Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 40:15

Σ’ αυτήν λοιπόν την αντίρρησή σου άκουσε τι είπε προς εμάς κάποιος από τους έξωθεν: «Πού, πράγματι, ή σε ποιον τόπο δεν είναι η απερίγραπτη θεότητα του Λόγου του Θεού, αυτή που γεμίζει τον ουρανό και τη γη και που υπολογίζει όλα τα έθνη σαν σταγόνα από κάδο; Διότι δεν περιεγράφη μέσα στη σάρκα η θεότητα του Λόγου· γιατί αυτός είναι που λέγει: “Εγώ γεμίζω τον ουρανό και τη γη”, αυτός που είναι παρών παντού και πληροί τα πάντα, και είναι φανερό ότι τούτο γίνεται εξαιτίας της απεριγραψίας της απεριορίστου ουσίας του. Τι λοιπόν; Επειδή γεμίζει τον ουρανό και τη γη και την άβυσσο και όλη την ορατή και νοητή κτίση, άρα κάθε ενέργεια των αγγέλων και των αλόγων ζώων και των πετεινών και των ιχθύων και των φυτών αναφέρεται στη θεότητά του, η οποία υπάρχει μέσα σε όλη την κτίση, και λέγεται μία σύνθετη φύση και μία θεανδρική ενέργεια; Μη γένοιτο.»

Και μάλιστα, αφού τον ανέδειξε ως ανέφικτο στο να μπορέσει κανείς να τον κατανοήσει ή ίσως να αναμετρήσει τον νου του, και αφού ομολόγησε ότι αυτός είναι η ανώτατη σοφία και βρίσκεται πέρα από τα πάντα, εισήγαγε αναγκαστικά εκείνον που απευθύνει τον λόγο προς τους εθνικούς, δηλαδή σε όσους ακόμη προσκυνούν την κτίση αντί του Κτίστου, απομακρύνοντάς τους από την αρχαία, προγονική και πατροπαράδοτη πλάνη, και μεταφέροντάς τους σε ανώτερη κατάσταση, ανυψώνοντάς τους προς τη γνώση που αρμόζει στον άνθρωπο. Καταδεικνύει, λοιπόν, την αμέτρητη υπεροχή του Θεού, του Παντοκράτορα, και το υπέρτατο αξίωμα της μεγαλοπρέπειας που Τον διακρίνει, καθώς και το ότι όλα είναι μικρά ενώπιόν Του, και θα μπορούσαν να λογιστούν ως ένα τίποτα σε σύγκριση, εννοώ, με το αξεπέραστο ύψος της ενυπάρχουσας δύναμης και δόξας Του. Γι' αυτόν τον λόγο λέγει: Εάν όλα τα έθνη θεωρήθηκαν ως μία σταγόνα από κάδο και ως η παραμικρή κλίση της ζυγαριάς, θα λογιστούν ως σίελος. Αυτά είναι πολύ μικρά και εντελώς ανάξια λόγου. Διότι, τι είναι μία σταγόνα που πέφτει από έναν κάδο; Και τι θα μπορούσε να είναι η κλίση μιας ζυγαριάς, που φέρνει σε ισορροπία αυτό που φαίνεται να υπολείπεται;

Τι είναι και ο σίελος, δηλαδή το ανθρώπινο πτύσμα; Αλλά τίποτα δεν θα του αρκούσε, λέει, ούτε ο Λίβανος για καύση, ούτε όλα τα τετράποδα για ολοκαύτωμα. Τέτοιου είδους πράγματα είναι εντελώς ευκαταφρόνητα. Και αν ακόμη προσφέρονταν όλα για ολοκαύτωμα σε αυτόν, και αυτά ας θεωρηθούν κατώτερα της δόξας του Θεού. Και αν όλα τα έθνη, λέει, είναι σαν το μηδέν, και θεωρήθηκαν ως ένα τίποτα, με ποιο ομοίωμα τον παρομοιάσατε;

