Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 40:18

Τι είναι και ο σίελος, δηλαδή το ανθρώπινο πτύσμα; Αλλά τίποτα δεν θα του αρκούσε, λέει, ούτε ο Λίβανος για καύση, ούτε όλα τα τετράποδα για ολοκαύτωμα. Τέτοιου είδους πράγματα είναι εντελώς ευκαταφρόνητα. Και αν ακόμη προσφέρονταν όλα για ολοκαύτωμα σε αυτόν, και αυτά ας θεωρηθούν κατώτερα της δόξας του Θεού. Και αν όλα τα έθνη, λέει, είναι σαν το μηδέν, και θεωρήθηκαν ως ένα τίποτα, με ποιο ομοίωμα τον παρομοιάσατε;

Διότι έχει γραφτεί για τον Θεό: "Αυτός που κρατάει τον γύρο της γης, και όσοι κατοικούν σε αυτήν είναι σαν ακρίδες." Και είπε πάλι ο προφήτης Ησαΐας: "Εάν όλα τα έθνη θεωρηθούν σαν μια σταγόνα από τον κάδο, και υπολογιστούν σαν σταγόνα σιέλου, και λογαριάστηκαν σαν την ελάχιστη κλίση της ζυγαριάς, με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο, και με ποιο ομοίωμα τον ταυτίσατε;" Εντελώς ανόητοι, λοιπόν, είναι εκείνοι που θεώρησαν ότι ο πλασμένος από χώμα άνθρωπος είναι ανώτερος από τον Θεό, και αφού παραποίησαν την ευσέβειά τους προς Αυτόν, νόμισαν ότι θα σωθούν μέσω ανύπαρκτων θεών. Διότι ποια ωφέλεια θα μπορούσε να προέλθει από πέτρα και ξύλο; Έχει λεχθεί λοιπόν γι' αυτούς: "Και στον καιρό των συμφορών τους θα πουν: Σήκω και σώσε μας. Και πού είναι οι θεοί σου, τους οποίους έφτιαξες για τον εαυτό σου; Ας σηκωθούν, για να σε σώσουν στον καιρό της θλίψης σου." Αθέτησαν δε τον Θεό, πράττοντας τούτο όχι μόνο με τα λόγια, αλλά και με τα ίδια τα έργα τους, όπως είναι αυτό που έχει ειπωθεί γι' αυτούς με τη μορφή παραδείγματος: "Και περίμενα να παραγάγουν σταφύλια, αλλά παρήγαγαν αγκάθια, και όχι δικαιοσύνη, αλλά αδικία." Είπε δε κάπου και ο θεσπέσιος Μελωδός ως εκ προσώπου του Χριστού γι' αυτούς: "Υιοί αλλότριοι με εξαπάτησαν, υιοί αλλότριοι φθάρηκαν, και χώλαναν από τα μονοπάτια τους." Και δεν με θυμήθηκες, ούτε με έβαλες στη διάνοιά σου, ούτε στην καρδιά σου. Και εγώ βλέποντάς σε, σε παραβλέπω, και εμένα δεν με φοβήθηκες.

