Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 38:19

Πώς, λοιπόν, δεν αποδεικνύονται και αυτοί βδελυροί ενώπιον του Κυρίου, εφόσον κρατούν δύο μέτρα και δύο σταθμά, και από τη μία λογαριάζουν έτσι τα πράγματα, ενώ από την άλλη βλασφημούν τον Κύριο; Αλλά ίσως από τη μία να δέχονται ότι η λέξη «δούλος» λέγεται με βάση τη σχετική διάθεση· από την άλλη όμως, κρατούν τη φράση «σε αυτόν που τον εποίησε» ως κάποιο μεγάλο στήριγμα της αίρεσής τους. Αλλά και αυτό το στήριγμά τους είναι ένα τσακισμένο καλάμι· διότι αμέσως θα καταδικάσουν τον εαυτό τους, εάν μάθουν το γλωσσικό ιδίωμα της Γραφής. Διότι, όπως ακριβώς ο Σολομών ονομάζεται δούλος, αν και είναι υιός, έτσι, για να επαναλάβουμε τα όσα είπαμε προηγουμένως, ακόμη και αν οι γονείς ονομάζουν «φτιαγμένους» (ποιουμένους) και «κτισμένους» και «κατασκευασμένους» τους υιούς που γεννιούνται από τους ίδιους, σε καμία περίπτωση δεν αρνούνται τη φύση τους. Ο Εζεκίας, για παράδειγμα, όπως είναι γραμμένο στον Ησαΐα, προσευχόμενος έλεγε: «Διότι από σήμερα θα κάμω ("ποιήσω") παιδιά, τα οποία θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη σου, Κύριε της σωτηρίας μου». Και ο ίδιος μεν έλεγε «θα κάμω», ο προφήτης όμως, τόσο στο ίδιο το βιβλίο όσο και στο Τέταρτο Βιβλίο των Βασιλειών, λέει τα εξής: «Και οι υιοί σου, οι οποίοι θα προέλθουν από εσένα». Αντί, επομένως, του ρήματος «γεννώ», χρησιμοποίησε το «θα κάμω»· και εκείνους που γεννιούνται από αυτόν, τους αποκαλεί ωσάν να κατασκευάστηκαν. Και κανείς δεν διαφωνεί ότι η λέξη αναφέρεται στο κατά φύσιν γέννημα. Και η Εύα, εξάλλου, όταν γέννησε τον Κάιν, είπε: «Απέκτησα ("ἐκτησάμην") άνθρωπο διά του Θεού». Αντί, λοιπόν, του ρήματος «γέννησα», χρησιμοποίησε και αυτή το «απέκτησα».

Αλλ' ίσως το μεν «δούλος» το αποδέχονται θεωρώντας ότι λέγεται αναφορικά με τη διάθεση, το δε «σε αυτόν που εποίησε» το κρατούν ως κάποιο μέγα βοήθημα της αιρέσεώς τους. Αλλά και αυτό το στήριγμά τους είναι «τεθλασμένος κάλαμος»· διότι αμέσως θα καταδικάσουν τον εαυτό τους, εάν μάθουν το ιδίωμα της Γραφής. Διότι, όπως ακριβώς ο Σολομών ονομάζεται δούλος αν και είναι υιός, έτσι, για να επαναλάβουμε όσα ειπώθηκαν προηγουμένως, ακόμη και αν οι γονείς ονομάζουν ποιήματα, κτίσματα και δημιουργήματα τους υιούς που γεννιούνται από αυτούς, ουδόλως αρνούνται τη φύση τους. Ο Εζεκίας, λοιπόν, όπως είναι γεγραμμένο στον Ησαΐα, προσευχόμενος έλεγε: «διότι από σήμερα θα ποιήσω παιδιά, τα οποία θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη σου, Κύριε της σωτηρίας μου». Και αυτός μεν έλεγε «θα ποιήσω»· ο δε προφήτης, και στο ίδιο το βιβλίο του και στο τέταρτο βιβλίο των Βασιλειών, λέγει τα εξής: «και οι υιοί σου, οι οποίοι θα εξέλθουν από εσένα». Επομένως, αντί του «θα γεννήσω» είπε το «θα ποιήσω», και αυτούς που γεννιούνται από αυτόν τους ονομάζει ποιούμενα. Και κανείς δεν διαφωνεί ότι η λέξη αφορά στο κατά φύση γέννημα. Και η Εύα, εξάλλου, όταν γέννησε τον Κάιν, είπε: «Απέκτησα άνθρωπο διά του Θεού». Επομένως, αντί του «γέννησα», είπε και αυτή το «απέκτησα». Διότι, αφού προηγουμένως αναφέρθηκε στον τοκετό, στη συνέχεια είπε το «απέκτησα». Και κανείς δεν θα νόμιζε εξαιτίας της λέξεως «απέκτησα» ότι ο Κάιν αγοράστηκε απ' έξω και δεν γεννήθηκε από την ίδια.

ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ. Το ότι, βεβαίως, η Γραφή λέγει: «Και έγιναν σε αυτόν επτά υιοί», θα συμβάλει υπέρ ημών και εναντίον των Αρειομανιτών· οι οποίοι προβάλλουν ως μέγα βοήθημα της αιρέσεώς τους το λεγόμενο από τον Απόστολο περί του Μονογενούς: «Όντας πιστός σε Εκείνον που τον εποίησε»· και φιλονικούν, υποστηρίζοντας ότι ο Υιός του Θεού είναι ποίημα. Αυτό το στήριγμα όμως είναι γι' αυτούς τεθλασμένος κάλαμος. Διότι, όταν μεν η ουσία είναι ποίημα και κτίσμα, τότε το «εποίησε» και το «έκτισε» λέγεται κυριολεκτικά γι' αυτά, και σημαίνει το δημιούργημα· όταν όμως η ουσία είναι γέννημα και υιός, τότε το «εποίησε» και το «έγινε» και το «έκτισε» δεν χρησιμοποιούνται πλέον κυριολεκτικά γι' αυτόν, ούτε σημαίνουν ποίημα, αλλά αντί του «εγέννησε» χρησιμοποιεί κανείς αδιαφόρως το ρήμα «εποίησε». Επομένως, οι Αρειανοί θα καταδικάσουν τους εαυτούς τους, εάν κατανοήσουν το γλωσσικό ιδίωμα της Γραφής· διότι, ακόμη και αν οι γονείς έλεγαν για όσους γεννώνται από αυτούς ότι ποιούνται, γίνονται και κτίζονται, δεν αρνούνται διόλου εξαιτίας αυτού τη φύση. Ο Εζεκίας, για παράδειγμα, όπως είναι γεγραμμένο στον Ησαΐα, προσευχόμενος έλεγε: «Διότι από σήμερα θα ποιήσω παιδία», χρησιμοποιώντας το «θα ποιήσω» αντί του «θα γεννήσω», και εννοώντας όσους επρόκειτο να γεννηθούν από αυτόν.

Επομένως, στις ευεργεσίες που τυχόν μας δίνονται από τον Θεό, ας δοξολογείται από εμάς, εφόσον λησμόνησε εκείνα για τα οποία ήταν εύλογο και δίκαιο να τιμωρηθούμε. Διότι, λέει, σοφοί είναι εκείνοι που έχουν επίγνωση του εαυτού τους: «Διότι δεν θα σε αινέσουν όσοι βρίσκονται στον άδη, ούτε οι νεκροί θα σε ευλογήσουν, ούτε θα ελπίζουν στην ελεημοσύνη σου όσοι βρίσκονται στον άδη. Οι ζωντανοί θα σε ευλογήσουν, όπως ακριβώς και εγώ. Διότι από σήμερα θα αποκτήσω παιδιά, τα οποία θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη σου, Κύριε της σωτηρίας μου, και δεν θα παύσω να σε ευλογώ με το ψαλτήρι όλες τις ημέρες της ζωής μου». Το ίδιο νόημα με τα προηγούμενα έχουν και όσα ειπώθηκαν μέσω της φωνής του ψαλμωδού: «Ποια είναι η ωφέλεια από το αίμα μου, όταν κατεβαίνω στη φθορά;»