Και γιατί τα λέγω αυτά, λέει, όταν πάρα πολύ εύκολα, εάν το θελήσει ο Θεός, θα μπορούσαν να συνταραχθούν ακόμη και αυτά τα ίδια τα όρη και οι βουνοί θα μετακινηθούν και σύμπασα η γη μαζί με τους κατοίκους της θα συσταλεί, δηλαδή θα μεταβεί στο μη ον και θα γίνει πάλι σαν να μην υπάρχει; Διότι Εκείνος που τα δημιούργησε στην αρχή, ασφαλώς και θα τα εξαφανίσει πάρα πολύ εύκολα, και τα μεγάλα δεν αποτελούν απολύτως κανένα εμπόδιο για Αυτόν. Φαίνεται δε ότι και ο μακάριος Δαβίδ έχει σκεφθεί και έχει πει πράγματα σύμφωνα με τα προκείμενα: «Τι σου συμβαίνει, θάλασσα, που έφυγες; Και σε σένα, Ιορδάνη, που στράφηκες προς τα πίσω; Τα όρη, γιατί σκιρτήσατε σαν κριάρια, και οι βουνοί σαν τα αρνιά των προβάτων; Από το πρόσωπο του Κυρίου σαλεύτηκε η γη». Διότι, όπως ήδη προείπε: «Μέσα σε σεισμό είναι η οδός Του». Το ότι δε σύμπασα η γη δεν είναι τίποτα, και ότι τα όσα υπάρχουν σε αυτήν θα θεωρούνταν εντελώς ανάξια λόγου, εάν κάποιος επέλεγε να τα αναμετρήσει με τη θεία και ανέκφραστη δόξα, το επιμαρτυρεί και ο προφήτης Ησαΐας λέγοντας: «Εάν όλα τα έθνη θεωρήθηκαν σαν σταγόνα από κάδο, και σαν κλίση ζυγαριάς, και θα λογαριαστούν σαν σταγόνα σιέλου· ο δε Λίβανος δεν είναι αρκετός για καύση, και όλα τα τετράποδα δεν είναι αρκετά για ολοκαύτωμα, και όλα τα έθνη είναι σαν το τίποτα, και λογαριάστηκαν ως τίποτα· με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο, και με ποιο ομοίωμα Τον συγκρίνατε;». Φαίνεται όμως πάλι σε κάποιους άλλους ορθό, να θεωρηθεί ότι τα λόγια αυτά ειπώθηκαν εμμέσως και για την ίδια τη Νινευή.

Γι' αυτό προσθέτει: «ποιος εγνώρισε τον νου του Κυρίου», ο οποίος είναι ο δημιουργός όλων των προειρημένων, ο οποίος, χωρίς να έχει ανάγκη συμβούλου ούτε λαμβάνοντας γνώμη από κανέναν, με την ίδια του τη σοφία παρήγαγε «από το μη ον στο είναι» με άρρητη δύναμη εκείνα που πουθενά και με κανέναν τρόπο δεν υφίσταντο. Στη συνέχεια διδάσκει όλους εκείνους από τα έθνη που έχουν προσκληθεί στην ευαγγελική χάρη, στους οποίους «το σωτήριον του Θεού» ευαγγελιζόταν πρωτύτερα «η φωνή που βοά στην έρημο», ότι «δεν είναι τίποτε όλα τα έθνη που δεν γνωρίζουν τον Θεό». Εφόσον, βεβαίως, υπάρχουν στον ουρανό και στον αέρα και πέρα από τον ουρανό λογικά πνεύματα και θείες δυνάμεις και αναρίθμητο πλήθος λειτουργών του Θεού που περιβάλλουν τον παμβασιλέα, λέγει ότι «τα έθνη» επί της γης «που δεν γνωρίζουν τον Θεό» μοιάζουν με ελάχιστη «σταγόνα» που απέρρευσε από το πλήρωμα των θείων λογικών όντων, και ότι οι ίδιοι μοιάζουν με «ζυγό» που γέρνει από μια ελάχιστη «ροπή» βάρους, επειδή έχουν ελκυσθεί προς τα κάτω από το βάρος της κακίας στην άθεη αμαρτία, αλλά και ότι δεν διαφέρουν σε τίποτε από «σάλιο» που έχει φτυστεί και αναμειχθεί με το χώμα της γης· διότι έχουν πάθει το ίδιο με το σάλιο, επειδή, ενώ είναι λογικά όντα, έχουν αναμειχθεί με την «άγνοια του Θεού» και με κάθε ασέβεια.

Γι' αυτό και διδάσκει ότι όλη η λατρεία τους, η οποία τελείται με αίματα και θυσίες, δεν έχει τίποτα το θεοπρεπές. Διότι, ακόμη και αν προσέφερε κάποιος όλα τα τετράποδα της γης, ή αν χρησιμοποιούνταν ολόκληρος ο Λίβανος και η ξυλεία των δέντρων που φυτρώνουν σε αυτόν για την ολοκάρπωση των θυμάτων, δεν θα είχαν αξία αντάξια του Θεού. Σε αυτά προσθέτει αμέσως μετά τα εξής: «Και όλα τα έθνη είναι σαν να μην υπάρχουν και λογίστηκαν ως τίποτα». Ποια είναι όμως αυτά, αν όχι εκείνα που δεν γνώριζαν τον Θεό και είχαν προσκολληθεί στην πλάνη της ειδωλολατρίας; Για τα οποία μάλιστα ελέχθη ότι «θα λογιστούν σαν σταγόνα από τον κάδο, σαν ροπή της ζυγαριάς και σαν σίελος». Σε αυτούς τους ίδιους στη συνέχεια απευθύνει επίπληξη λέγοντας: «Με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο και με ποιο ομοίωμα τον συγκρίνατε; Μήπως κατασκεύασε κάποια εικόνα ο τεχνίτης, ή ο χρυσοχόος, αφού έλιωσε χρυσάφι, την επιχρύσωσε;» και τα εξής. Αυτά βεβαίως πρόσθεσε ακολούθως, αφού παρέθεσε τη θεολογία περί του Χριστού για να την κηρύξει στα έθνη, δηλώνοντας πόσο μεγάλος ήταν Εκείνος που μέτρησε «με το χέρι Του το ύδωρ και τον ουρανό με τη σπιθαμή και όλη τη γη με τη χούφτα», και ο οποίος ζύγισε «τα όρη με τα σταθμά και τις κοιλάδες με τη ζυγαριά». Με αυτά, λοιπόν, παραβάλλει αναγκαίως την πλάνη που κυρίευε προηγουμένως τα έθνη, αποτρέποντάς τα μεν από αυτήν, και ανακαλώντας τα δε προς τη γνώση του Θεολογουμένου. Με αυτόν ακριβώς τον τρόπο το προφητικό πνεύμα εξομαλύνει τις ψυχές των εθνών για το ευαγγελικό κήρυγμα, αποσμήχοντας και αποκαθαίροντάς τες από την πατροπαράδοτη δεισιδαιμονία.