Και γιατί τα λέγω αυτά, λέει, όταν πάρα πολύ εύκολα, εάν το θελήσει ο Θεός, θα μπορούσαν να συνταραχθούν ακόμη και αυτά τα ίδια τα όρη και οι βουνοί θα μετακινηθούν και σύμπασα η γη μαζί με τους κατοίκους της θα συσταλεί, δηλαδή θα μεταβεί στο μη ον και θα γίνει πάλι σαν να μην υπάρχει; Διότι Εκείνος που τα δημιούργησε στην αρχή, ασφαλώς και θα τα εξαφανίσει πάρα πολύ εύκολα, και τα μεγάλα δεν αποτελούν απολύτως κανένα εμπόδιο για Αυτόν. Φαίνεται δε ότι και ο μακάριος Δαβίδ έχει σκεφθεί και έχει πει πράγματα σύμφωνα με τα προκείμενα: «Τι σου συμβαίνει, θάλασσα, που έφυγες; Και σε σένα, Ιορδάνη, που στράφηκες προς τα πίσω; Τα όρη, γιατί σκιρτήσατε σαν κριάρια, και οι βουνοί σαν τα αρνιά των προβάτων; Από το πρόσωπο του Κυρίου σαλεύτηκε η γη». Διότι, όπως ήδη προείπε: «Μέσα σε σεισμό είναι η οδός Του». Το ότι δε σύμπασα η γη δεν είναι τίποτα, και ότι τα όσα υπάρχουν σε αυτήν θα θεωρούνταν εντελώς ανάξια λόγου, εάν κάποιος επέλεγε να τα αναμετρήσει με τη θεία και ανέκφραστη δόξα, το επιμαρτυρεί και ο προφήτης Ησαΐας λέγοντας: «Εάν όλα τα έθνη θεωρήθηκαν σαν σταγόνα από κάδο, και σαν κλίση ζυγαριάς, και θα λογαριαστούν σαν σταγόνα σιέλου· ο δε Λίβανος δεν είναι αρκετός για καύση, και όλα τα τετράποδα δεν είναι αρκετά για ολοκαύτωμα, και όλα τα έθνη είναι σαν το τίποτα, και λογαριάστηκαν ως τίποτα· με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο, και με ποιο ομοίωμα Τον συγκρίνατε;». Φαίνεται όμως πάλι σε κάποιους άλλους ορθό, να θεωρηθεί ότι τα λόγια αυτά ειπώθηκαν εμμέσως και για την ίδια τη Νινευή.

Γι' αυτό και διδάσκει ότι όλη η λατρεία τους, η οποία τελείται με αίματα και θυσίες, δεν έχει τίποτα το θεοπρεπές. Διότι, ακόμη και αν προσέφερε κάποιος όλα τα τετράποδα της γης, ή αν χρησιμοποιούνταν ολόκληρος ο Λίβανος και η ξυλεία των δέντρων που φυτρώνουν σε αυτόν για την ολοκάρπωση των θυμάτων, δεν θα είχαν αξία αντάξια του Θεού. Σε αυτά προσθέτει αμέσως μετά τα εξής: «Και όλα τα έθνη είναι σαν να μην υπάρχουν και λογίστηκαν ως τίποτα». Ποια είναι όμως αυτά, αν όχι εκείνα που δεν γνώριζαν τον Θεό και είχαν προσκολληθεί στην πλάνη της ειδωλολατρίας; Για τα οποία μάλιστα ελέχθη ότι «θα λογιστούν σαν σταγόνα από τον κάδο, σαν ροπή της ζυγαριάς και σαν σίελος». Σε αυτούς τους ίδιους στη συνέχεια απευθύνει επίπληξη λέγοντας: «Με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο και με ποιο ομοίωμα τον συγκρίνατε; Μήπως κατασκεύασε κάποια εικόνα ο τεχνίτης, ή ο χρυσοχόος, αφού έλιωσε χρυσάφι, την επιχρύσωσε;» και τα εξής. Αυτά βεβαίως πρόσθεσε ακολούθως, αφού παρέθεσε τη θεολογία περί του Χριστού για να την κηρύξει στα έθνη, δηλώνοντας πόσο μεγάλος ήταν Εκείνος που μέτρησε «με το χέρι Του το ύδωρ και τον ουρανό με τη σπιθαμή και όλη τη γη με τη χούφτα», και ο οποίος ζύγισε «τα όρη με τα σταθμά και τις κοιλάδες με τη ζυγαριά». Με αυτά, λοιπόν, παραβάλλει αναγκαίως την πλάνη που κυρίευε προηγουμένως τα έθνη, αποτρέποντάς τα μεν από αυτήν, και ανακαλώντας τα δε προς τη γνώση του Θεολογουμένου. Με αυτόν ακριβώς τον τρόπο το προφητικό πνεύμα εξομαλύνει τις ψυχές των εθνών για το ευαγγελικό κήρυγμα, αποσμήχοντας και αποκαθαίροντάς τες από την πατροπαράδοτη δεισιδαιμονία.

Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό ... ποιος ζύγισε τα βουνά με τον στατήρα και τις κοιλάδες με τη ζυγαριά; Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου ... αν όλα τα έθνη θεωρήθηκαν σαν μια σταγόνα από τον κάδο και σαν το γέρσιμο της ζυγαριάς, θα θεωρηθούν σαν μια σταγόνα σάλιου; ... και όλα τα έθνη δεν είναι τίποτα, και υπολογίστηκαν ως ένα τίποτα. Με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο ... Μήπως ο τεχνίτης έφτιαξε εικόνα ή ο χρυσοχόος λιώνοντας χρυσάφι την επιχρύσωσε; Μήπως κατασκεύασε ομοίωμά του; Διότι ο ξυλουργός επιλέγει ξύλο που δεν σαπίζει, και ερευνά με σύνεση πώς θα στήσει την εικόνα του, ώστε να μην κλονίζεται. Δεν θα γνωρίσετε; Δεν θα ακούσετε; Δεν σας αναγγέλθηκε από την αρχή; Δεν κατανοήσατε τα θεμέλια της γης; Αυτός που συγκρατεί τον γύρο της γης και βλέπει τους κατοίκους της σαν ακρίδες, αυτός που έστησε τον ουρανό σαν καμάρα και τον άπλωσε σαν σκηνή για κατοικία, αυτός που καθιστά τους άρχοντες σαν να μην εξουσιάζουν τίποτα, και έκανε τη γη σαν ένα τίποτα. Διότι δεν πρόκειται να φυτέψουν, ούτε να σπείρουν, ούτε να ριζώσει στη γη η ρίζα τους· φύσηξε πάνω τους, και ξεράθηκαν ... Τώρα λοιπόν, με ποιον με παρομοιάσατε, για να εξισωθώ; είπε ο Άγιος. Υψώστε τα μάτια σας ψηλά και δείτε· ποιος τα δημιούργησε όλα αυτά; Αυτός που εξάγει τον κόσμο του κατά αριθμό, θα τα καλέσει όλα με το όνομά τους χάρη στην πολλή του δόξα, και μέσα στο κράτος της ισχύος του τίποτα δεν σου διέφυγε.

Κάνουν καλύτερα, βέβαια, εκείνοι που απεικονίζουν το θείο σύμφωνα με το καλύτερο μέρος του ανθρώπου, δηλαδή τη λογική ψυχή. Διότι εκείνοι που θεωρούν ότι αυτό είναι ανθρωπόμορφο, είναι εντελώς ανόητοι, επειδή μπερδεύονται με τα όσα έχουν λεχθεί συγκαταβατικά και δεν ανέχονται να εννοήσουν τίποτα πιο θεϊκό. Πώς, δηλαδή, έχει γραφτεί: «Στη σκέπη των πτερύγων σου θα με σκεπάσεις», και: «Επτά οφθαλμοί του Κυρίου επιβλέπουν σε όλη τη γη», εφόσον ο άνθρωπος δεν έχει ούτε φτερά ούτε επτά μάτια; Και πώς ο Παύλος αποφάνθηκε ότι το θείο δεν είναι όμοιο ούτε καν με τη σκέψη του ανθρώπου; Και πώς ο Ησαΐας είπε: «Εάν όλα τα έθνη θεωρήθηκαν σαν σταγόνα από κουβά, και σαν σταγόνα σάλιου, και ο Λίβανος δεν είναι αρκετός για καύση, και όλα τα τετράποδα δεν είναι αρκετά για ολοκαύτωμα, με ποιον θα παρομοιάσετε τον Κύριο;» Και πώς ο Μωυσής, του οποίου τα λόγια προσπαθούν να ερμηνεύσουν κακόβουλα, είπε: «Και να προφυλάξετε πάρα πολύ τις ψυχές σας, διότι δεν είδατε κανένα ομοίωμα κατά την ημέρα που σας μίλησε;» Όμως, ούτε και εκείνοι, όπως τουλάχιστον νομίζω, δογματίζουν με απόλυτη ακρίβεια.

