουσαλήμ στους στρατηγούς του μαζί με μεγάλο τμήμα του στρατού, διαμηνύει στον βασιλιά λόγια άκρας ασέβειας. Ο σοφός βασιλιάς, αφού τα διάβασε αυτά, με στενοχώρια και στεναγμούς προσέρχεται στον ναό· και αφού ξεδίπλωσε εκεί την επιστολή, λέει τα εξής: «Δες, Κύριε Σαβαώθ, όσα ο Σενναχηρείμ είπε ως ονειδισμό εναντίον του αγίου σου ονόματος· σώσε μας από το χέρι του, Δέσποτα· ας μάθει ότι εσύ είσαι ο μόνος Θεός». Τι κάνει λοιπόν Εκείνος, ο οποίος κάμπτεται από τους στεναγμούς όσων έχουν εναποθέσει την ελπίδα τους σε Αυτόν, Εκείνος που συντρίβει τους πολέμους, που κατακρημνίζει τους υπερήφανους, που θανατώνει τους ασεβείς, που κατεβάζει τους αμαρτωλούς στον Άδη; Εξολοθρεύει μέσα στη νύχτα εκατόν ογδόντα πέντε χιλιάδες από τους εχθρούς· και εκείνοι που καυχιούνταν ότι θα καταστρέψουν και θα λεηλατήσουν εν συντομία την πόλη του Θεού, καταστρέφονται ως προς τη ζωή τους και λεηλατούνται ως προς τις ψυχές τους σε μία ελάχιστη στιγμή. Ο δε Ασσύριος, που διέφυγε τότε τον όλεθρο, για να γνωρίσει τη δύναμη Εκείνου που βλασφημήθηκε, για να ντυθεί την αισχύνη και να γεμίσει το πρόσωπό του από ατιμία, και για να αντικρίσει εξευτελισμένος την πόλη των Νινευιτών, έπειτα σφαγιάζεται από τα ίδια του τα τέκνα, πληρώνοντας την άξια τιμωρία, εξαιτίας της λύσσας που επέδειξε εναντίον του Δημιουργού του.