Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 40:19

Τόμος Ε'. «Εάν όλα τα έθνη θεωρήθηκαν σαν σταγόνα από κάδο και σαν κλίση ζυγαριάς, και θα θεωρηθούν σαν σταγόνα σάλιου; Και ο Λίβανος δεν είναι αρκετός για καύση, και όλα τα τετράποδα δεν είναι αρκετά για ολοκαύτωμα, και όλα τα έθνη δεν είναι τίποτα, και θεωρήθηκαν ως μηδέν. Με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο, και με ποιο ομοίωμα τον ταυτίσατε; Μήπως κατασκεύασε είδωλο ο τεχνίτης, ή ο χρυσοχόος λιώνοντας χρυσό το περιχρύσωσε; Διότι ο τεχνίτης επιλέγει ξύλο που δεν σαπίζει, και αναζητά με σοφία πώς θα στήσει το είδωλό του, ώστε να μην κλονίζεται. Δεν θα γνωρίσετε; Δεν ακούτε; Δεν σας αναγγέλθηκε από την αρχή; Δεν γνωρίσατε τα θεμέλια της γης;» Ο προφητικός λόγος, αφού μας υπενθύμισε την ένσαρκη οικονομία του Μονογενούς και θαύμασε επαρκώς την άρρητη σοφία μέσω της οποίας και σωθήκαμε, και έχοντας γνωρίσει τον εκ φύσεως και αληθινό Δεσπότη αξιωθήκαμε της δικής Του χάριτος, αφού συγκεντρωθήκαμε σαν αρνιά με τον βραχίονά Του και βρεθήκαμε υπό την σκέπη Του όπως υπό έναν εξαιρετικά αγαθό ποιμένα· διότι έθεσε τη ζωή Του υπέρ των δικών Του προβάτων.

Γι' αυτό και διδάσκει ότι όλη η λατρεία τους, η οποία τελείται με αίματα και θυσίες, δεν έχει τίποτα το θεοπρεπές. Διότι, ακόμη και αν προσέφερε κάποιος όλα τα τετράποδα της γης, ή αν χρησιμοποιούνταν ολόκληρος ο Λίβανος και η ξυλεία των δέντρων που φυτρώνουν σε αυτόν για την ολοκάρπωση των θυμάτων, δεν θα είχαν αξία αντάξια του Θεού. Σε αυτά προσθέτει αμέσως μετά τα εξής: «Και όλα τα έθνη είναι σαν να μην υπάρχουν και λογίστηκαν ως τίποτα». Ποια είναι όμως αυτά, αν όχι εκείνα που δεν γνώριζαν τον Θεό και είχαν προσκολληθεί στην πλάνη της ειδωλολατρίας; Για τα οποία μάλιστα ελέχθη ότι «θα λογιστούν σαν σταγόνα από τον κάδο, σαν ροπή της ζυγαριάς και σαν σίελος». Σε αυτούς τους ίδιους στη συνέχεια απευθύνει επίπληξη λέγοντας: «Με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο και με ποιο ομοίωμα τον συγκρίνατε; Μήπως κατασκεύασε κάποια εικόνα ο τεχνίτης, ή ο χρυσοχόος, αφού έλιωσε χρυσάφι, την επιχρύσωσε;» και τα εξής. Αυτά βεβαίως πρόσθεσε ακολούθως, αφού παρέθεσε τη θεολογία περί του Χριστού για να την κηρύξει στα έθνη, δηλώνοντας πόσο μεγάλος ήταν Εκείνος που μέτρησε «με το χέρι Του το ύδωρ και τον ουρανό με τη σπιθαμή και όλη τη γη με τη χούφτα», και ο οποίος ζύγισε «τα όρη με τα σταθμά και τις κοιλάδες με τη ζυγαριά». Με αυτά, λοιπόν, παραβάλλει αναγκαίως την πλάνη που κυρίευε προηγουμένως τα έθνη, αποτρέποντάς τα μεν από αυτήν, και ανακαλώντας τα δε προς τη γνώση του Θεολογουμένου. Με αυτόν ακριβώς τον τρόπο το προφητικό πνεύμα εξομαλύνει τις ψυχές των εθνών για το ευαγγελικό κήρυγμα, αποσμήχοντας και αποκαθαίροντάς τες από την πατροπαράδοτη δεισιδαιμονία.