Επομένως, ούτε και ο ίδιος ο Μωυσής, ο οποίος υπηρέτησε τους θείους νόμους, αν και κατεχόταν από τον έρωτα της θείας επιφανείας, δεν αξιώθηκε να δει παρά μόνο τη δόξα του Θεού, η οποία του φανερώθηκε αφού πρώτα είχε περάσει η δεδοξασμένη παρουσία, και αυτό μάλιστα ενώ ήταν καλυμμένος στην πέτρα, ώστε μόλις και μετά βίας να αντικρίσει τα οπίσθια του Θεού· μυσταγωγούμενος ίσως με αυτούς τους τύπους τα μελλοντικά γεγονότα της ένσαρκης θεοφανείας. Διότι τι λέει ο Θεός που δίνει την αποκάλυψη; Δεν θα δει το πρόσωπό μου άνθρωπος και θα ζήσει. Ή μήπως σε κάποιους από τους παλαιούς, όπως διαβάσαμε, οι οποίοι έγραψαν το ακοινώνητο όνομα του Θεού που εξουσιάζει τα πάντα πάνω στα ξόανα που λάτρευαν, και απέδωσαν σε αυτά τη λατρεία που αρμόζει μόνο σε Εκείνον, δεν τους επιπλήττει ο Θεός μέσω της φωνής του μεγάλου Ησαΐα, λέγοντας: Με τι παρομοιάσατε τον Κύριο, και με ποιο ομοίωμα τον ομοιώσατε; Μήπως κατασκεύασε εικόνα τεχνίτης; Ή χρυσοχόος, χωνεύοντας χρυσό, την επιχρύσωσε; Και βεβαίως πολύ δίκαια απειλεί αυτούς που τόλμησαν να πράξουν ανόσια έργα· διότι δεν είναι θεμιτό να θεωρείται ότι υπάρχει κάτι μεταξύ των κτισμάτων με το οποίο θα μπορούσε να παρομοιαστεί ο Θεός κατά τη φύση ή τη δόξα ή τη δύναμη ή ως προς οτιδήποτε άλλο· Διότι τη δόξα μου, λέει, δεν θα τη δώσω σε άλλον, ούτε τις αρετές μου στα γλυπτά.

Πότε και σε ποιους; Πριν από τη χάρη και σε αυτούς που φρουρούνταν υπό τον νόμο, και οι οποίοι ανάγονταν στη μοναρχία ενός προσώπου· όταν ο Θεός δεν είχε ακόμη φανερωθεί εν σαρκί και οι παλαιοί αποτειχίζονταν από τα εξωτερικά (ειδωλολατρικά) είδωλα. Διότι έπρεπε να νομοθετηθούν αυτά σε εκείνους που, μέσω του προπάτορα Αβραάμ, αναδείχθηκαν σε εκλεκτό έθνος, έχοντας αποφύγει το βάραθρο της πολυθεΐας. Ότι δηλαδή, ένας είναι ο Θεός και Κύριος των πάντων, τον οποίο κανένας άνθρωπος δεν είδε, ούτε μπορεί να δει, όπως λέει ο λόγος της Γραφής· για τον οποίο δεν υπάρχει ούτε προσδιορισμός, ούτε ομοίωση, ούτε περιγραφή, ούτε περιορισμός, ούτε τίποτα από όσα μπορούν να κατανοηθούν από την ανθρώπινη διάνοια. Ως προς αυτά, θα μπορούσε να λεχθεί εκείνο με πολύ μεγάλη σαφήνεια: «Με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο; Και με ποιο ομοίωμα τον παρομοιάσατε;». Παραλείπω να πω ότι δεν σημαίνει πως ό,τι γενικώς απαγορεύτηκε για τον Θεό, αυτό απαγορεύτηκε και για τα υπόλοιπα. Διότι Εκείνος που προηγουμένως το απαγόρευσε στον ιεροφάντη Μωυσή, αμέσως του πρόσταξε: «Θα κατασκευάσεις», λέει, «δύο Χερουβίμ χρυσά σφυρήλατα, στα δύο άκρα· και τα δύο Χερουβίμ θα εκτείνουν τις φτερούγες τους από πάνω, επισκιάζοντας με τις φτερούγες τους το ιλαστήριο· και τα πρόσωπά τους θα είναι στραμμένα το ένα προς το άλλο, και από εκεί θα σου γίνω γνωστός και θα σου μιλήσω». Και στο Λευιτικό: «Κατασκεύασε για τον εαυτό σου ένα φίδι και τοποθέτησέ το πάνω σε ένα σημάδι (κοντάρι), και θα συμβεί ώστε, εάν ένα φίδι δαγκώσει άνθρωπο, κάθε δαγκωμένος που θα το δει, θα ζήσει».