Επειδή και εδώ εκείνος μεν που διεξάγει τον πόλεμο λέγεται ότι είναι βασιλιάς, ενώ αυτός που διασώζει την πολιορκούμενη από αυτόν πόλη είναι άνδρας φτωχός και σοφός· καθώς δε στο προηγούμενο κεφάλαιο ειπώθηκε το ότι «καλύτερος είναι ένας φτωχός και σοφός παρά ένας βασιλιάς ηλικιωμένος και άφρονας», έχουμε εκλάβει τον μεν άφρονα βασιλιά ως τον διάβολο, τον δε φτωχό και σοφό ως τον Λόγο του Θεού, ο οποίος για χάρη μας κένωσε τον εαυτό Του και πτώχευσε· για τον λόγο αυτόν επισημάναμε και τα προκείμενα, θεωρώντας ότι ο πολεμοχαρής βασιλιάς που περιγράφεται εδώ δεν είναι άλλος από τον άφρονα βασιλιά που αναφέρεται εκεί. Ομοίως, αυτός που εδώ διασώζει με τη δική του σοφία την πολιορκούμενη πόλη (θεωρούμε ότι δεν είναι άλλος από) τον φτωχό και σοφό εκείνου του χωρίου, για τον οποίο λέγαμε ότι είναι ο Χριστός. Αυτός (ο Χριστός) τη μικρή πόλη, δηλαδή τον περίγειο τόπο που σε σύγκριση με ολόκληρο τον κόσμο είναι ελάχιστος, και όσους βρίσκονται σε αυτήν, οι οποίοι σε αντιπαραβολή με το πλήθος όλων των λογικών όντων είναι λίγοι ανάμεσα σε όλα τα έθνη, σαν σταγόνα από κάδο, τους λύτρωσε ενώ πολιορκούνταν από τη βασιλεία του διαβόλου, ο οποίος περικύκλωνε από παντού τον περίγειο χώρο και όσους βρίσκονταν σε αυτόν, και οικοδομούσε εναντίον του μεγάλα πολιορκητικά αναχώματα, δηλαδή τις αρχές, και τις εξουσίες, και τους κοσμοκράτορες του σκότους τούτου, και τα πνευματικά της πονηρίας.

Με ποιον τρόπο, λοιπόν, θα τιμήσεις το θείο; Πώς θα υψώσεις το Ύψιστο; Πώς θα δοξάσεις εκείνο που βρίσκεται υπεράνω κάθε δόξας; Πώς θα επαινέσεις το ακατάληπτο; Αν όλα τα έθνη είναι σαν μια σταγόνα από τον κάδο, όπως λέει ο Ησαΐας, και αν ολόκληρη η ζωή των ανθρώπων, συνενωμένη αρμονικά, αναπέμψει ομόφωνα τη δοξολογία, τι θα προσθέσει στο κατά φύσιν ένδοξο η χάρη της σταγόνας;

Προσευχή του Μωυσή, του ανθρώπου του Θεού. Ο Μωυσής προσεύχεται υπέρ του λαού· διότι, ως προφήτης, προέβλεπε τις προθέσεις τους. «Κύριε, καταφυγή». Διότι σε κάθε γενεά ο Θεός καθοδηγούσε τον λαό των Ιουδαίων. «Πριν τα όρη». Διότι πριν από όλα αυτά, ως προγνώστης, είχε προετοιμάσει τον λαό. Αναφέρεται επίσης και στο άχρονο του Χριστού. «Και από του αιώνος». Διότι είναι γραμμένο: «πριν δε από όλα τα βουνά με γεννά». Διότι στην αρχή ήταν ο Λόγος και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. «Μη αποστρέψεις». Διότι αφότου ανέλαβε την ανθρώπινη φύση, είναι αδύνατον να χωριστεί από αυτήν. «Και είπες». Μέσω των προφητών και των πατριαρχών προτρέποντας τον άνθρωπο να επιστρέψει. «Ότι χίλια έτη». Διότι όλος ο κόσμος λογίζεται [για τον Θεό] σαν μια σταγόνα από τον κάδο, και όλοι οι αιώνες σαν μία ημέρα και σαν μια νυχτερινή ώρα, έτσι ώστε ο Θεός ζητά τη σωτηρία του ανθρώπου, για να σωθεί· διότι ο Θεός είναι ανενδεής. «Τα εξουδενώματα». Διότι όσα έκαναν οι Ιουδαίοι για να εξουθενώσουν τον Χριστό, διαφυλάσσονται εναντίον τους για πολλά έτη. «Το πρωί». Διότι, όταν έγινε η ανάσταση κατά τον όρθρο, οι Ιουδαίοι μαράθηκαν σαν το χόρτο [και έπεσαν] και παρήλθαν. «Το πρωί να ανθίσει». Διότι μέχρι εκείνη την πρωινή ώρα, κατά την οποία αναστήθηκε ο Κύριος, οι Ιουδαίοι άνθιζαν. Και παρήλθαν σαν το άνθος του χόρτου. «Το εσπέρας». Διότι μετά την ανάσταση ήλθε για εκείνους το εσπέρας, δηλαδή το τέλος· διότι ξεράθηκαν και έπεσαν.

Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό ... ποιος ζύγισε τα βουνά με τον στατήρα και τις κοιλάδες με τη ζυγαριά; Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου ... αν όλα τα έθνη θεωρήθηκαν σαν μια σταγόνα από τον κάδο και σαν το γέρσιμο της ζυγαριάς, θα θεωρηθούν σαν μια σταγόνα σάλιου; ... και όλα τα έθνη δεν είναι τίποτα, και υπολογίστηκαν ως ένα τίποτα. Με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο ... Μήπως ο τεχνίτης έφτιαξε εικόνα ή ο χρυσοχόος λιώνοντας χρυσάφι την επιχρύσωσε; Μήπως κατασκεύασε ομοίωμά του; Διότι ο ξυλουργός επιλέγει ξύλο που δεν σαπίζει, και ερευνά με σύνεση πώς θα στήσει την εικόνα του, ώστε να μην κλονίζεται. Δεν θα γνωρίσετε; Δεν θα ακούσετε; Δεν σας αναγγέλθηκε από την αρχή; Δεν κατανοήσατε τα θεμέλια της γης; Αυτός που συγκρατεί τον γύρο της γης και βλέπει τους κατοίκους της σαν ακρίδες, αυτός που έστησε τον ουρανό σαν καμάρα και τον άπλωσε σαν σκηνή για κατοικία, αυτός που καθιστά τους άρχοντες σαν να μην εξουσιάζουν τίποτα, και έκανε τη γη σαν ένα τίποτα. Διότι δεν πρόκειται να φυτέψουν, ούτε να σπείρουν, ούτε να ριζώσει στη γη η ρίζα τους· φύσηξε πάνω τους, και ξεράθηκαν ... Τώρα λοιπόν, με ποιον με παρομοιάσατε, για να εξισωθώ; είπε ο Άγιος. Υψώστε τα μάτια σας ψηλά και δείτε· ποιος τα δημιούργησε όλα αυτά; Αυτός που εξάγει τον κόσμο του κατά αριθμό, θα τα καλέσει όλα με το όνομά τους χάρη στην πολλή του δόξα, και μέσα στο κράτος της ισχύος του τίποτα δεν σου διέφυγε.

Αυτό, λέγει, είναι «το ύδωρ το υπεράνω του στερεώματος», για το οποίο, λέγει, μίλησε ο Σωτήρας: «αν ήξερες ποιος είναι αυτός που ζητά, εσύ θα ζητούσες από αυτόν και θα σου έδινε να πιεις ζωντανό ύδωρ που αναβλύζει». Σε αυτό το ύδωρ, λέγει, έρχεται κάθε φύση επιλέγοντας τις δικές της ουσίες, και προσελκύεται σε κάθε φύση από το ύδωρ αυτό ό,τι της είναι οικείο, λέγει, ισχυρότερα από ό,τι ο σίδηρος στη μαγνητική λίθο, ο χρυσός στο οστό του θαλάσσιου γερακιού και το άχυρο στο ήλεκτρο. Και αν κάποιος, λέγει, είναι «τυφλός εκ γενετής» και δεν έχει δει «το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο», μέσω ημών, λέγει, ας αναβλέψει και ας δει σαν μέσα από έναν παράδεισο κατάφυτο και γεμάτο σπόρους ένα ύδωρ να διέρχεται μέσα από όλα τα φυτά και τα σπέρματα, και θα δει ότι από ένα και το αυτό ύδωρ η ελιά επιλέγει και αντλεί το έλαιο, η άμπελος τον οίνο και καθένα από τα άλλα φυτά σύμφωνα με το είδος του. Είναι δε, λέγει, εκείνος ο άνθρωπος στερημένος τιμής μέσα στον κόσμο, και πολύτιμος από εκείνους που δεν γνωρίζουν για εκείνους που δεν τον γνωρίζουν, «λογιζόμενος ως σταγόνα από κάδο». Τέτοιοι είμαστε, λέγει, εμείς οι πνευματικοί, που επιλέγουμε από το «ζων ύδωρ» του Ευφράτη, ο οποίος ρέει στο μέσο της Βαβυλώνας, ό,τι μας είναι οικείο, εκείνοι που οδεύουμε διά της αληθινής πύλης, η οποία είναι ο μακάριος Ιησούς.