«Μήπως θα σε δοξολογήσει το χώμα ή θα αναγγείλει τα θαυμάσιά σου;» Διότι όσοι έχουν πεθάνει άπαξ και κρατούνται στις πύλες του Άδη, προφανώς θα έχουν παύσει και να δοξολογούν. Και δεν θα μπορούσαν να προσθέσουν απολύτως τίποτα σε όσα έπραξαν, αλλά μάλλον παραμένουν στην κατάσταση στην οποία εγκατέλειψαν τη ζωή, και θα περιμένουν τον καιρό της καθολικής κρίσεως. Επομένως οι ζωντανοί, λέει, επειδή έχουν την εξουσία να πράττουν το αγαθό, όταν ευεργετηθούν, θα σε δοξολογήσουν όπως κι εγώ. Υπόσχεται δε να αποκτήσει τέκνα, τα οποία θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη του Θεού.

Γι' αυτό λένε, ότι αν και βρισκόταν στο δέκατο τέταρτο έτος της βασιλείας του, δεν φαίνεται να είχε φροντίσει για την απόκτηση παιδιών. Έχοντας πληροφορηθεί λοιπόν το τέλος της ζωής του, μεριμνά για όσους πρόκειται να τον διαδεχθούν, και αναφέρει παιδιά, και προσθέτει ότι «Θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη του Κυρίου», παρόλο που τα λόγια του δεν επαληθεύτηκαν. Διότι ο Μανασσής αποδείχθηκε ασεβής και ολέθριος, ωστόσο, όσον αφορούσε την πρόθεση του πατέρα του, εκείνος ήταν ευσεβής και κήρυκας της δόξας του Θεού. <Και είπε ο Ησαΐας στον Εζεκία: Λάβε μία μάζα από ξερά σύκα, τρίψε την, βάλε την ως κατάπλασμα, και θα γίνεις καλά. Και ο Εζεκίας είπε: Αυτό λοιπόν είναι το σημείο, ότι θα ανέβω στον οίκο του Θεού.> Στο τέταρτο βιβλίο των Βασιλειών αναγράφεται ότι η αιτία της ασθένειας του Εζεκία ήταν ένα επικίνδυνο και δυσίατο έλκος, σε σημείο που να παραιτηθούν ακόμη και οι ικανότητες των ιατρών. Επειδή όμως ο Θεός συγκατένευσε στο να χαρίσει ζωή στον δίκαιο, πρόσταξε και να απαλλαγεί από τη νόσο, με μέσα για τα οποία ήταν φυσικό, και μάλλον αναμφίβολο, ότι θα οδηγούσαν σε επιδείνωση των πόνων του τραύματος, ώστε ακριβώς μέσω αυτών να θεραπευθεί.

Παρατήρηση από τη Θεία Γραφή, ότι και για τους κατά φύση υιούς, το «εγένοντο» ή και το «εποιήθησαν» χρησιμοποιείται αδιακρίτως. Οι λέξεις δεν αδικούν καθόλου, όταν τα πράγματα έχουν διαφορετικά. Διότι στους κατά φύση υιούς, ακόμη κι αν χρησιμοποιείται το όνομα του δούλου, δεν αναιρείται το αξίωμα της φυσικής ευγένειας. Κι αν αυτός που γεννήθηκε λέγεται ότι «εποιήθη», εφόσον διασώζεται σε αυτόν η αλήθεια, δεν υφίσταται καμία αδικία από τη λέξη. Επειδή εξετάζεται η φύση, και όχι οπωσδήποτε η λέξη. Όταν λοιπόν για τον γεννηθέντα Θεό Λόγο αναφέρεται το «όντας πιστός σε αυτόν που τον ποίησε», ας μη συκοφαντείται η γνησιότητα της ύπαρξής του, αλλά είτε ας νοείται για το ζήτημα της ενανθρωπήσεως, είτε η αδιάκριτη χρήση της λέξης ας μην αδικεί καθόλου την αλήθεια. Η Βηρσαβεέ αποκαλούσε τον Σολομώντα δούλο του Δαβίδ, λέγοντας: «Τον δούλο σου τον Σολομώντα.» Και οι πατέρες πολλές φορές αποκαλούν τα παιδιά που οι ίδιοι γέννησαν δούλους, και τους υπηρέτες υιούς. Αλλά οι λέξεις δεν αλλάζουν τη φύση, μάλλον δε υποδεικνύουν την εξουσία εκείνων που επιθυμούν να τους αποκαλούν έτσι. Το ότι δε και για αυτούς που γεννιούνται απαντάται η λέξη «εποίησε», είναι φανερό από το εξής: Διότι ο μεν Εζεκίας λέει: «Από σήμερα θα ποιήσω παιδιά.» Για δε τον Ιώβ έχει γραφτεί ότι «Έγιναν σε αυτόν (εγένοντο) επτά υιοί και τρεις θυγατέρες.»

Γι' αυτό, έχοντας ελευθερωθεί ως προς την ψυχή μου από αυτό, με χαρά αποδίδω ευχαριστία στον Θεό. Η δε χώρα όσων ζουν πλησίον του Θεού θα υποδεχθεί και αυτούς που Τον αινούν· εκεί λοιπόν πιστεύω ότι θα βρεθώ και εγώ, εφόσον η δική Σου χάρη μου το δώρισε αυτό. Και αν πρωτύτερα είχε εκλείψει η διαδοχή «από τη γενιά μου», ωστόσο τώρα, έχοντας θάρρος στο έλεός Σου, πιστεύω ότι από σήμερα θα αποκτήσω παιδιά, τα οποία θα αναγγέλλουν τη δικαιοσύνη Σου, γι' αυτό δεν θα πάψω να Σε ευλογώ όλες τις ημέρες της ζωής μου. Και θα το πράξω αυτό κατέναντι του οίκου του Θεού, παραμένοντας διαρκώς κοντά Σου και χωρίς ποτέ να χωρίζομαι από το αγίασμά Σου. Αυτά μεν περιείχε η γραφή του Εζεκία, μετά την οποία, αφού πέρασαν επτά έτη, του γεννήθηκε γιος, ο Μανασσής. Αυτό δε είναι φανερό από το γεγονός ότι προστέθηκαν δεκαπέντε έτη στη ζωή του μετά την αρρώστια, και ότι όταν εκείνος πέθανε, τον διαδέχθηκε ο γιος του όντας οκτώ ετών, όπως αναφέρει το βιβλίο των Ιστοριών.

Ο δε Γρηγοράς δεν έχει την ικανότητα να αντιληφθεί ότι, αν και τα ονόματα είναι εκφραστικά της διάνοιας, δεν αποτελούν τα αίτια για όσα επαινούνται ή κατακρίνονται σε αυτήν· επομένως, η αιτία που προκαλεί την κατάκριση ανήκει στη διάνοια, εφόσον αυτή είναι εσφαλμένη, και όχι στις λέξεις, και μάλιστα σε λέξεις που μπορούν να ερμηνευθούν με ποικίλους τρόπους. Εξάλλου, τα ονόματα δεν αποτελούν τα αίτια των πραγμάτων, αλλά μάλλον τα πράγματα είναι τα αίτια των ονομάτων. Συνεπώς, η σημασία των ονομάτων διαμορφώνεται από τα πράγματα, και όχι τα πράγματα από τα ονόματα. Διότι δεν θα θεωρήσουμε τον Εζεκία δημιουργό ανθρώπων, επειδή λέει, σύμφωνα με την ιστορία: «από τώρα θα αποκτήσω παιδιά, τα οποία θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη σου, Κύριε της σωτηρίας μου».

Σε εκείνον, βέβαια, που φρονεί ότι οι ενέργειες του Πνεύματος είναι κτίσματα εξαιτίας αυτής της λέξης, θα ήταν εύκολο να θεωρήσει και τα παιδιά των πατέρων ως κτίσματα, επειδή αναφέρεται ότι έχουν ποιηθεί και έχουν γίνει σε αυτούς. Κάπου είναι γραμμένο: «και στον Ιώβ έγιναν», λέει, «επτά γιοι και τρεις θυγατέρες»· και ο πατριάρχης Ιακώβ έλεγε στον Ιωσήφ, σύμφωνα με τα γεγραμμένα στη Γένεση: «οι δύο γιοι σου που σου έγιναν στην Αίγυπτο πριν έρθω εγώ, είναι δικοί μου»· και ο Μωυσής νομοθετώντας λέει: «εάν γίνουν σε κάποιον γιοι, και εάν ποιήσει γιο ή θυγατέρα», και ο Εζεκίας, όταν έλαβε θαυματουργικά την παράταση της ζωής του, λέει προς τον Θεό: «από τώρα θα ποιήσω παιδιά, τα οποία θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη σου, Κύριε της σωτηρίας μου».

Προσευχή του Εζεκία ... Εγώ είπα στο απόγειο των ημερών μου: Στις πύλες του άδη, θα αφήσω τα υπόλοιπα έτη μου. Είπα: Δεν πρόκειται πλέον να δω το σωτήριο του Θεού πάνω στη γη, δεν πρόκειται πλέον να δω άνθρωπο από τη συγγένειά μου, εγκατέλειψα το υπόλοιπο της ζωής μου, εξήλθε και απήλθε από εμένα, σαν αυτόν που διαλύει τη σκηνή που είχε στήσει· το πνεύμα μου μέσα μου έγινε σαν τον ιστό της υφάντρας που ετοιμάζεται να κόψει το νήμα. Εκείνη την ημέρα παραδόθηκα μέχρι το πρωί σαν σε λιοντάρι, έτσι συνέτριψε τα οστά μου· διότι από την ημέρα μέχρι τη νύχτα ήμουν παραδομένος. Σαν το χελιδόνι έτσι θα φωνάξω, και σαν το περιστέρι έτσι θα στενάξω· διότι εξασθένησαν οι οφθαλμοί μου από το να βλέπουν προς το ύψος του ουρανού προς τον Κύριο, ο οποίος με λύτρωσε και αφαίρεσε από εμένα την οδύνη της ψυχής. Κύριε, διότι για αυτήν σου αναγγέλθηκε, και εσύ ανέστησες την πνοή μου, και έχοντας παρηγορηθεί έζησα. Διότι εσύ επέλεξες την ψυχή μου, για να μην καταστραφεί, και έριξες πίσω μου όλες τις αμαρτίες μου. Διότι δεν θα σε αινέσουν αυτοί που βρίσκονται στον άδη, ούτε οι νεκροί θα σε ευλογήσουν, ούτε θα ελπίζουν στο έλεός σου όσοι βρίσκονται στον άδη, ... διότι από σήμερα θα αποκτήσω παιδιά, τα οποία θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη σου, Κύριε της σωτηρίας μου, και δεν θα παύσω να σε ευλογώ με ψαλτήρι όλες τις ημέρες της ζωής μου, απέναντι από τον οίκο του Θεού ... ... Αυτό είναι το σημείο, ότι θα ανεβώ στον οίκο του Θεού. ...

Και του είπε ο προφήτης Ησαΐας: «Αυτά λέει ο Κύριος <ο Θεός> του Δαβίδ του πατέρα σου: Άκουσα τη φωνή της προσευχής σου και είδα τα δάκρυά σου» και «ιδού, προσθέτω στον χρόνο της ζωής σου δεκαπέντε έτη». Και ο Εζεκίας λέει: «Με γλίτωσε ο Κύριος και αφαίρεσε την οδύνη της ψυχής μου. Κύριε, διότι για αυτήν σου αναγγέλθηκε», δηλαδή για την ψυχή σου αναγγέλθηκε και δεν σου διέφυγε η σκέψη της ότι δεν υπάρχει ανάσταση, ούτε ότι «δεν θα δω τη σωτηρία του Θεού πάνω στη γη» των ζώντων. «Και διέγειρες την οδύνη της ψυχής μου», δηλαδή ήγειρες εναντίον της θανάσιμη οδύνη, ώστε από αυτό να δοκιμάσει, Κύριε, και τη δική σου δύναμη και την ανάσταση των νεκρών και ότι θα υπάρξει σωτηρία μέσω εσού και του μονογενούς σου Υιού και έτσι, μαθαίνοντας από την εμπειρία και πιστεύοντας πάλι, «διέγειρες την πνοή μου και, αφού παρηγορήθηκα, έζησα». «Διότι επέλεξες την ψυχή μου», αντί του θέλησες, κράτησες την ψυχή μου, «ώστε να μην απολεστεί, και απέρριψες πίσω μου όλες τις αμαρτίες μου. Διότι δεν θα σε αινέσουν, Κύριε, εκείνοι που βρίσκονται στον Άδη, ούτε οι αποθανόντες θα σε ευλογήσουν, ούτε εκείνοι που βρίσκονται στον Άδη θα ελπίσουν στο έλεός σου. Οι ζωντανοί θα σε ευλογήσουν όπως και εγώ». Δηλαδή εκείνοι που καταδικάστηκαν μετά τον θάνατο να κατοικούν στον Άδη δεν μπορούν ούτε να αινέσουν ούτε να ευλογήσουν τον Θεό, ούτε ελπίζουν να βρουν έλεος και δεν υπάρχει εκεί ούτε μετάνοια ούτε ελπίδα σωτηρίας.

Διότι, αναχωρώντας από αυτόν τον μοχθηρό βίο χωρίς την κάθαρση και τον αγιασμό, θα είμαστε κενοί και σαν να μην υπάρξαμε ποτέ. Γι' αυτό λέει: «Άφησέ με, για να αναπαυθώ προτού απέλθω και πλέον δεν θα υπάρχω». Διότι είναι ολοφάνερο ότι στον άδη δεν υπάρχει εξομολόγηση. Γι' αυτό λέει ο ίδιος προφήτης: «Μήπως θα διηγηθεί κανείς στον τάφο το έλεός σου και την αλήθειά σου στην απώλεια; Μήπως θα γίνουν γνωστά στο σκοτάδι τα θαυμάσιά σου και η δικαιοσύνη σου στη γη της λήθης;» Και ο Ησαΐας λέει: «Οι νεκροί δεν πρόκειται να δουν ζωή», και ο Εζεκίας: «Διότι δεν θα σε αινέσουν όσοι βρίσκονται στον άδη, ούτε οι νεκροί θα σε ευλογήσουν, 〈ούτε όσοι είναι στον άδη θα ελπίσουν στην ελεημοσύνη σου. Οι ζωντανοί θα σε ευλογήσουν〉, όπως ακριβώς κι εγώ». Και ο Ιώβ λέει: «Διότι, εάν ο άνθρωπος κατεβεί στον άδη, δεν πρόκειται πλέον να ανεβεί». 〈Βεβαίως, λοιπόν, νεκροί είναι εκείνοι που, επειδή είναι σαρκικοί, βρέθηκαν ανάξιοι της ενοικήσεως του ζωοποιού πνεύματος, και άδης που κυριαρχεί είναι ο χώρος της ματαιότητας, στον οποίο βρίσκεται το σκάμμα της αμαρτίας. Από εδώ, λοιπόν, ξεκινά το στάδιο του Χριστού, στο οποίο αν κανείς δεν αγωνιστεί νομίμως, δεν στεφανώνεται〉.