Και ο Ξενοκράτης ο Χαλκηδόνιος, αποκαλώντας τον μεν «ύπατο Δία», τον δε «νεότερο», αφήνει να εννοηθεί η έννοια του Πατέρα και του Υιού. Και το πιο παράδοξο, φαίνεται να γνωρίζει το θείο εκείνος που εισάγει θεούς με ανθρώπινα πάθη· τον οποίο ούτε έτσι δεν σέβεται ο Επίκουρος. Λέει, λοιπόν: «Γιατί, γιε του Πηλέα, με κυνηγάς με γοργά πόδια, ενώ εσύ είσαι θνητός και εγώ αθάνατος θεός; Ούτε καν με κατάλαβες ότι είμαι θεός». Έτσι φανέρωσε ότι το θείο δεν μπορεί να αιχμαλωτιστεί ούτε να κατανοηθεί από θνητό ούτε με τα πόδια, ούτε με τα χέρια, ούτε με τα μάτια, ούτε γενικά με το σώμα. «Με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο; Ή με ποιο ομοίωμα τον συγκρίνατε;» λέει η Γραφή, «μήπως έφτιαξε εικόνα ο τεχνίτης ή ο χρυσοχόος, λιώνοντας χρυσάφι, τον επιχρύσωσε;» και τα όσα ακολουθούν. Και ο κωμικός ποιητής Επίχαρμος, στην *Πολιτεία* του, μιλάει σαφώς για τον λόγο κάπως έτσι: «Ο βίος των ανθρώπων έχει μεγάλη ανάγκη από λογική και αριθμό· ζούμε με αριθμό και λογική· διότι αυτά σώζουν τους θνητούς». Έπειτα προσθέτει ρητά: «Ο λόγος κυβερνά τους ανθρώπους και τους σώζει με τον σωστό τρόπο· αν υπάρχει ανθρώπινη λογική, υπάρχει και θείος λόγος. Για τον άνθρωπο έχει σχέση με τις περιστάσεις του βίου. Ο θείος λόγος όμως συνοδεύει όλες τις τέχνες, διδάσκοντας ο ίδιος τους ανθρώπους τι τους συμφέρει να πράξουν. Διότι ο άνθρωπος δεν ανακάλυψε καμία τέχνη, αλλά ο Θεός τη φέρνει. Ο ανθρώπινος λόγος, βέβαια, πηγάζει εκ φύσεως από τον θείο λόγο». Αλλά και το Πνεύμα διαμέσου του Ησαΐα ανακράζει: «Τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας;»

Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό ... ποιος ζύγισε τα βουνά με τον στατήρα και τις κοιλάδες με τη ζυγαριά; Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου ... αν όλα τα έθνη θεωρήθηκαν σαν μια σταγόνα από τον κάδο και σαν το γέρσιμο της ζυγαριάς, θα θεωρηθούν σαν μια σταγόνα σάλιου; ... και όλα τα έθνη δεν είναι τίποτα, και υπολογίστηκαν ως ένα τίποτα. Με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο ... Μήπως ο τεχνίτης έφτιαξε εικόνα ή ο χρυσοχόος λιώνοντας χρυσάφι την επιχρύσωσε; Μήπως κατασκεύασε ομοίωμά του; Διότι ο ξυλουργός επιλέγει ξύλο που δεν σαπίζει, και ερευνά με σύνεση πώς θα στήσει την εικόνα του, ώστε να μην κλονίζεται. Δεν θα γνωρίσετε; Δεν θα ακούσετε; Δεν σας αναγγέλθηκε από την αρχή; Δεν κατανοήσατε τα θεμέλια της γης; Αυτός που συγκρατεί τον γύρο της γης και βλέπει τους κατοίκους της σαν ακρίδες, αυτός που έστησε τον ουρανό σαν καμάρα και τον άπλωσε σαν σκηνή για κατοικία, αυτός που καθιστά τους άρχοντες σαν να μην εξουσιάζουν τίποτα, και έκανε τη γη σαν ένα τίποτα. Διότι δεν πρόκειται να φυτέψουν, ούτε να σπείρουν, ούτε να ριζώσει στη γη η ρίζα τους· φύσηξε πάνω τους, και ξεράθηκαν ... Τώρα λοιπόν, με ποιον με παρομοιάσατε, για να εξισωθώ; είπε ο Άγιος. Υψώστε τα μάτια σας ψηλά και δείτε· ποιος τα δημιούργησε όλα αυτά; Αυτός που εξάγει τον κόσμο του κατά αριθμό, θα τα καλέσει όλα με το όνομά τους χάρη στην πολλή του δόξα, και μέσα στο κράτος της ισχύος του τίποτα δεν σου διέφυγε.

Διότι, ποιον τόπο θα καταλάβει κανείς, στον οποίο να μην είναι ο Θεός; Διότι ο Θεός υπάρχει πριν από κάθε τι κτιστό και βρίσκεται παντού. Παράνομος και διεφθαρμένος είναι καθένας που νομίζει ότι ο οφθαλμός του Θεού παραβλέπει το παραμικρό. Τίτλος Γ΄. — Περί του ότι είναι ακατάληπτος ο Θεός, καθώς και τα έργα Του· και ότι δεν πρέπει εμείς να αναζητούμε τα κρυφά, ούτε να τα περιεργαζόμαστε. «Είπε ο Θεός προς τον Μωυσή: Δεν θα μπορέσεις να δεις το πρόσωπό μου· διότι δεν υπάρχει περίπτωση να δει άνθρωπος το πρόσωπό μου και να παραμείνει ζωντανός.» «Θαυμαστή στάθηκε η γνώση Σου για εμένα· έγινε κραταιά, και δεν μπορώ να την φτάσω.» «Εκείνος που προσθέτει γνώση, προσθέτει πόνο.» «Με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο, ή με ποιο ομοίωμα Τον συγκρίνατε; Μήπως κατασκεύασε εικόνα Του κάποιος τεχνίτης, ή ο χρυσοχόος χωνεύοντας χρυσάφι Τον περιέντυσε με χρυσό, ή κατασκεύασε κάποιο ομοίωμα για Αυτόν;» «Μωράνθηκε κάθε άνθρωπος από τη γνώση του.» «Οι συλλογισμοί των θνητών είναι δειλοί, και οι επινοήσεις μας επισφαλείς· διότι με δυσκολία εικάζουμε τα επίγεια, και όσα βρίσκονται στα χέρια μας τα ανακαλύπτουμε με κόπο· ποιος, λοιπόν, εξιχνίασε τα επουράνια;» «Μην αναζητάς τα πιο δύσκολα από εσένα, και μην περιεργάζεσαι τα πιο υψηλά από εσένα· όσα σου προστάχθηκαν, αυτά να συλλογίζεσαι.»