Κάνουν καλύτερα, βέβαια, εκείνοι που απεικονίζουν το θείο σύμφωνα με το καλύτερο μέρος του ανθρώπου, δηλαδή τη λογική ψυχή. Διότι εκείνοι που θεωρούν ότι αυτό είναι ανθρωπόμορφο, είναι εντελώς ανόητοι, επειδή μπερδεύονται με τα όσα έχουν λεχθεί συγκαταβατικά και δεν ανέχονται να εννοήσουν τίποτα πιο θεϊκό. Πώς, δηλαδή, έχει γραφτεί: «Στη σκέπη των πτερύγων σου θα με σκεπάσεις», και: «Επτά οφθαλμοί του Κυρίου επιβλέπουν σε όλη τη γη», εφόσον ο άνθρωπος δεν έχει ούτε φτερά ούτε επτά μάτια; Και πώς ο Παύλος αποφάνθηκε ότι το θείο δεν είναι όμοιο ούτε καν με τη σκέψη του ανθρώπου; Και πώς ο Ησαΐας είπε: «Εάν όλα τα έθνη θεωρήθηκαν σαν σταγόνα από κουβά, και σαν σταγόνα σάλιου, και ο Λίβανος δεν είναι αρκετός για καύση, και όλα τα τετράποδα δεν είναι αρκετά για ολοκαύτωμα, με ποιον θα παρομοιάσετε τον Κύριο;» Και πώς ο Μωυσής, του οποίου τα λόγια προσπαθούν να ερμηνεύσουν κακόβουλα, είπε: «Και να προφυλάξετε πάρα πολύ τις ψυχές σας, διότι δεν είδατε κανένα ομοίωμα κατά την ημέρα που σας μίλησε;» Όμως, ούτε και εκείνοι, όπως τουλάχιστον νομίζω, δογματίζουν με απόλυτη ακρίβεια.

Διότι, ό,τι ακριβώς είναι τα κουνούπια για τους ανθρώπους, το ίδιο είναι ολόκληρη η κτίση για τον Θεό. Και τι λέω, κουνούπια; Αν όλοι οι άνθρωποι πρόκειται να θεωρηθούν σαν σάλιο και υπολογίστηκαν σαν μια μικρή κλίση της ζυγαριάς, τότε θεώρησε τις αόρατες δυνάμεις σαν κουνούπια. Επομένως, δεν μίλησε έτσι για τον Θεό Λόγο, αλλά για εκείνον που προήλθε από εμάς· αυτό είναι πράγματι μέγα και θαυμαστό. Διότι τον ανύψωσε από τα κατώτατα της γης. Αν όλα τα έθνη είναι σαν μια σταγόνα, τότε ο ένας άνθρωπος τι μέρος άραγε αυτής της σταγόνας αποτελεί; Αλλά αυτόν τον κατέστησε ανώτερο από όλους, όχι μόνο σε αυτόν τον αιώνα, αλλά και στον μέλλοντα. Άρα υπάρχουν ονόματα κάποιων δυνάμεων τα οποία είναι σε εμάς ασαφή και άγνωστα.

Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι; Είναι επίκαιρο να το πούμε τώρα: αν απειλήσει μόνο τη γη, όλοι μετατρέπονται σε έναν τάφο. Όπως μία σταγόνα νερού από τον κάδο, λέει, έτσι είναι τα έθνη ενώπιόν Του· θα υπολογιστούν σαν το σάλιο, σαν την κλίση της ζυγαριάς. Όσο εύκολο είναι για εμάς να κινήσουμε τη ζυγαριά, τόσο εύκολο είναι για Εκείνον να τα καταστρέψει όλα, και να τα δημιουργήσει πάλι. Αυτός, λοιπόν, που έχει τόσο μεγάλη εξουσία πάνω μας, και μας βλέπει καθημερινά να αμαρτάνουμε, και δεν μας τιμωρεί, άραγε δεν μας βαστάζει με το έλεός Του;

Από τότε άρχισε, λέει, να κηρύσσει τη βασιλεία των ουρανών. Μην υποθέσεις τίποτα το σωματικό, αγαπητέ, ούτε να νομίσεις ότι ο άπειρος Θεός περικλείεται σε θρόνο. Διότι, εάν στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης· εάν έστησε τα όρη σε ζυγαριά· εάν όλα τα έθνη λογαριάστηκαν ως σίελος ενώπιόν του, και τα πάντα είναι ως σκόνη ενώπιόν του, όπως ο ίδιος λέει, ποιος τόπος θα μπορέσει να τον περιβάλει ολόκληρο συγχρόνως; Αλλά τι; Δεν συμβαίνει αυτό, δεν περιορίζεται σε θρόνο. Και αν είχε ένδυμα, πώς δεν το κατέκαψε το πυρ; Πώς θα ήταν Παλαιός των ημερών αυτός που υπήρχε προ πάντων των αιώνων; Και πώς είναι παλαιός;

