Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 40:13

Αυτά αρκούν για τους πιστούς· μέχρις εδώ φθάνει η γνώση στους ανθρώπους· έως εδώ τα χερουβίμ σκεπάζουν με τα φτερά τους. Όποιος όμως ζητά περισσότερα από αυτά και θέλει να ερευνά, παρακούει εκείνον που λέει: «Μη σοφίζεσαι υπερβολικά, για να μην εκπλαγείς». Διότι εκείνα που έχουν παραδοθεί μέσω της πίστεως, δεν πρέπει να τα στοχαζόμαστε με την ανθρώπινη σοφία, αλλά με την ακοή της πίστεως. Διότι ποιος λόγος θα μπορέσει να ερμηνεύσει επάξια αυτά που ξεπερνούν την κτιστή φύση; Ή ποια ακοή μπορεί άραγε να κατανοήσει εκείνα που δεν επιτρέπεται στους ανθρώπους ούτε να ακούν ούτε να λαλούν; Γι' αυτά λοιπόν που άκουσε ο Παύλος, έτσι μίλησε· σχετικά δε με τον ίδιο τον Θεό είπε: «Πόσο ανεξιχνίαστες είναι οι οδοί του! Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου; Ή ποιος έγινε σύμβουλός του;» Ο Αβραάμ, για παράδειγμα, ούτε περιεργάστηκε ούτε ανέκρινε εκείνον που του μιλούσε, αλλά «πίστεψε, και τούτο λογίστηκε σε αυτόν ως δικαιοσύνη»· έτσι και ο Μωυσής ονομάστηκε πιστός θεράπων. Εάν όμως όσοι φρονούν τα δόγματα του Αρείου, επειδή στην κακότεχνη ψυχή τους δεν πρόκειται να εισέλθει η σοφία, δεν μπορούν να νοήσουν ούτε να πιστέψουν στην αδιαίρετη και Αγία Τριάδα, ας μην παρερμηνεύουν εξαιτίας τούτου την αλήθεια, ούτε εκείνα που οι ίδιοι δεν δύνανται να νοήσουν, ας ισχυρίζονται πως είναι αδύνατον και να υφίστανται.

Αυτά αρκούν στους πιστούς· μέχρις εδώ φθάνει η γνώση στους ανθρώπους· μέχρις εδώ τα Χερουβίμ σκεπάζουν με τις πτέρυγές τους. Εκείνος όμως που αναζητά περισσότερα από αυτά και επιθυμεί να ερευνά, παρακούει αυτόν που λέει: «Μη σοφίζεσαι περιττά, για να μην καταπλαγείς». Διότι αυτά που παραδόθηκαν μέσω της πίστης, δεν πρέπει να τα κατανοούμε με βάση την ανθρώπινη σοφία, αλλά με την ακοή της πίστης. Άλλωστε, ποιος λόγος θα μπορέσει να ερμηνεύσει επάξια όσα βρίσκονται πάνω από την κτιστή φύση; Ή ποια ακοή μπορεί γενικά να συλλάβει εκείνα τα οποία δεν επιτρέπεται στους ανθρώπους ούτε να ακούν ούτε να λαλούν; Γι' αυτά, λοιπόν, που άκουσε ο Παύλος, έτσι μίλησε· για τον ίδιο τον Θεό, όμως, είπε: «Πόσο ανεξιχνίαστες είναι οι οδοί Του! Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου; Ή ποιος έγινε σύμβουλός Του;». Ο Αβραάμ, εξάλλου, ούτε περιεργάστηκε ούτε ανέκρινε εκείνον που του μιλούσε, αλλά «πίστεψε, και τούτο λογίστηκε σε αυτόν ως δικαιοσύνη»· έτσι και ο Μωυσής ονομάστηκε πιστός θεράπων. Εάν, πάλι, εκείνοι που φρονούν τα δόγματα του Αρείου, επειδή στην κακότεχνη ψυχή τους δεν πρόκειται να εισέλθει η σοφία, δεν δύνανται να νοήσουν ούτε να πιστέψουν στην αδιαίρετη και Αγία Τριάδα, ας μην παρερμηνεύουν εξαιτίας τούτου την αλήθεια, και ας μην ισχυρίζονται για όσα οι ίδιοι δεν δύνανται να κατανοήσουν, ότι είναι αδύνατον και να υφίστανται.

Για ποιον λόγο, λοιπόν, ενώ γνώριζε, δεν τα είπε τότε φανερά στους μαθητές, δεν επιτρέπεται σε κανέναν να περιεργάζεται αυτά που ο ίδιος αποσιώπησε. Διότι, ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου, ή ποιος έγινε σύμβουλός του; Το για ποιον λόγο, όμως, ενώ γνώριζε, έλεγε ότι ούτε ο Υιός γνωρίζει, νομίζω πως κανένας από τους πιστούς δεν το αγνοεί, ότι δηλαδή και αυτό το έλεγε εξίσου εξαιτίας της σάρκας, ως άνθρωπος. Διότι ούτε και αυτό αποτελεί ελάττωμα του Λόγου, αλλά της ανθρώπινης φύσης, της οποίας ίδιον γνώρισμα είναι και η άγνοια. Και αυτό, πάλι, θα μπορούσε κανείς να το κατανοήσει ορθά, εάν εξετάσει με αγαθή συνείδηση και τον χρόνο, το πότε δηλαδή και σε ποιους έλεγε αυτά ο Σωτήρας. Επομένως, δεν τα έλεγε αυτά όταν ο ουρανός δημιουργήθηκε δι' αυτού, ούτε όταν ο Λόγος βρισκόταν κοντά στον ίδιο τον Πατέρα και συγκροτούσε τα πάντα, ούτε προτού γίνει άνθρωπος· αλλά όταν ο Λόγος έγινε σάρκα. Γι' αυτόν τον λόγο και όλα όσα λέει ανθρωπίνως μετά την ενανθρώπησή του, αυτά είναι δίκαιο να τα αποδίδουμε στην ανθρώπινη φύση του. Διότι ίδιον γνώρισμα του Λόγου είναι να γνωρίζει τα δημιουργήματα, και να μην αγνοεί την αρχή και το τέλος τους· επειδή είναι δικά του έργα· και γνωρίζει πόσα είναι, και μέχρι πότε έχει καθορίσει τη σύστασή τους.

Όταν, λοιπόν, κάποιος διέλθει αυτή τη σάρκα χωρίς προσκόλληση, παροικώντας σε αυτήν ως σε κάτι ξένο και χωρίς να εξαρτάται από αυτήν ως να ήταν δική του, αυτός, επειδή νέκρωσε τα επίγεια μέλη του και κατόρθωσε τον αγιασμό, είναι άξιος της κατασκηνώσεως στο άγιο όρος· την οποία επιθυμώντας ο Ψαλμωδός έλεγε: «Θα εισέλθω στον τόπο της θαυμαστής σκηνής»· και το: «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων». Εκεί μας κατασκηνώνει τόσο η αγάπη προς τον πλησίον, έχοντας ως σκοπό εκείνη την κατασκήνωση στο όρος, όσο και η φιλία που δημιουργείται από τον μαμωνά της αδικίας. Διότι λέει: «Αποκτήστε για τον εαυτό σας φίλους από τον μαμωνά της αδικίας, ώστε, όταν πεθάνετε, να σας δεχθούν στις αιώνιες σκηνές». Για εκείνη τη διαβίωση ο Κύριος έλεγε με τη μορφή προσευχής: «Πάτερ άγιε, δώσε ώστε, όπου είμαι εγώ, να βρίσκονται και αυτοί». Σπάνιος είναι και αυτός που παροικεί στο σώμα, και αυτός που κατασκηνώνει στο όρος. Γι' αυτό, εκφράζοντας απορία ο λόγος, λέει: «Ποιος θα παροικήσει;» και, «Ποιος θα κατασκηνώσει;» όπως το: «Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου;» και το: «Ποιος θα σας αναγγείλει ότι καίει φωτιά;» και το: «Ποιος θα σας αναγγείλει τον αιώνιο τόπο;» και το: «Ποιος άραγε είναι ο πιστός και φρόνιμος οικονόμος;» Πιθανώς δε το «Ποιος» να έχει και ερωτηματική έννοια, ως έκφραση του αγίου που επιζητεί απάντηση από τον Κύριο, με τον οποίο συνομιλεί. Προς τον οποίο τι λέει η θεία φωνή, λύνοντας το ερώτημα; «Εκείνος που πορεύεται άμωμος και εργάζεται τη δικαιοσύνη».

Διότι ο απόστολος δεν εκφράστηκε με αυτόν τον τρόπο για να εισαγάγει κάτι το ξένο προς τη φύση, αλλά για να παρουσιάσει ασύγχυτη την έννοια του Πατρός και του Υιού. Επειδή το ότι οι λέξεις δεν αντιπαρατάσσονται μεταξύ τους, ούτε, σαν να έχουν ταχθεί σε αντίπαλες παρατάξεις σε καιρό πολέμου, παρασύρουν σε πόλεμο τις φύσεις στις οποίες αποδόθηκαν, είναι φανερό από το εξής: Ο μακάριος Παύλος τις συγκέντρωσε και τις δύο στο ένα και το αυτό υποκείμενο, λέγοντας: «Διότι από αυτόν, και δι' αυτού, και εις αυτόν τα πάντα». Και καθένας που έχει επιστήσει έστω και λίγο την προσοχή του στο νόημα της φράσης, θα μπορούσε να πει ότι αυτό ολοφάνερα αναφέρεται στον Κύριο. Διότι ο απόστολος, αφού προέταξε από την προφητεία του Ησαΐα το: «Ποιος εγνώρισε τον νου του Κυρίου; Και ποιος έγινε σύμβουλός του;», πρόσθεσε: «Διότι από αυτόν, και δι' αυτού, και εις αυτόν τα πάντα». Το ότι μάλιστα αυτά ελέχθησαν από τον προφήτη για τον Θεό Λόγο, τον δημιουργό πάσης κτίσεως, μπορείς να το μάθεις από τα όσα ακολουθούν: «Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή, και ολόκληρη τη γη με τη δράκα; Ποιος έστησε τα όρη στη ζυγαριά και τις κοιλάδες στον ζυγό; Ποιος εγνώρισε τον νου του Κυρίου, και ποιος έγινε σύμβουλός του;» Διότι το «ποιος» εδώ δεν δηλώνει καθόλου το παντελώς αδύνατο, αλλά το σπάνιο, όπως και στο: «Ποιος θα εγερθεί μαζί μου εναντίον εκείνων που πράττουν την πονηρία;» Και: «Ποιος είναι ο άνθρωπος που επιθυμεί ζωή;» Και: «Ποιος θα αναβεί στο όρος του Κυρίου;»

Και όπως ακριβώς είναι εντελώς ακατόρθωτο και αδύνατο να μετρηθεί όλο το νερό με ανθρώπινο χέρι, και ο ουρανός με τη σπιθαμή, και ολόκληρη η γη με τη χούφτα, και να γίνει φανερό με σταθμά και ζυγαριά πόσο είναι το βάρος των βουνών, κατά τον ίδιο ακριβώς τρόπο, κανείς δεν θα μπορούσε να κατανοήσει τον νου του Κυρίου.

βʹ. Επομένως, ο Θεός, ο άριστος δημιουργός των πάντων, χρησιμοποιώντας τη δική του και παντουργική δύναμη, δηλαδή τον Υιό, για καθετί που επρόκειτο να δημιουργηθεί· «διότι δι' αυτού έγιναν τα πάντα, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα»· κατασκεύασε στην αρχή τον ουρανό και τη γη, πριν από όλα τα άλλα, και τα κάλεσε σε ύπαρξη, αν και ποτέ πριν δεν υπήρχαν. Αν όμως τυχόν ρωτήσει κάποιος, πώς άραγε και από πού (δημιουργήθηκαν), θα ακούσει από εμάς αυτό το πραγματικά σοφό και άριστο: «Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου; Ή ποιος έγινε σύμβουλός του;» Διότι, αν κάποιος επιλέξει να μάθει σε βάθος τέτοια πράγματα, είναι αναμφίβολο ότι θα χρειαστεί οπωσδήποτε νου και φρόνηση ανάλογη με αυτή που νοείται στον Θεό.

ΑΛΛΟ. «Σε εμένα, λέει, τον ελαχιστότερο από όλους τους αγίους, δόθηκε αυτή η χάρη, να ευαγγελιστώ στα έθνη τον ανεξιχνίαστο πλούτο του Χριστού, και να φωτίσω ποια είναι η οικονομία του μυστηρίου, του αποκρυμμένου από τους αιώνες στον Θεό που έκτισε τα πάντα». Έπειτα πάλι σε προηγούμενο σημείο λέει: «Όπως σας προέγραψα με συντομία, από όπου διαβάζοντας μπορείτε να κατανοήσετε τη σύνεσή μου στο μυστήριο του Χριστού, το οποίο σε άλλες γενεές δεν έγινε γνωστό στους υιούς των ανθρώπων, όπως τώρα αποκαλύφθηκε στους αγίους αποστόλους του και τους προφήτες εν Πνεύματι». Εάν λοιπόν είναι αληθινός ο προφήτης που αναφωνεί: «Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου;», είναι ολοφάνερο ότι κανένα από τα δημιουργήματα δεν γνωρίζει τη θεία βουλή. Όταν λοιπόν αυτό λέγεται για τους ανθρώπους, νομίζω πως και ένα παιδί θα συμφωνήσει. Αλλά ας εξετάσουμε, αν θέλετε, και τις άγιες δυνάμεις στους ουρανούς, μήπως στερούνται και αυτές μιας τέτοιας τιμής. Φέρε στο νου σου λοιπόν τον άγγελο στο βιβλίο του Ζαχαρία, ο οποίος προσεύχεται και λέει: «Κύριε παντοκράτορ, έως πότε δεν θα ελεήσεις την Ιερουσαλήμ και τις πόλεις του Ιούδα, τις οποίες παραβλέπεις εδώ και εβδομήντα έτη;» Πώς λοιπόν, εάν γνώριζε, θα προσερχόταν ζητώντας να μάθει; Αλλά είναι φανερό ότι αγνοεί.

Αντί του: 〈ποιος μέτρησε με το χέρι του το νερό〉, ο Ακύλας είπε: 〈ποιος καταμέτρησε τα ύδατα με το μικρό του δάκτυλο〉, παρομοιάζοντας με το 〈μικρό δάκτυλο〉 (λιχάδι), δηλαδή το πιο μικρό μας δάκτυλο, μια κάποια μικρή δύναμη του Θεού, μέσω της οποίας έχουν μετρηθεί τόσα πολλά και τέτοια πράγματα. Επιπλέον, εάν κάποιος υποθέτει ότι τα 〈όρη〉 επί της γης, 〈οι λόφοι〉 και 〈οι κοιλάδες〉 έχουν συσταθεί χωρίς κάποια λογική αιτία, ας γνωρίζει ότι πλανάται, επειδή τίποτα στα όντα δεν υφίσταται τυχαία και παράλογα. Αμέσως λοιπόν, τα μεγέθη και οι διαφορές των 〈ορέων〉 σε όλη τη γη, τα ύψη, τα βάθη και τα μήκη, έχουν λάβει τη σύστασή τους με τρόπο απόλυτα χρήσιμο από τη σοφία του Θεού· ομοίως και τα υψώματα και οι όγκοι των 〈λόφων〉 έχουν αναλογίες ταιριαστές και κατάλληλες με την αναλογία του σύμπαντος, ώστε να σταθμίζουν τα βάρη, όπως ακριβώς οι 〈ζυγοί〉 στη ζυγαριά, αρμονικά με την αναλογία του σύμπαντος. Αντί δε του: 〈και τις κοιλάδες με ζυγό〉, οι υπόλοιποι ερμηνευτές έχουν παραδώσει το: 〈και τους λόφους〉. Σε αυτά προσθέτει: 〈ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου, και ποιος έγινε σύμβουλός του;〉 Αυτά τα παραθέτει ο λόγος ως απάντηση στο ερώτημα που τέθηκε: 〈ποιος μέτρησε με το χέρι το νερό και τον ουρανό με τη σπιθαμή και όλη τη γη με τη χούφτα του; ποιος έστησε τα όρη με σταθμά και τις κοιλάδες με ζυγό;〉 Διότι, επειδή ρώτησε ποιος είναι αυτός που τα δημιούργησε όλα αυτά και ποιος είναι αυτός που τα διευθέτησε με 〈μέτρο〉 και 〈σταθμό〉, ακολούθως δίνει την απάντηση πως δεν είναι κανείς άλλος παρά μόνο ένας, ο ακατάληπτος σε όλους 〈νους〉.

Γι' αυτό προσθέτει: «ποιος εγνώρισε τον νου του Κυρίου», ο οποίος είναι ο δημιουργός όλων των προειρημένων, ο οποίος, χωρίς να έχει ανάγκη συμβούλου ούτε λαμβάνοντας γνώμη από κανέναν, με την ίδια του τη σοφία παρήγαγε «από το μη ον στο είναι» με άρρητη δύναμη εκείνα που πουθενά και με κανέναν τρόπο δεν υφίσταντο. Στη συνέχεια διδάσκει όλους εκείνους από τα έθνη που έχουν προσκληθεί στην ευαγγελική χάρη, στους οποίους «το σωτήριον του Θεού» ευαγγελιζόταν πρωτύτερα «η φωνή που βοά στην έρημο», ότι «δεν είναι τίποτε όλα τα έθνη που δεν γνωρίζουν τον Θεό». Εφόσον, βεβαίως, υπάρχουν στον ουρανό και στον αέρα και πέρα από τον ουρανό λογικά πνεύματα και θείες δυνάμεις και αναρίθμητο πλήθος λειτουργών του Θεού που περιβάλλουν τον παμβασιλέα, λέγει ότι «τα έθνη» επί της γης «που δεν γνωρίζουν τον Θεό» μοιάζουν με ελάχιστη «σταγόνα» που απέρρευσε από το πλήρωμα των θείων λογικών όντων, και ότι οι ίδιοι μοιάζουν με «ζυγό» που γέρνει από μια ελάχιστη «ροπή» βάρους, επειδή έχουν ελκυσθεί προς τα κάτω από το βάρος της κακίας στην άθεη αμαρτία, αλλά και ότι δεν διαφέρουν σε τίποτε από «σάλιο» που έχει φτυστεί και αναμειχθεί με το χώμα της γης· διότι έχουν πάθει το ίδιο με το σάλιο, επειδή, ενώ είναι λογικά όντα, έχουν αναμειχθεί με την «άγνοια του Θεού» και με κάθε ασέβεια.

Ο Θεός, μέσα στην αγιότητα είναι η οδός του· ποιος θεός είναι μέγας όπως ο Θεός μας; Εσύ είσαι ο Θεός που επιτελεί θαυμάσια. Έχοντας κατανοήσει την αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου, ποια έργα δηλαδή επιτέλεσε· διότι, αντί για ένα έθνος, κατέστη ευεργετική για όλα τα έθνη. Διότι δεν έκανε πλέον γνωστή τη δύναμή του σε έναν μόνο λαό, αλλά σε όλα τα έθνη και σε όλους τους λαούς. Γι' αυτόν τον λόγο, νιώθοντας έκπληξη και θαυμασμό, λέω: Ο Θεός, μέσα στην αγιότητα είναι η οδός σου· διότι η κατανόηση της οδού σου βρίσκεται πέρα από τη θνητή φύση· ώστε εύλογα θα μπορούσε να πει κανείς το εξής: «Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού, πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και πόσο ανεξιχνίαστες οι οδοί του.» Δεν αρμόζει, λοιπόν, πλέον να πολυπραγμονούμε, ούτε να διερευνούμε τα απόρρητα· διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου, ή ποιος υπήρξε σύμβουλός του;

λέει ο Κύριος·» και άλλοτε θεολογώντας περίπου ως εξής: «Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό και τον ουρανό με τη σπιθαμή και ολόκληρη τη γη με την παλάμη; Ποιος ζύγισε τα βουνά με σταθμά και τις κοιλάδες με ζυγαριά; Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου και ποιος έγινε σύμβουλός του;» και πάλι: «Αυτός που έστησε τον ουρανό σαν θόλο και τον άπλωσε σαν σκηνή για κατοικία», και αλλού: «Υψώστε τα μάτια σας ψηλά και δείτε, ποιος τα έφτιαξε όλα αυτά;» και στη συνέχεια: «Ο Κύριος ο Θεός που δημιούργησε τον ουρανό και τον στερέωσε, που στερέωσε τη γη και όσα υπάρχουν σε αυτήν, και δίνει πνοή στον λαό που κατοικεί πάνω της και πνεύμα σε αυτούς που την περπατούν, εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός» και στη συνέχεια: «Άπλωσα τον ουρανό μόνος μου και στερέωσα τη γη· εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα», και πάλι: «Έτσι να τους πείτε: οι θεοί που δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας εξαφανιστούν από το πρόσωπο της γης και κάτω από τον ουρανό. Ο Κύριος που δημιούργησε τη γη με τη δύναμή του, ανόρθωσε την οικουμένη με τη σοφία του και με τη σύνεσή του άπλωσε τον ουρανό και ανέβασε τα σύννεφα από την άκρη της γης, έφτιαξε τις αστραπές για να φέρνουν βροχή, και έβγαλε ανέμους από τους θησαυρούς του. Απομωράνθηκε κάθε άνθρωπος από τη γνώση του», και πάλι: «Πού να πάω μακριά από το πνεύμα σου και από το πρόσωπό σου πού να κρυφτώ; Εάν ανεβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν στρώσω το κρεβάτι μου στον άδη, είσαι παρών.

Λ΄. Το αν, όμως, η κακοπάθειά τους προέρχεται από τον Θεό, δεν είναι ακόμη βέβαιο, εφόσον και από μόνη της η ύλη φέρει την αταξία, όπως μέσα σε ένα ρεύμα. Και ποιος γνωρίζει αν ο μεν τιμωρείται εξαιτίας της κακίας του, ενώ ο δε εξυψώνεται επειδή επαινείται; Ή μήπως συμβαίνει το αντίθετο, ο μεν να εξυψώνεται εξαιτίας της πονηρίας του, και ο δε να δοκιμάζεται εξαιτίας της αρετής του; Ο πρώτος να υψώνεται περισσότερο, ώστε να πέσει βαρύτερα, αφήνοντας προηγουμένως, σαν κάποια αρρώστια, να εκραγεί όλη του η κακία, για να τιμωρηθεί και πιο δίκαια· ενώ ο δεύτερος να δοκιμάζεται παράδοξα, ώστε, αφού καθαριστεί σαν τον χρυσό στο καμίνι, να λιώσει και να αποβάλει κάθε ίχνος κακίας, αν έστω και λίγο έχει μέσα του. Διότι απολύτως καθαρός από κάθε ρύπο δεν είναι κανείς, τουλάχιστον στην κτιστή φύση, όπως έχουμε ακούσει, ακόμη κι αν φαίνεται πιο δόκιμος. Βρίσκω, άλλωστε, και κάποιο τέτοιο μυστήριο στη θεία Γραφή· και θα ήταν μακροσκελές να απαριθμήσω όλες τις φωνές του Πνεύματος που με οδηγούν σε αυτό το συμπέρασμα. Αλλά ποιος θα μπορούσε να αναμετρήσει την άμμο των θαλασσών, τις σταγόνες της βροχής και το βάθος της αβύσσου; Και ποιος θα μπορούσε να εξιχνιάσει το βάθος της πάνσοφης πρόνοιας του Θεού, με την οποία δημιούργησε τα πάντα και τα διοικεί με τον τρόπο που ο Ίδιος και θέλει και γνωρίζει; Διότι αρκεί, σύμφωνα με τον θείο Απόστολο, αφού θαυμάσουμε μόνο το δυσνόητο και δυσθεώρητο αυτής της σοφίας, να προχωρήσουμε: «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι του!» και, «Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου;»

Βλέπεις ότι δεν μιλάει για Λόγο που ακούγεται, αλλά που οράται, προφανώς τον ενυπόστατο, εφόσον, σύμφωνα με τον ορθό συλλογισμό, δεν έχει καν θέση στον Θεό η έννοια του ανυπόστατου λόγου. Διότι εμάς ο Δημιουργός μάς στόλισε με τη λογική και την ομιλία, για τις μεταξύ μας συναναστροφές, και για να γνωρίζουμε τα του άλλου μέσω του λόγου. Σε εμάς, επιπλέον, συμβάλλει και η αναπνοή στη συντήρηση του σώματος, με το να την εισπνέουμε και πάλι να την εκπνέουμε· στην περίπτωση όμως του Θεού, ο οποίος είναι και ο μόνος ασώματος, δεν είναι δυνατόν να υποθέσουμε τέτοια πράγματα. «Τα έτη τα τελείς, ω Θεέ, με τη δύναμή Σου. Ο δε Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού.» Επίσης, εκ μέρους του προσώπου της Σοφίας, δηλαδή του Υιού, αναφέρεται: «Όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρούσα μαζί Του· και εγώ ήμουν αυτή με την οποία έχαιρε· καθημερινά ευφραινόμουν ενώπιόν Του.» Ποιο νόημα λοιπόν έχουν αυτά, εάν δεν επρόκειτο για ενυπόστατο πρόσωπο; Διότι δεν υπάρχει κάποιος άλλος, με τον οποίο να συνομιλήσει· «Επειδή, ποιος εγνώρισε τον νου του Κυρίου, ή ποιος έγινε σύμβουλός Του;» Αντιθέτως, Του αρκούσε μόνο η βούληση για τη δημιουργία των πάντων. Διότι έχει γραφτεί: «Και Πνεύμα Θεού φερόταν επάνω από τα ύδατα.» Καθώς η Γραφή φανερώνει με αυτό τον τρόπο το ενυπόστατο του Αγίου Πνεύματος, το οποίο περιέθαλπε και ζωογονούσε τα πάντα για τη μελλοντική γένεση.

Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό ... ποιος ζύγισε τα βουνά με τον στατήρα και τις κοιλάδες με τη ζυγαριά; Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου ... αν όλα τα έθνη θεωρήθηκαν σαν μια σταγόνα από τον κάδο και σαν το γέρσιμο της ζυγαριάς, θα θεωρηθούν σαν μια σταγόνα σάλιου; ... και όλα τα έθνη δεν είναι τίποτα, και υπολογίστηκαν ως ένα τίποτα. Με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο ... Μήπως ο τεχνίτης έφτιαξε εικόνα ή ο χρυσοχόος λιώνοντας χρυσάφι την επιχρύσωσε; Μήπως κατασκεύασε ομοίωμά του; Διότι ο ξυλουργός επιλέγει ξύλο που δεν σαπίζει, και ερευνά με σύνεση πώς θα στήσει την εικόνα του, ώστε να μην κλονίζεται. Δεν θα γνωρίσετε; Δεν θα ακούσετε; Δεν σας αναγγέλθηκε από την αρχή; Δεν κατανοήσατε τα θεμέλια της γης; Αυτός που συγκρατεί τον γύρο της γης και βλέπει τους κατοίκους της σαν ακρίδες, αυτός που έστησε τον ουρανό σαν καμάρα και τον άπλωσε σαν σκηνή για κατοικία, αυτός που καθιστά τους άρχοντες σαν να μην εξουσιάζουν τίποτα, και έκανε τη γη σαν ένα τίποτα. Διότι δεν πρόκειται να φυτέψουν, ούτε να σπείρουν, ούτε να ριζώσει στη γη η ρίζα τους· φύσηξε πάνω τους, και ξεράθηκαν ... Τώρα λοιπόν, με ποιον με παρομοιάσατε, για να εξισωθώ; είπε ο Άγιος. Υψώστε τα μάτια σας ψηλά και δείτε· ποιος τα δημιούργησε όλα αυτά; Αυτός που εξάγει τον κόσμο του κατά αριθμό, θα τα καλέσει όλα με το όνομά τους χάρη στην πολλή του δόξα, και μέσα στο κράτος της ισχύος του τίποτα δεν σου διέφυγε.

«Διότι είδα», λέει, «άνθρωπο που θεωρεί τον εαυτό του σοφό· περισσότερη ελπίδα όμως έχει ο άφρονας παρά αυτός». Γι' αυτό και ο Παύλος λέει: «Μη γίνεσθε φρόνιμοι κατά τη δική σας κρίση». Διότι, έστω και αν είσαι μύριες φορές σοφός και διαβλέπεις τα δέοντα, είσαι άνθρωπος και έχεις ανάγκη συμβούλου. Επειδή μόνον ο Θεός είναι ανενδεής και μόνος Αυτός δεν χρειάζεται σύμβουλο. Γι' αυτό και μόνο για Εκείνον λέγεται: «Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου, ή ποιος υπήρξε σύμβουλός Του;». Οι άνθρωποι όμως, έστω και αν είμαστε μύριες φορές σοφοί, μύριες φορές ελεγχόμαστε, και έτσι διαφαίνεται η αδυναμία της φύσης μας.

«Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου ή ποιος έγινε σύμβουλός του;» Αυτός λοιπόν (ο Παύλος) κατέδειξε το ανενδεές του Θεού, ενώ ο Ησαΐας πάλι, ομιλώντας για τον Μονογενή του Θεού, λέει περίπου τα εξής: «Και θα θελήσουν, ακόμη κι αν παραδίδονταν στη φωτιά, διότι παιδί γεννήθηκε για εμάς, Υιός δόθηκε σε εμάς, και το όνομά του καλείται άγγελος της μεγάλης βουλής, θαυμαστός σύμβουλος». Και αν είναι θαυμαστός σύμβουλος, πώς ο Παύλος λέει: «Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου ή ποιος έγινε σύμβουλός του;» Επειδή ο μεν Παύλος, όπως προείπα, θέλει να παραστήσει το ανενδεές του Πατρός, ενώ ο προφήτης το ομότιμο του Μονογενούς. Γι' αυτό και εδώ δεν είπε, «Ποίησον» (Δημιούργησε), αλλά «Ποιήσωμεν» (Ας δημιουργήσουμε)· διότι το «Ποίησον» αποτελεί προσταγή η οποία απευθύνεται προς δούλο, και τούτο καθίσταται φανερό από το εξής. Προσήλθε κάποτε ένας εκατόνταρχος στον Ιησού και του λέει: «Κύριε, ο υπηρέτης μου είναι κατάκοιτος στο σπίτι παραλυτικός και βασανίζεται δεινά». Τι απάντησε λοιπόν ο Χριστός; «Εγώ θα έλθω και θα τον θεραπεύσω». Ο μεν εκατόνταρχος δεν τόλμησε να φέρει τον ιατρό στο σπίτι του, ο δε κηδεμόνας και φιλάνθρωπος (Ιησούς) υποσχέθηκε από μόνος του να μεταβεί εκεί, προκειμένου να δώσει σε εκείνον την αφορμή και την ευκαιρία να μας επιδείξει τη δική του αρετή. Γνωρίζοντας δηλαδή τα όσα επρόκειτο να πει εκείνος, υποσχέθηκε ότι θα πάει, ώστε να μάθεις την ευλάβεια του ανδρός.

Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου; Λάκκος και γέννημα της υπερηφάνειας είναι η πτώση. Η πτώση, όμως, πολλές φορές, για εκείνους που θέλουν, γίνεται αφορμή για ταπεινοφροσύνη. Εκείνος που με γαστριμαργία και χορτασμό θέλει να νικήσει τον δαίμονα της πορνείας, μοιάζει με αυτόν που σβήνει την πυρκαγιά με λάδι. Εκείνος που δοκίμασε να σταματήσει τον πόλεμο μόνο με την εγκράτεια, μοιάζει με αυτόν που κολυμπά με το ένα χέρι και αγωνίζεται να σωθεί από το πέλαγος. Συνδύασε την εγκράτεια με την ταπείνωση, διότι χωρίς τη δεύτερη η πρώτη αποδεικνύεται ανωφελής. Όποιος δει τον εαυτό του να κατακυριεύεται από κάποιο πάθος, ας οπλιστεί ενάντια σε αυτό και μόνο πριν από όλα, και κυρίως ενάντια στον εσωτερικό εχθρό. Διότι, αν δεν εξοντωθεί αυτός, σε τίποτα δεν μας ωφελεί η νίκη απέναντι στους υπολοίπους. Αν λοιπόν και εμείς πατάξουμε αυτόν τον Αιγύπτιο, τότε οπωσδήποτε θα δούμε τον Θεό μέσα στη βάτο της ταπεινώσεως. Κατάλαβα εγώ, καθώς πειραζόμουν, αυτόν τον λύκο να προκαλεί απατηλά στην ψυχή παράλογη χαρά και δάκρυα και παρηγοριά, και νόμιζα ο ανόητος ότι κατέχω καρπό και όχι φθορά.

Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου; Εγώ όμως λέω: Ποιος γνώρισε τον νου του ανθρώπου που ησυχάζει στο σώμα και στο πνεύμα;

Διότι εμείς ομολογούμε έναν Θεό αγαθό, δίκαιο, δημιουργό των πάντων, κυρίαρχο των πάντων, παντοδύναμο, ο οποίος δύναται όσα θέλει, και ότι από αυτόν έχουν κτιστεί τα πάντα, τόσο τα ορατά όσο και τα αόρατα, όχι από την ουσία του, αλλά από το μη ον στην ύπαρξη —«διότι πάντα όσα θέλησε, τα έπραξε ο Κύριος»—, και θεωρούμε αγαθό αυτό που Εκείνος θέλει· διότι τα δημιουργήματα δεν κρίνουν τον δημιουργό. Αλλά ούτε γνωρίζουμε τον λόγο της πρόνοιάς του· «διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου ή ποιος έγινε σύμβουλός του;». Εάν ήταν γνωστή η βουλή του και το θέλημά του, δεν θα ήταν Θεός ούτε θαυμαστός.

Ποιος μέτρησε με το χέρι του το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή, και ολόκληρη τη γη με μια χούφτα; Ποιος ζύγισε τα όρη με σταθμά και τις κοιλάδες με ζυγαριά; Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου, και ποιος έγινε σύμβουλός του, ώστε να τον διδάξει; Ή με ποιον διαβουλεύτηκε, και εκείνος τον συμβούλευσε; Ή ποιος του έδειξε την ορθή κρίση; Ή ποιος του γνώρισε την οδό της συνέσεως; Όλα τα έθνη λογίστηκαν ως μια σταγόνα από τον κάδο, και ως ανεπαίσθητη κλίση της ζυγαριάς, και θα θεωρηθούν ως σίελος. Ο δε Λίβανος δεν αρκεί για καύση, ούτε τα τετράποδα αρκούν για ολοκαύτωμα, και όλα τα έθνη είναι ένα τίποτα, και λογίστηκαν ως μηδέν.

Και αφού αναλογιστούμε αυτά, ας «ευφρανθούμε ενθέως», καθώς αξιωθήκαμε να ονομαζόμαστε δούλοι και τέκνα ενός τέτοιου υπεράπειρου και υπέρσοφου, υπερίσχυρου και υπεράναρχου δεσπότη, και ας μην υποδουλωνόμαστε καθόλου στην ακάθαρτη και μοχθηρή αμαρτία, ούτε να πράττουμε έργα ανάξια ενός τέτοιου πατέρα και δεσπότη, αλλά να πράττουμε μάλλον εκείνα που συντελούν στη δόξα και τη λατρεία του, και από τα κτίσματά του, όσο είναι εφικτό, να κατανοούμε τον ίδιο και εξαιτίας αυτού να τον θαυμάζουμε και να τον μεγαλύνουμε μαζί με τον Δαβίδ και τον Ησαΐα. Διότι ο μεν ένας έλεγε: «Ποιος Θεός είναι τόσο μεγάλος όσο ο Θεός μας; Εσύ είσαι ο Θεός που κάνεις θαυμάσια» και: «Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε, τα πάντα τα εποίησες με σοφία», ο δε άλλος λέει: «Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή και ολόκληρη τη γη με τη δράκα; Ποιος ζύγισε τα όρη με τον σταθμό και τις κοιλάδες με τον ζυγό; Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου, ή ποιος έγινε σύμβουλός του, για να τον συμβουλεύσει;» «Εκείνος που έστησε τον ουρανό σαν καμάρα, και τον τέντωσε σαν σκηνή για κατοικία». «Υψώστε», λέει, «στα ύψη τα μάτια σας και δείτε ποιος τα κατασκεύασε όλα αυτά; Εκείνος που εξάγει κατά αριθμό τον κόσμο του» «Ο αιώνιος Θεός, εκείνος που κατασκεύασε τα άκρα της γης, ούτε θα πεινάσει ούτε θα κοπιάσει, ούτε είναι δυνατόν να εξιχνιαστεί η φρόνησή του».

Πράττοντας αυτά και άλλα, όσα παρέλειψε ο λόγος, πίστευε ότι είχε στερεωθεί στη βασιλεία όσο ούτε ο ήλιος στο ουράνιο στερέωμα, ή όπως ο κορμός του φοίνικα που αναθάλλει από τη μυρωδιά του νερού και ο ψηλόκορμος κέδρος του Λιβάνου, ώστε να διατηρηθεί για κύκλους μακραίωνων ετών. Αυτό θα μπορούσε να το υποθέσει και κάποιος άλλος, ο οποίος έχει ξεχωρίσει και ασπαστεί την αγαθή μερίδα και δεν αποδίδει το ανάλογο μόνο στα επτά, αλλά έχει προ οφθαλμών και το μυστήριο της όγδοης, και, όντας κύριος της ροπής του προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση, ρέπει συνεχώς προς τα καλύτερα, ενώ επιπλέει αργά στα αντίθετα, χωρίς όμως να καταποντίζεται. Ο Θεός όμως δεν αποφάσισε έτσι. Και ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου ή ποιος έχει προσληφθεί ως σύμβουλός Του; Βεβαίως, έχοντας προνοήσει να απομακρύνει τον άνδρα, αφού τον παρακίνησε τρόπον τινά και τον ενίσχυσε να επιδείξει άριστη διαγωγή και κάλλιστη προθυμία, τον ανέδειξε αγαπητό στους περισσότερους ακόμα και μετά την αποχώρησή του από την εξουσία.