Επομένως, ούτε και ο ίδιος ο Μωυσής, ο οποίος υπηρέτησε τους θείους νόμους, αν και κατεχόταν από τον έρωτα της θείας επιφανείας, δεν αξιώθηκε να δει παρά μόνο τη δόξα του Θεού, η οποία του φανερώθηκε αφού πρώτα είχε περάσει η δεδοξασμένη παρουσία, και αυτό μάλιστα ενώ ήταν καλυμμένος στην πέτρα, ώστε μόλις και μετά βίας να αντικρίσει τα οπίσθια του Θεού· μυσταγωγούμενος ίσως με αυτούς τους τύπους τα μελλοντικά γεγονότα της ένσαρκης θεοφανείας. Διότι τι λέει ο Θεός που δίνει την αποκάλυψη; Δεν θα δει το πρόσωπό μου άνθρωπος και θα ζήσει. Ή μήπως σε κάποιους από τους παλαιούς, όπως διαβάσαμε, οι οποίοι έγραψαν το ακοινώνητο όνομα του Θεού που εξουσιάζει τα πάντα πάνω στα ξόανα που λάτρευαν, και απέδωσαν σε αυτά τη λατρεία που αρμόζει μόνο σε Εκείνον, δεν τους επιπλήττει ο Θεός μέσω της φωνής του μεγάλου Ησαΐα, λέγοντας: Με τι παρομοιάσατε τον Κύριο, και με ποιο ομοίωμα τον ομοιώσατε; Μήπως κατασκεύασε εικόνα τεχνίτης; Ή χρυσοχόος, χωνεύοντας χρυσό, την επιχρύσωσε; Και βεβαίως πολύ δίκαια απειλεί αυτούς που τόλμησαν να πράξουν ανόσια έργα· διότι δεν είναι θεμιτό να θεωρείται ότι υπάρχει κάτι μεταξύ των κτισμάτων με το οποίο θα μπορούσε να παρομοιαστεί ο Θεός κατά τη φύση ή τη δόξα ή τη δύναμη ή ως προς οτιδήποτε άλλο· Διότι τη δόξα μου, λέει, δεν θα τη δώσω σε άλλον, ούτε τις αρετές μου στα γλυπτά.

Διότι και τα δύο οδηγούν στην ίδια σημασία. Το να προσκυνά όμως κανείς είδωλο, με τη δικαιολογία ότι τάχα προσκυνά τον Χριστό μέσω της απεικόνισης, είναι ασεβές. Διότι έχει απαγορευθεί εντελώς από τον λόγο της αλήθειας. Με την ίδια έννοια, ότι δηλαδή τα ομοιώματα δεν είναι το Θείο, αλλά σφετερίζονται την αλήθεια, δεν υπάρχει καμία διαφορά· διότι είναι εξίσου αποτρόπαιο σύμφωνα με τη θεία Γραφή, όχι μόνο το απεικόνισμα του ειδώλου, αλλά και η στήλη, και το ομοίωμα, και οτιδήποτε άλλο. Διότι λέει: «Δεν θα κατασκευάσετε για τους εαυτούς σας χειροποίητα, ούτε γλυπτά, ούτε θα στήσετε στήλη για εσάς· ούτε θα τοποθετήσετε πέτρινο σημάδι στη γη σας για να το προσκυνήσετε· διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σας». Και κάπου αλλού: «Μήπως τεχνίτης κατασκεύασε εικόνα, ή χρυσοχόος αφού έχυσε χρυσάφι την επιχρύσωσε, ή κατασκεύασε ομοίωμά της;». Διότι και από τις δύο πλευρές είναι επικίνδυνη η ειδωλολατρία· όμως, δεν σημαίνει ότι, επειδή παλαιότερα κατηγορούνταν η λέξη «εικόνα» όσον αφορά την άπειρη κατά φύση ομοίωση προς τον Θεό, είναι για εμάς απαράδεκτη, όπως και οι σχετικές έννοιες. Αντιθέτως, χρησιμοποιούμε τη λέξη «εικόνα» για τον σωματικό χαρακτήρα του Χριστού, όπως ακριβώς είχε προσημανθεί στην αρχή κατά τη δημιουργία του κόσμου με τη διάπλαση του ανθρώπου.