«Και σε αυτό ετοίμασε όργανα θανάτου. Τα βέλη του τα κατασκεύασε για εκείνους που καίγονται». Ένας άλλος λέει, «Για να καίνε». ιαʹ. Τι θα πουν εδώ αυτοί που υποστηρίζουν ότι ο Θεός είναι ανθρωπόμορφος, εξαιτίας του ότι λέγεται πως έχει χέρια, πόδια και μάτια; Άραγε υπάρχουν τόξα εκεί πάνω, και βέλη, και ακόνι, και μάχαιρα, και φαρέτρα; Και όμως κάποιος άλλος λέει: «Όταν τα επιβλέψεις, θα ταραχθούν ενώπιόν σου τα όρη». Και αυτός ο ίδιος: «Αυτός που επιβλέπει τη γη, και την κάνει να τρέμει». Εάν δε, μόνο με το να κοιτάζει τη γη, λιώνει και τη φύση των λίθων, πολύ περισσότερο θα μπορεί να το κάνει αυτό στους ανθρώπους. Για ποιον λόγο λοιπόν, ενώ μπορεί να καταστρέψει την οικουμένη μόνο με το να τη δει, ή μάλλον μόνο με το να το θελήσει (διότι αυτός που την δημιούργησε μόνο με το θέλημά του, είναι ολοφάνερο ότι και μόνο με το θέλημά του μπορεί να την αφανίσει), λέγεται ότι έχει ρομφαία και τόξο; Διότι, εάν «Στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης» και «οι κατοικούντες σε αυτήν είναι σαν ακρίδες»· και «Όλα τα έθνη θα λογαριαστούν σαν σταγόνα από τον κάδο, και σαν κλίση της ζυγαριάς»· και αφού εξήλθε ο άγγελός του, μέσα σε μια σύντομη χρονική στιγμή εξόντωσε εκατόν ογδόντα πέντε χιλιάδες· τι λέω άγγελος; Μύγες και κάμπιες και σκουλήκια κατέστρεψαν το στρατόπεδο των Αιγυπτίων· πού υπάρχει εκεί ανάγκη για τόξο; Και πού για μάχαιρα;

«Σαν σταγόνα νερού από τον κάδο», λέγει, «έτσι είναι τα έθνη ενώπιόν Του· θα θεωρηθούν ως σίελος, ως κλίση της ζυγαριάς». Όσο εύκολο είναι για εμάς να κινήσουμε τη ζυγαριά, τόσο εύκολο είναι για Αυτόν να τα καταστρέψει όλα, και να τα δημιουργήσει πάλι. Αυτός, λοιπόν, που έχει τόσο μεγάλη εξουσία επάνω μας, και μας βλέπει να αμαρτάνουμε καθημερινά, χωρίς να μας τιμωρεί, άραγε δεν μας συντηρεί με το έλεός Του; Επειδή και τα ζώα, χάρη στο έλεός Του υπάρχουν· «Ανθρώπους και κτήνη θα σώσεις, Κύριε». Επέβλεψε στη γη και τη γέμισε με ζώα.

Και αυτό δεν φανερώνεται μόνο στη γη, αλλά και στην ίδια τη φύση των ανθρώπων. Διότι από τη μια πλευρά λέει: «Αυτός που κατέχει τον κύκλο της γης, και θεωρεί αυτούς που κατοικούν σε αυτήν σαν ακρίδες», και από την άλλη λέει: «Όλα τα έθνη είναι ενώπιόν Του σαν σταγόνα από κάδο». Μην προσπεράσεις επιπόλαια αυτόν τον λόγο, αλλά ανάπτυξε ορθά τα λεγόμενα και εξέτασέ τα· αναλογίσου όλα τα έθνη: τους Σύρους, τους Κίλικες, τους Καππαδόκες, τους Βιθυνούς, όσους κατοικούν στον Εύξεινο Πόντο, τη Θράκη, τη Μακεδονία, ολόκληρη την Ελλάδα, εκείνους στα νησιά, εκείνους στην Ιταλία, εκείνους πέρα από τη γνωστή μας οικουμένη, εκείνους στις Βρετανικές νήσους, τους Σαυρομάτες, τους Ινδούς, εκείνους που κατοικούν τη χώρα των Περσών, και τα άλλα άπειρα γένη και φύλα των οποίων δεν γνωρίζουμε καν τα ονόματα. Όμως όλα αυτά τα έθνη «...είναι σαν σταγόνα», λέει, «από κάδο ενώπιόν Του». Τι μέρος αυτής της σταγόνας είσαι εσύ, πες μου, ώστε να περιεργάζεσαι τον Θεό, για τον οποίο «όλα τα έθνη είναι σαν σταγόνα από κάδο»;

Τώρα όμως, βλέποντας πολλές φορές έναν βασιλιά να εισέρχεται στα ανάκτορα με πολλούς δορυφόρους, μακαρίζουμε εκείνους που βρίσκονται κοντά του, οι οποίοι συμμετέχουν στους λόγους και τις αποφάσεις του και μετέχουν στην υπόλοιπη δόξα του. Και ακόμη κι αν διαθέτουμε αμέτρητα αγαθά, οικτίρουμε τον εαυτό μας και δεν αισθανόμαστε κανένα από αυτά, ατενίζοντας τη δόξα εκείνων που τον περιστοιχίζουν, αν και γνωρίζουμε καλά ότι μια τέτοια λαμπρότητα είναι επισφαλής και αβέβαιη και εξαιτίας των πολέμων και των επιβουλών και των βασκανιών, αλλά και διότι, ακόμη και χωρίς αυτά, από μόνη της είναι εντελώς ανάξια λόγου. Όσον αφορά, όμως, τον Βασιλέα των πάντων, «Εκείνον που κατέχει —όχι ένα μέρος της γης, αλλά— ολόκληρο τον κύκλο της γης», ή μάλλον Εκείνον που την περικλείει ολόκληρη «στην παλάμη Του» και μετρά τους ουρανούς «με τη σπιθαμή», Εκείνον που συγκρατεί τα πάντα «με τον ρήμα της δυνάμεώς Του», μπροστά στον οποίο όλα τα έθνη λογίστηκαν ως ένα τίποτα και ως σταγόνα σιέλου, στην περίπτωσή Του, λοιπόν, δεν θα θεωρήσουμε ως την έσχατη κόλαση το να μην συγκαταλεχθούμε σε εκείνη τη χορεία που Τον περιστοιχίζει, αλλά θα αρκεστούμε στο να απαλλαγούμε απλώς από τη γέεννα;

«Αυτός που αποστέλλει τους ιερείς αιχμαλώτους και ανέτρεψε τους δυνάστες της γης. Αυτός που εκχέει περιφρόνηση στους άρχοντες, που ανακαλύπτει τα βαθιά κρυμμένα μέσα από το σκοτάδι.» «Το τόξο των δυνατών εξασθένησε, και οι ασθενείς περιεβλήθησαν με δύναμη. Ο Κύριος καθιστά φτωχούς και πλουτίζει, ταπεινώνει και ανυψώνει,» και τα λοιπά. «Εσύ είσαι φοβερός, και ποιος θα μπορέσει να σου αντισταθεί;» και τα λοιπά. «Όλοι όσοι βρίσκονται γύρω του θα φέρουν δώρα,» και τα λοιπά. «Ποιος Θεός είναι μεγάλος, όπως ο Θεός μας; Εσύ είσαι ο Θεός που επιτελεί θαυμάσια.» «Είσαι δυνατός, Κύριε, και η αλήθεια σου σε περιβάλλει,» και τα λοιπά. —«Ποιος γνωρίζει τη δύναμη της οργής σου;» —«Ποιος θα εξαγγείλει τα μεγαλεία του Κυρίου; ακουστά,» και τα λοιπά. —«Αυτός που εγείρει από το χώμα τον φτωχό, και από την κοπριά,» και τα λοιπά. «Αυτός που επιτιμά τη θάλασσα και την ξηραίνει, και ερημώνει όλους τους ποταμούς.» «Ποιος μέτρησε με το χέρι το νερό, και τον ουρανό, και ολόκληρη τη γη με τη χούφτα; Ποιος έστησε τα όρη σε ζυγαριά και τις κοιλάδες στο ζύγι; Όλα τα έθνη λογίστηκαν σαν σταγόνα από κουβά, και σαν ταλάντευση της ζυγαριάς.»

Ποιος μέτρησε με το χέρι του το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή, και ολόκληρη τη γη με μια χούφτα; Ποιος ζύγισε τα όρη με σταθμά και τις κοιλάδες με ζυγαριά; Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου, και ποιος έγινε σύμβουλός του, ώστε να τον διδάξει; Ή με ποιον διαβουλεύτηκε, και εκείνος τον συμβούλευσε; Ή ποιος του έδειξε την ορθή κρίση; Ή ποιος του γνώρισε την οδό της συνέσεως; Όλα τα έθνη λογίστηκαν ως μια σταγόνα από τον κάδο, και ως ανεπαίσθητη κλίση της ζυγαριάς, και θα θεωρηθούν ως σίελος. Ο δε Λίβανος δεν αρκεί για καύση, ούτε τα τετράποδα αρκούν για ολοκαύτωμα, και όλα τα έθνη είναι ένα τίποτα, και λογίστηκαν ως μηδέν.

Επιβλέπει, λοιπόν, σε όλους τους κατοίκους της γης· και συγκεντρώνει σε μία απλή και ανεξιχνίαστη πρόγνωση όλα τα έργα και τους διαλογισμούς των καρδιών μας, και με μία υπερπλήρη και υπερέχουσα εποπτεία βλέπει όλους τους υιούς των ανθρώπων Εκείνος που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές τους. Και σύμφωνα με τον Ησαΐα, όλα τα έθνη μπροστά στην προνοητική Του δύναμη είναι σαν μια σταγόνα από τον κάδο, και σαν την κλίση της ζυγαριάς, την οποία μπορεί να προκαλέσει ακόμη και ένας κόκκος κριθαριού ή κεχριού, πόσο μάλλον μία δραχμή· και λογίστηκαν σαν σάλιο. Γιατί να μην πω το παν; Ότι μέσα σε Αυτόν ζούμε, και από αυτή τη ζωή κινούμαστε, και κατόπιν στον ατελεύτητο αιώνα υπάρχουμε. Αλλά αυτά, λέει (κάποιος), δεν φαίνεται να τα συμμερίζεται ο Εκκλησιαστής, αλλά προϋποθέτει τον ίδιο τρόπο θανάτου και για τους ανθρώπους και για τα κτήνη· διότι, «όπως είναι ο θάνατος του ενός», λέει, «έτσι είναι και ο θάνατος του άλλου, και υπάρχει μία πνοή σε όλα. Και σε τι υπερτερεί ο άνθρωπος έναντι του κτήνους; Σε τίποτα· διότι τα πάντα πορεύονται σε έναν τόπο· τα πάντα έγιναν από το χώμα, και τα πάντα επιστρέφουν στο χώμα». Αυτά, βεβαίως, έχουν ειπωθεί κατ' αυτόν τον τρόπο, και δεν αντιλέγω· όμως, αξιώνω από εκείνον που επιζητεί να θηρεύσει το νόημα του λόγου, να τον διερευνήσει ολόκληρο, και να μη νομίζει ότι από ένα αποκομμένο τμήμα μπορεί να συλλάβει την πλήρη έννοια.

Επομένως, το ομαλό και αλληλένδετο στοιχείο σε τέτοιες ευσεβείς αντιλήψεις περί Θεού καθιστά πράγματι λεία και απρόσκοπτη την οδό, η οποία μέσω των Ιερών Γραφών οδηγεί στο καταφύγιο της αλήθειας, και όχι το να νομίζει κανείς ότι ο θάνατος επέρχεται στους ανθρώπους αυτομάτως, συμβαίνοντας από τυχαία περιστατικά, και εξαιτίας αυτού να συνάγεται ένα από τα δύο άτοπα για την υπέρτατη φύση: είτε ότι στερείται πρόνοιας για τον άνθρωπο και περιφρονεί το πολυτιμότερο πλάσμα της ορατής δημιουργίας, για χάρη του οποίου υπάρχουν ο Λόγος, ο Νόμος, οι Προφήτες, τα ίδια τα πάθη του Χριστού, οι δωρεές του Αγίου Πνεύματος, οι υποσχέσεις των αιώνιων αγαθών και όλα τα άλλα δώρα της αγαθότητας του Θεού προς το γένος μας· είτε το να την κατηγορεί για αδυναμία, θεωρώντας δηλαδή ότι η εποπτική και προνοητική της δύναμη δεν επαρκεί για να περιλάβει όλη τη δική μας φύση, ούτε ότι δύναται να συνάγει τα έργα και τους λογισμούς μας, όπως λέει ο προφήτης, ούτε ότι έχει την ισχύ να επιβλέπει αυτούς που κατοικούν τη γη, μπροστά στον οποίο όλα τα έθνη, κατά τον Ησαΐα, 'λογίστηκαν σαν μια σταγόνα από τον κάδο και σαν το γέρσιμο της ζυγαριάς και σαν σίελος'. Και το γέρσιμο της ζυγαριάς πολλές φορές προκαλείται έστω και από έναν κόκκο κριθαριού, αλλά και από το βάρος μιας δραχμής. Αν λοιπόν όλα τα ανθρώπινα είναι τόσο ευτελή και σαν ένα τίποτα μπροστά στο θείο και ακατάληπτο μεγαλείο, τι κόπος είναι για Αυτόν να κατανοήσει μία σταγόνα;

Αγνοούσε βέβαια ο βδελυρός και θεοκατάρατος, εξαιτίας της αντίληψης που είχε για τους δικούς του θεούς, ότι η θεία δύναμη βρίσκεται παντού και γεμίζει τα πάντα, έχοντας την ουσία της απερίγραπτη, και ότι συγκρατεί τα πάντα και βρίσκεται πέρα από τα πάντα, όπως λέει η ίδια μέσω του Ησαΐα προς εκείνους που νομίζουν ότι περιορίζεται σε ένα μικρό τόπο: «Ποιον οίκο θα μου οικοδομήσετε, λέει ο Κύριος, ή ποιος είναι ο τόπος της ανάπαυσής μου; Δεν γεμίζω εγώ τον ουρανό και τη γη;». Σε σύγκριση με την οποία, αν συγκριθούν όλα με πολλή συγκατάβαση, ο ουρανός και τα αναρίθμητα αγγελικά τάγματα στον ουρανό, η γη και τα ζώα και οι άνθρωποι πάνω στη γη, ο αέρας και τα πουλιά που πετούν στον αέρα, και για να το πούμε συνοπτικά όλα τα ορατά και τα αόρατα, στέκονται σαν την ελάχιστη κλίση της ζυγαριάς, και είναι σαν μια σταγόνα από τον κάδο, και λογαριάστηκαν σαν το σάλιο του στόματος. [3] Διότι, γνωρίζοντας αυτό με ακρίβεια, και ο Δαβίδ έψαλλε: «Θαυμαστή φάνηκε η γνώση σου σε μένα, έγινε κραταιά, δεν μπορώ να την προσεγγίσω»· και υποδεικνύοντας το μέγεθός της, προσθέτει και λέει: