Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 40:22

«Θα μας διατηρήσεις από τη γενεά αυτή.» Οι άνδρες της Νινευή θα κατακρίνουν τη γενεά αυτή. «Εις το τέλος, υπέρ της ογδόης», ονομάζοντας ογδόη ο ψαλμωδός και την αποπλήρωση του χρέους των θυσιών κατά την επταήμερη εορτή και την έξοδο από τις σκηνές, η οποία ήταν στο τέλος του βίου η απαλλαγή από τα σώματα, αντί να πει: Ω θεοφιλέστατε άνθρωπε, ας είναι για σένα σκηνοπηγία η ορατή σκηνή του κόσμου, η οποία συστέλλεται ταχύτερα από κάθε ύφασμα και σεντόνι και καταπέτασμα, όταν το προστάξει ο Θεός, αυτός που έστησε «τον ουρανό σαν καμάρα και τον άπλωσε σαν σκηνή για κατοικία», προς τον οποίο ο προφήτης έλεγε: «Έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί· και όλοι σαν ένδυμα θα παλιώσουν, και σαν μανδύα θα τους τυλίξεις και θα αλλαχθούν». Επειδή λοιπόν ο κόσμος είναι σκηνοπηγία, να εορτάζεις επτά ημέρες μέσα στη σκηνοπηγία. Ποιες επτά ημέρες; Τις επτά ηλικίες σου, μέσα από τις οποίες πορεύεσαι στη ζωή, ώστε να φθάσεις στην όγδοη ημέρα, στην οποία δεν υπάρχει πλέον λατρεία, στη Βασιλεία, τότε που δεν προσφέρεται πια στον Θεό θυσία ή λατρεία υπέρ των αμαρτιών. Αλλά λες: Τι γίνεται, λοιπόν, εάν δεν φθάσω στην έβδομη ηλικία του γήρατος; Φρόντισε να αποκτήσεις τη διάθεση να μαθαίνεις και να πράττεις, και θα λάβεις τον μισθό της προαίρεσης «όπως αρμόζει σε εκείνους που είναι κλητοί σύμφωνα με την πρόθεση του Θεού». Την πρώτη ημέρα, αυτή του βρέφους, ζήσε την ώστε να φωτιστείς αμέσως με το βάπτισμα.

Στον Ψαλμό 14, 1 του Αστερίου. Βλέποντας δε ο προφήτης πως «δεν υπάρχει αυτός που πράττει την αγαθότητα, δεν υπάρχει ούτε ένας», μέσα από τον προηγούμενο ψαλμό, αποθαρρυμένος από την καθολική πλάνη, ρωτά τον Θεό: «Κύριε, ποιος θα παροικήσει στο σκήνωμά σου;», ώστε, αφού παροικήσει στον κόσμο, να κατοικήσει στον ουρανό; Διότι, όπως ακριβώς για μια σκηνή, λέει ο Παύλος: «Παρέρχεται το σχήμα τούτου του κόσμου». Και ο Ησαΐας: «Αυτός που έστησε τον ουρανό σαν θόλο και τον τέντωσε σαν σκηνή για κατοικία». Αλλά σκήνωμα είναι και το σώμα του ανθρώπου, άκου τον Παύλο που λέει: «Διότι και εμείς που βρισκόμαστε στο σκήνος στενάζουμε από το βάρος», και πάλι: «Διότι γνωρίζουμε ότι εάν η επίγεια οικία μας, το σκήνος αυτό, καταλυθεί», και τα εξής, παρόμοιο με το: «Μάστιγα δεν θα πλησιάσει στο σκήνωμά σου». Ανήκει δε αυτό στον Θεό, καθώς λέει ο απόστολος: «Δοξάστε τον Θεό στο σώμα σας και στο πνεύμα σας, τα οποία ανήκουν στον Θεό», δηλαδή είναι έργα Του. Ποιος, λοιπόν, θα χρησιμοποιήσει το σώμα του σαν καλύβα, η οποία δεν δύναται να διαφυλάξει τίποτε από τα αναγκαία;

Διότι, όπως ακριβώς είναι εύκολο για τον άνθρωπο να απλώσει ένα δέρμα, έτσι και για τον Θεό είναι εύκολο να δημιουργήσει τον ουρανό εκ του μη όντος. Συγχρόνως όμως άφησε να εννοηθεί και ένα άλλο, υψηλό νόημα: ότι οδεύουμε προς μια άλλη ζωή, και τα παρόντα αποτελούν σκιά των μελλοντικών, και δεν έχουμε φτάσει ακόμη στα άδυτα, αλλά βρισκόμαστε ακόμη σε σκηνή κατά τον παρόντα βίο. Διότι η σκηνή ανήκει σε εκείνα που διαλύονται. Και λίγο πιο κάτω προσθέτει: Έτσι, με την αλλαγή του ουρανού, θα υπάρξει ένας άλλος τρόπος ζωής και μια κατάσταση ανώτερη από την παρούσα. Διότι ο ουρανός θα είναι καινός και η γη καινή. Ας ακούσουμε όμως όσα λένε οι προφήτες περί του ουρανού, για να κλείσουμε τα στόματα εκείνων που υπερηφανεύονται για τα γένια τους (των φιλοσόφων)· οι οποίοι, λέγοντας ό,τι τους κατέβει στο μυαλό, ισχυρίζονται ότι υπάρχει ουρανός και κάτω από τη γη. Απέναντι σε αυτούς στεκόμενος ο προφήτης έλεγε: «Εκείνος που απλώνει τον ουρανό σαν δέρμα». Το δέρμα δεν είναι καμία σφαίρα, όπως λένε οι δικές τους φλυαρίες, αλλά μοιάζει μάλλον με κάποιο κυκλικό σχήμα και ημισφαίριο. Αυτό ακριβώς φανερώνοντας και ένας άλλος προφήτης έλεγε: «Αυτός που έστησε τον ουρανό σαν καμάρα, και τον άπλωσε σαν σκηνή για κατοικία πάνω στη γη». Και πάλι, φανερώνει ότι δεν περιστρέφεται, αλλά στέκεται σταθερός. Έτσι λέει ο προφήτης: «Εκείνος που στερέωσε τον ουρανό». Και θέλοντας να παραστήσει την υπερβολική του λεπτότητα έλεγε: «Ο ουρανός στερεώθηκε σαν καπνός».

Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανό και τη γη. Η έρευνα σχετικά με την ουσία του κάθε όντος, είτε όσων γίνονται αντιληπτά από εμάς μέσω της νόησης είτε όσων υποπίπτουν στις αισθήσεις μας, εισάγει στην ερμηνεία έναν μακροσκελή και παρεκβατικό λόγο, με αποτέλεσμα να καταναλώνονται περισσότερα λόγια για την εξέταση αυτού του προβλήματος παρά για όλα τα υπόλοιπα που ενδέχεται να λεχθούν για καθένα από τα ζητούμενα· επιπλέον, δεν συντελεί καθόλου στην οικοδομή της Εκκλησίας το να καταγινόμαστε με αυτά. Σχετικά όμως με την ουσία του ουρανού, αρκούμαστε στα όσα έχουν ειπωθεί από τον Ησαΐα, ο οποίος, με απλά λόγια, μας ενέπνευσε επαρκή αντίληψη για τη φύση του, λέγοντας: «Αυτός που στερέωσε τον ουρανό σαν καπνό»· δηλαδή, δίνοντας υπόσταση στη σύσταση του ουρανού με φύση λεπτή, και όχι στερεή ούτε παχιά. Αλλά και ως προς το σχήμα του μας αρκούν τα δικά του λόγια, όταν είπε προς δόξαν του Θεού: «Αυτός που έστησε τον ουρανό σαν καμάρα».

Αλλά, αφού σταθούμε ολόγυρα σε αυτό το μεγάλο και ποικιλόμορφο εργαστήριο της θείας δημιουργίας, και ανατρέξει ο καθένας με τον νου του στους αρχέγονους χρόνους, δεν θα αντικρύσουμε τη διακόσμηση του σύμπαντος; Τον μεν ουρανό να ίσταται, σύμφωνα με τον προφητικό λόγο, ωσάν καμάρα· τη δε γη, την άπειρη σε μέγεθος και βάρος, να εδράζεται πάνω στον ίδιο της τον εαυτό· τον αέρα να είναι διαχυμένος, μαλακός και υγρός κατά τη φύση του, παρέχοντας από τη μια οικεία και αδιάκοπη τροφή στα όντα που αναπνέουν, ενώ από την άλλη, λόγω της απαλότητάς του, να υποχωρεί και να διασχίζεται από τα κινούμενα σώματα, ώστε να μην προβάλλει κανένα απολύτως εμπόδιο σε αυτά που ορμούν, καθώς πάντοτε μετατοπίζεται εύκολα και περιρρέει προς το πίσω μέρος εκείνων που τον τέμνουν.

Για να εξετάσουμε όμως και την ίδια τη φύση των πραγμάτων και να διερευνήσουμε ακριβέστερα τα όσα ειπώθηκαν από τον Χριστό, θα προσθέσουμε στα προηγούμενα και το εξής: Τι τόσο μεγάλο έπραξε, όταν έγινε άνθρωπος, ο Μονογενής, το οποίο θα μπορούσε να ξεπεράσει τη δύναμη που ενυπάρχει μέσα του; Διότι ίσως βέβαια κάποιοι ισχυριστούν ότι τότε αρμοδίως ειπώθηκε, επειδή δήθεν δανείστηκε τη δύναμη από τον Θεό και Πατέρα, το «δεν κάνω τίποτα από μόνος μου», ακριβώς επειδή έδιωξε δαιμόνιο, επειδή απάλλαξε τον παράλυτο από την ασθένεια, επειδή ελευθέρωσε τον λεπρό από την πάθηση, επειδή έδωσε στους τυφλούς την όραση, επειδή χόρτασε ένα αναρίθμητο πλήθος ανθρώπων με πέντε άρτους, επειδή γαλήνεψε την αγριεμένη θάλασσα με έναν λόγο, επειδή ανέστησε τον Λάζαρο από τους νεκρούς. Άραγε θα πούμε ότι η επίδειξη δύναμης σε τέτοιου είδους έργα είναι ανώτερη από την έμφυτη ισχύ του; Τότε πώς, πες μου, στερέωσε τον τόσο μεγάλο ουρανό και τον άπλωσε σαν σκηνή για να κατοικείται, πώς θεμελίωσε τη γη, και πώς έγινε δημιουργός του ήλιου, της σελήνης και όσων βρίσκονται στο στερέωμα; Πώς δημιούργησε αγγέλους και αρχαγγέλους, θρόνους και κυριότητες, και επιπλέον και τα Σεραφίμ; Αυτός λοιπόν που σε τόσο μεγάλα και υπερφυή έργα δεν χρειάστηκε ούτε δύναμη ούτε σοφία από κανέναν άλλον, πώς θα ήταν δυνατόν να αδυνατεί σε αυτά τα τόσο μικρά, ή πώς θα είχε ανάγκη από κάποιον να του διδάξει αυτά που έπρεπε να μιλήσει προς τους Ιουδαίους, εκείνος που και από τους αγίους προφήτες δοξολογείται ως σοφία;

Διότι δεν ήταν όταν ο μονογενής Λόγος του Θεού, γενόμενος όμοιος με εμάς άνθρωπος, έλαμψε στους επί της γης, που τότε για πρώτη φορά βρέθηκε στις έσχατες διαβολές της πλάνης. Αλλά, όπως ανέφερα, η κατηγορία εναντίον της ειδωλολατρίας ήταν αρχαία. Διότι ο χορός των αγίων δεν έπαψε ποτέ να την επικρίνει, να την αποδεικνύει βδελυρή και να καθιστά φανερό τον Δημιουργό και Κύριο των πάντων. <Εκείνος που κατέχει τον γύρο της γης, και όσοι κατοικούν σε αυτήν είναι σαν ακρίδες. Εκείνος που έστησε τον ουρανό σαν θόλο και τον στερέωσε σαν σκηνή για κατοικία>. Από την ωραιότητα των κτισμάτων αναλόγως θεωρείται ο Δημιουργός τους, τουλάχιστον από εκείνους που διαθέτουν ορθή κρίση.

Διότι είναι δυνατόν στους σοφούς να μπορούν να κατανοήσουν, και μάλιστα πολύ εύκολα, ποιος άραγε και πόσο μέγας είναι ο ποιητής και τεχνίτης αυτού εδώ του σύμπαντος, κρίνοντας βεβαίως από την υπεροχή και την άρρητη και θεοπρεπή οικονομία, σύμφωνα με την οποία η κτίση ενώ δεν υπήρχε δημιουργήθηκε, και αφού δημιουργήθηκε σώζεται, συγκρατούμενη από τη δύναμη Εκείνου που τη δημιούργησε, προκειμένου να υπάρχει καλώς και να υφίσταται. Διότι «με ποιον θα μπορούσε να ομοιωθεί;» λέει ο Κύριος. Και πώς δεν βρίσκεται πάνω από κάθε νου ο μόνος που κρατάει μέσα στη χούφτα Του όλη τη γη, και τη συγκρατεί για να είναι καλά στερεωμένη, και που σαν κάποια αψίδα ύψωσε πάνω της τον ουρανό, και τον άπλωσε με τον τρόπο μιας σκηνής, ώστε να κατοικούν σε αυτήν εκείνοι για τους οποίους προφανώς και δημιουργήθηκε; Όπως άλλωστε λέει κάπου ο ίδιος ο προφήτης: «Δεν τη δημιούργησε μάταια, αλλά για να κατοικείται». Μήπως λοιπόν, λέει, αποτελεί κάτι μεγάλο μπροστά στον Θεό, το γεγονός ότι είναι αμέτρητο το πλήθος όσων κατοικούν στη γη; Κάθε άλλο. Διότι μπροστά στη μεγαλειότητα και την υπεροχή του Θεού θα ήταν σαν ακρίδες. Ή και με άλλον τρόπο. Διότι κατέχει τον γύρο της γης, δηλαδή ολόκληρο τον κύκλο της, και δεν είναι τίποτα μπροστά Του όσοι την κατοικούν, παρόλο που σαν ακρίδες βόσκουν σε αυτήν κατά σμήνη, και ξεπερνούν κάθε αριθμό. Θαυμαστό είναι και τούτο, και σπουδαίο για τον ύμνο του παντοδύναμου Θεού. «Αυτός που κάνει τους άρχοντες να μην άρχουν σε τίποτα, και έκανε τη γη σαν να είναι ένα τίποτα».

«Διότι, ενώ γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ούτε τον ευχαρίστησαν ως Θεό, αλλά ματαιώθηκαν στους διαλογισμούς τους, και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους· και ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, απομωράνθηκαν, και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού, και πτηνών, και τετράποδων, και ερπετών.» Επομένως, εφόσον, λέγει, εγώ κατέχω τον γύρο της γης, και έχω απλώσει τον ουρανό σαν σκηνή, και καθιστώ τους άρχοντες σαν να μην εξουσιάζουν τίποτα, και παρομοιάζω με ακρίδες αυτούς που βρίσκονται πάνω στη γη, με ποιον με ομοιάσατε; Αντί του: Με ποιον παρομοιάζοντάς με δεν θα βρεθείτε έξω από το πρέπον και δεν θα αστοχήσετε ως προς την αλήθεια;

Διότι έχει γραφτεί για τον Θεό: "Αυτός που κρατάει τον γύρο της γης, και όσοι κατοικούν σε αυτήν είναι σαν ακρίδες." Και είπε πάλι ο προφήτης Ησαΐας: "Εάν όλα τα έθνη θεωρηθούν σαν μια σταγόνα από τον κάδο, και υπολογιστούν σαν σταγόνα σιέλου, και λογαριάστηκαν σαν την ελάχιστη κλίση της ζυγαριάς, με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο, και με ποιο ομοίωμα τον ταυτίσατε;" Εντελώς ανόητοι, λοιπόν, είναι εκείνοι που θεώρησαν ότι ο πλασμένος από χώμα άνθρωπος είναι ανώτερος από τον Θεό, και αφού παραποίησαν την ευσέβειά τους προς Αυτόν, νόμισαν ότι θα σωθούν μέσω ανύπαρκτων θεών. Διότι ποια ωφέλεια θα μπορούσε να προέλθει από πέτρα και ξύλο; Έχει λεχθεί λοιπόν γι' αυτούς: "Και στον καιρό των συμφορών τους θα πουν: Σήκω και σώσε μας. Και πού είναι οι θεοί σου, τους οποίους έφτιαξες για τον εαυτό σου; Ας σηκωθούν, για να σε σώσουν στον καιρό της θλίψης σου." Αθέτησαν δε τον Θεό, πράττοντας τούτο όχι μόνο με τα λόγια, αλλά και με τα ίδια τα έργα τους, όπως είναι αυτό που έχει ειπωθεί γι' αυτούς με τη μορφή παραδείγματος: "Και περίμενα να παραγάγουν σταφύλια, αλλά παρήγαγαν αγκάθια, και όχι δικαιοσύνη, αλλά αδικία." Είπε δε κάπου και ο θεσπέσιος Μελωδός ως εκ προσώπου του Χριστού γι' αυτούς: "Υιοί αλλότριοι με εξαπάτησαν, υιοί αλλότριοι φθάρηκαν, και χώλαναν από τα μονοπάτια τους." Και δεν με θυμήθηκες, ούτε με έβαλες στη διάνοιά σου, ούτε στην καρδιά σου. Και εγώ βλέποντάς σε, σε παραβλέπω, και εμένα δεν με φοβήθηκες.

Υπάρχει κάτι, λέει, μικρότερο ή λεπτότερο από τη στάχτη; Κάνε, λέει, τη σύγκριση της στάχτης με ένα σπίτι, και του σπιτιού με μια πόλη, και της πόλης με μια επαρχία, και της επαρχίας με τη χώρα των Ρωμαίων, και της χώρας των Ρωμαίων με ολόκληρη τη γη και όλα τα πέρατά της, και ολόκληρης της γης με τον ουρανό που την περικλείει στους κόλπους του. Η γη έχει τέτοια αναλογία προς τον ουρανό, όση έχει το κέντρο του τροχού προς ολόκληρη την περιφέρειά του (γιατί τέτοια είναι η αναλογία της γης προς τον ουρανό). Και νόησε ότι αυτός ο πρώτος, ορατός ουρανός είναι μικρότερος από τον δεύτερο, και ο δεύτερος από τον τρίτο (διότι μέχρι αυτούς αναφέρει η Γραφή. Όχι επειδή υπάρχουν μόνο τόσοι, αλλά επειδή μόνο τόσους μας συνέφερε να γνωρίζουμε). Και όταν δεις με τον νου σου όλους τους ουρανούς, ούτε και τότε θα μπορέσουν οι ουρανοί να αινέσουν τον Θεό σύμφωνα με αυτό που είναι, έστω κι αν ηχήσουν πιο δυνατά και από βροντή. Εάν, λοιπόν, τα τόσο μεγάλα μεγέθη των ουρανών δεν μπορούν να υμνήσουν τον Θεό επάξια, πότε άραγε η γη και η στάχτη, το μικρότερο και το πιο ελάχιστο από όλα τα όντα, θα μπορέσει να αναπέμψει άξιο ύμνο στον Θεό (ή να μιλήσει επάξια για τον Θεό), ο Οποίος κατέχει τον γύρο της γης και θεωρεί αυτούς που κατοικούν σε αυτήν σαν ακρίδες;

Τι έχουν, λοιπόν, να μεμφθούν στο μέγιστο δημιούργημα του Θεού; Αυτοί που έπρεπε να εκπλαγούν βλέποντας τους θόλους των ουρανών· αυτοί που έπρεπε να προσκυνήσουν Εκείνον που έστησε τον ουρανό ως καμάρα, Εκείνον που από τη ρευστή φύση των υδάτων δημιούργησε την αμετακίνητη υπόσταση του ουρανού. Διότι είπε ο Θεός: Ας γίνει στερέωμα εν μέσω του ύδατος. Μία φορά είπε ο Θεός· και στέκεται και δεν πέφτει. Νερό είναι ο ουρανός, και πύρινα είναι όσα βρίσκονται μέσα σε αυτόν, ο ήλιος και η σελήνη και τα άστρα. Και πώς τα πύρινα κινούνται μέσα στο νερό;

Στη συνέχεια, αφού δίδαξε ποια ήταν η πλάνη των εθνών με τα άψυχα ξόανα, βροντοφωνάζει στα αφτιά όλων λέγοντας: «Δεν θα γνωρίσετε; Δεν θα ακούσετε; Δεν σας αναγγέλθηκε από την αρχή; Ακόμη κι αν δεν διδαχθήκατε από τους πατέρες σας, τουλάχιστον τώρα ας συνετιστείτε για να ωφεληθείτε, και μάθετε ποιος είναι επιτέλους αυτός που «κατέχει τα θεμέλια της γης». Διότι, αν δεν μπορείτε να υψώσετε τη διάνοιά σας ψηλά προς τον ουρανό, τουλάχιστον στρέψτε την προσοχή σας, λέει, στη γη, πάνω στην οποία κατοικείτε. Αναζητήστε πάνω σε τι έχει εδραιωθεί, και ποιος είναι αυτός που συγκρατεί ένα τόσο μεγάλο στοιχείο αμετακίνητο και ασάλευτο;» Εξετάζοντας δε από φυσικής πλευράς το σχήμα της γης, το αναγνωρίζει ως σφαιροειδές· γι' αυτό και το ονόμασε «γύρο» λέγοντας: «εκείνος που κατέχει τον γύρο της γης». Επιπλέον, όμως, προτρέπει να γνωρίσουν και τον Λόγο του Θεού που συγκρατεί τα σύμπαντα, ο οποίος, εκτός των άλλων, συγκρατεί και αυτό το τόσο μεγάλο στοιχείο της γης, ώστε να μην καταρρεύσει ούτε να μετακινηθεί από τη φυσική του έδρα. «Και ποιος είναι», λέει, «αυτός που διέσπειρε τόσα έθνη πάνω στη γη, ώστε να παρομοιάζονται, εξαιτίας της μικρότητας των σωμάτων τους, με «ακρίδες»;»

Έπειτα πάλι, ανεβαίνοντας με τον λόγο από τη γη στην ουράνια αψίδα, προτρέπει τους πάντες να θαυμάζουν το ημισφαίριο πάνω από τη γη που αιωρείται δίκην 〈καμάρας〉, να κατανοήσουν πόσης δύναμης είναι εκείνος που συγκρότησε τον ουρανό, και να αναλογιστούν ότι δεν τον κατασκεύασε άσκοπα, αλλά δίκην 〈σκηνής〉 είναι απλωμένος από πάνω σε όλα όσα βρίσκονται μέσα στον ουρανό, ενώ για τα πέραν του ουρανού έχει υποστρωθεί ως θείο ενδιαίτημα. Και όπως ονόμασε 〈γύρο〉 το στοιχείο 〈της γης〉 ερμηνεύοντας τη φύση του, έτσι παρομοίασε το ημισφαίριο πάνω από τη γη με αψίδα 〈καμάρας〉, παραβάλλοντας το άπλωμα του ουρανού με τεντωμένη 〈σκηνή〉· και όπως προνόησε για τη 〈σκηνή〉, έτσι και για όσους κατοικούν μέσα στη 〈σκηνή〉. Διότι, κατά διάφορους χρόνους και καιρούς, εγκαθιστά 〈άρχοντες〉 στους ανθρώπους που ζουν στη γη, έχοντας προνοήσει για 〈άρχοντες〉 κατάλληλους για τους αρχομένους. Γι' αυτό προσθέτει: 〈δίνοντας άρχοντες για να εξουσιάζουν στο τίποτα〉, ονομάζοντας 〈τίποτα〉 τον θνητό βίο ⌞ή διδάσκει ότι και αυτή η 〈γη〉 είναι σαν 〈τίποτα〉, λέγοντας στη συνέχεια: 〈τη δε γη την έκανε για το τίποτα〉⌟. Έπειτα σε αυτά προσθέτει: 〈διότι ούτε πρόκειται να φυτέψουν, ούτε πρόκειται να σπείρουν, ούτε πρόκειται να ριζώσει στη γη η ρίζα τους〉. Όλα αυτά έχουν ειπωθεί για εκείνους που κατά καιρούς υπήρξαν άρχοντες και τύραννοι επί της γης, καθώς σε ένα τέτοιο τέλος πρόκειται να καταλήξουν.

Ποιος είναι σαν τον Κύριο τον Θεό μας, που κατοικεί στα ύψη και επιβλέπει τα ταπεινά στον ουρανό και στη γη; Μέσα από αυτά διδάσκεται ο νέος λαός ότι, αν και αναλήφθηκε ο Κύριός μας και βρίσκεται στα δεξιά του Πατρός, εντούτοις και πάλι όλη η γη είναι πλήρης από την παρουσία Του και απολαμβάνει την επίβλεψή Του. Άραγε δεν φαίνεται να είναι σπουδαίο αυτό που ελέχθη; Αλλά όταν αναλογιστείς για ποιον έχει λεχθεί, είναι πάρα πολύ υποδεέστερο. Διότι πώς κατοικεί στους ουρανούς Εκείνος που γεμίζει τον ουρανό και τη γη, ο πανταχού παρών, αυτός που λέει: «Εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά και όχι Θεός από μακριά», αυτός που μέτρησε τον ουρανό με τη σπιθαμή και τη γη με τη χούφτα, αυτός που κατέχει τον γύρο της γης; Αλλά επειδή ο λόγος απευθυνόταν προς τους Ιουδαίους, για τον λόγο αυτό προς το παρόν χρησιμοποίησε τέτοια έκφραση, συγκαταβαίνοντας στην παχύνοιά τους· έπειτα, ανυψώνοντας σιγά-σιγά τη διάνοιά τους, δίνοντας φτερά στη σκέψη τους και ανεβάζοντάς τους, προσθέτει ήρεμα το «στον ουρανό και στη γη», δηλαδή και πάνω και κάτω. Αυτό δε το είπε εξαιτίας της ιουδαϊκής αδυναμίας, η οποία παρασυρόταν από τα είδωλα και προσκυνούσε θεούς περιορισμένους σε τόπους και ναούς. Λέγοντας, λοιπόν, «στον ουρανό και στη γη», δίνει να κατανοήσουμε ότι βρίσκεται παντού, και εκεί και εδώ, και ότι διαπερνά τα πάντα. Διότι δεν βλέπει από μακριά όσα συμβαίνουν στη γη σαν κάποιος που είναι κλεισμένος στον ουρανό, αλλά είναι πανταχού παρών, αχώρητος, απερίγραπτος και περιβάλλει τα πάντα.

λέει ο Κύριος·» και άλλοτε θεολογώντας περίπου ως εξής: «Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό και τον ουρανό με τη σπιθαμή και ολόκληρη τη γη με την παλάμη; Ποιος ζύγισε τα βουνά με σταθμά και τις κοιλάδες με ζυγαριά; Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου και ποιος έγινε σύμβουλός του;» και πάλι: «Αυτός που έστησε τον ουρανό σαν θόλο και τον άπλωσε σαν σκηνή για κατοικία», και αλλού: «Υψώστε τα μάτια σας ψηλά και δείτε, ποιος τα έφτιαξε όλα αυτά;» και στη συνέχεια: «Ο Κύριος ο Θεός που δημιούργησε τον ουρανό και τον στερέωσε, που στερέωσε τη γη και όσα υπάρχουν σε αυτήν, και δίνει πνοή στον λαό που κατοικεί πάνω της και πνεύμα σε αυτούς που την περπατούν, εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός» και στη συνέχεια: «Άπλωσα τον ουρανό μόνος μου και στερέωσα τη γη· εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα», και πάλι: «Έτσι να τους πείτε: οι θεοί που δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας εξαφανιστούν από το πρόσωπο της γης και κάτω από τον ουρανό. Ο Κύριος που δημιούργησε τη γη με τη δύναμή του, ανόρθωσε την οικουμένη με τη σοφία του και με τη σύνεσή του άπλωσε τον ουρανό και ανέβασε τα σύννεφα από την άκρη της γης, έφτιαξε τις αστραπές για να φέρνουν βροχή, και έβγαλε ανέμους από τους θησαυρούς του. Απομωράνθηκε κάθε άνθρωπος από τη γνώση του», και πάλι: «Πού να πάω μακριά από το πνεύμα σου και από το πρόσωπό σου πού να κρυφτώ; Εάν ανεβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν στρώσω το κρεβάτι μου στον άδη, είσαι παρών.

Διότι, όπως ακριβώς δεν θα ήταν ιατρός, εάν δεν υπήρχαν οι ασθενείς, ούτε θα ονομαζόταν ελεήμων και οικτίρμων και με παρόμοια ονόματα, εάν δεν υπήρχε εκείνος που έχει ανάγκη οικτιρμού και ελέους, έτσι δεν θα ήταν ούτε παντοκράτωρ, εάν όλη η κτίση δεν είχε ανάγκη από εκείνον που την συγκρατεί και τη συντηρεί στην ύπαρξή της. Επομένως, όπως γίνεται ιατρός για εκείνον που έχει ανάγκη θεραπείας, έτσι γίνεται και παντοκράτωρ για εκείνον που χρειάζεται να συγκρατείται. Και όπως «δεν έχουν ανάγκη ιατρού οι υγιείς, αλλά οι ασθενείς», έτσι, κατά λογική ακολουθία, είναι ορθό να πούμε ότι δεν χρειάζεται πλέον αυτόν που τον συγκρατεί εκείνος ο οποίος εκ φύσεως κατέχει το αλάνθαστο και το αναλλοίωτο. Άρα, όταν ακούμε τον όρο «παντοκράτωρ», κατανοούμε τούτο: ότι ο Θεός συνέχει τα πάντα στην ύπαρξη, τόσο τα νοητά όσο και εκείνα της υλικής κτίσεως. Γι' αυτόν τον λόγο κατέχει τον γύρο της γης, γι' αυτό κρατά στο χέρι του τα πέρατα της γης, γι' αυτό περιλαμβάνει τον ουρανό με τη σπιθαμή του, γι' αυτό περιμετρά με το χέρι του το νερό, γι' αυτό εμπεριέχει μέσα του όλη τη νοητή κτίση, προκειμένου να παραμένουν τα πάντα στην ύπαρξη, συγκρατούμενα από την περιεκτική του δύναμη. Ας εξετάσουμε, λοιπόν, ποιος είναι αυτός που ενεργεί τα πάντα μέσα σε όλα. Ποιος είναι αυτός που δημιούργησε τα πάντα, χωρίς τον οποίο δεν υπάρχει τίποτα από όσα υπάρχουν; Ποιος είναι εκείνος στον οποίο κτίστηκαν τα πάντα και στον οποίο τα όντα βρίσκουν τη διατήρησή τους; Μέσα σε ποιον ζούμε, κινούμαστε και υπάρχουμε; Ποιος είναι αυτός που έχει μέσα του όλα όσα έχει ο Πατέρας;

«Όντας», λέει, «απαύγασμα της δόξης και χαρακτήρας της υποστάσεώς του». Τι λέει έπειτα από αυτά ο εγγαστρίμυθος; «Σφραγίδα», λέει, «της ενέργειας του Παντοκράτορος». Τον καθιστά τρίτο μετά τον Πατέρα, με τη μεσολάβηση εκείνης της ανύπαρκτης ενέργειας, ή μάλλον, κατά την αντίληψή του, μορφοποιούμενο μέσα στην ανυπαρξία. Αποτελεί άραγε σφραγίδα ενέργειας ο εν αρχή ων Λόγος και Θεός, ο οποίος ενοράται στην αϊδιότητα της αρχής των όντων, ο μονογενής Θεός που βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, αυτός που βαστάζει τα σύμπαντα με το ρήμα της δυνάμεώς του, ο Ποιητής των αιώνων, εξ ου τα πάντα και δι' ου τα πάντα και εν ω τα πάντα, αυτός που συγκρατεί τον κύκλο της γης, αυτός που έχει περιλάβει τον ουρανό με μια σπιθαμή, αυτός που καταμετρά με το χέρι του το ύδωρ, αυτός που έχει περιδράξει όλα τα όντα, αυτός που κατοικεί στα υψηλά και επιβλέπει τα ταπεινά, ή μάλλον που τα επέβλεψε προκειμένου να καταστήσει ολόκληρη την οικουμένη υποπόδιό του, εντυπωμένη με το ίχνος του Λόγου; Είναι η μορφή του Θεού «σφραγίδα ενέργειας»; Επομένως, ο Θεός είναι ενέργεια και όχι υπόσταση; Και όμως, ακριβώς αυτό ερμηνεύοντας ο Παύλος, λέει ότι είναι χαρακτήρας όχι της ενέργειας, αλλά της υποστάσεως. Ή μήπως το απαύγασμα της δόξης είναι σφραγίδα της ενέργειας του Θεού; Ω, τι ασεβής αμάθεια! Τι μεσολαβεί μεταξύ του Θεού και της δικής του μορφής; Μέσω τίνος μεσολαβείται η υπόσταση ως προς τον δικό της χαρακτήρα; Και τι νοείται ότι υπάρχει μεταξύ της δόξης και του απαυγάσματος;

Επομένως, ακόμη και αν δεν παύσεις να ευχαριστείς διαρκώς τον Θεό, μόλις και μετά βίας θα ανταποδώσεις τη χάρη για το παρόν, μη βρίσκοντας καμία επινόηση για να ανταποδώσεις τα οφειλόμενα ούτε για το μέλλον ούτε για το παρελθόν. Εμείς όμως, υπολειπόμενοι τόσο πολύ από την ευχαριστία που οφείλουμε κατά τις δυνάμεις μας, δεν δείχνουμε ευγνωμοσύνη ούτε στο μέτρο του δυνατού, μη αφιερώνοντας στην κατά Θεόν ενασχόληση, δεν λέω ολόκληρη την ημέρα, αλλά ούτε καν ένα ελάχιστο κλάσμα της. Ποιος έστρωσε για μένα τη γη; Ποιος κατέστησε, με τη σοφία του, βατή την υγρή φύση; Ποιος στερέωσε για μένα τον ουρανό σαν θόλο; Ποιος κρατά αναμμένη για μένα τη λαμπάδα του ήλιου; Ποιος αναβλύζει πηγές στις φάραγγες; Ποιος ετοίμασε τις διόδους για τους ποταμούς; Ποιος υπέταξε στην υπηρεσία μου τα άλογα ζώα; Ποιος έκανε εμένα, που ήμουν άψυχη σκόνη, να μετέχω στη ζωή και στη νόηση; Ποιος έδωσε σε αυτόν τον πηλό μορφή κατ' εικόνα του θείου χαρακτήρος; Ποιος επανέφερε στην αρχαία της χάρη τη θεία εικόνα μέσα μου, η οποία είχε παραμορφωθεί εξαιτίας της αμαρτίας; Ποιος ελκύει προς την αρχική μακαριότητα εμένα, που εξορίστηκα από τον παράδεισο, που βρέθηκα μακριά από το ξύλο της ζωής και που καταπλακώθηκα στο βάραθρο της υλικής ζωής; «Δεν υπάρχει κανείς που να κατανοεί», λέει η Γραφή. Διότι, αν τα αναλογιζόμασταν αυτά, θα προσφέραμε την ευχαριστία μας ακατάπαυστα και αδιάκοπα σε όλο το διάστημα της ζωής μας.

Όπως λοιπόν, κατανοώντας τη δύναμή του που διαπερνά τα πάντα στον ουρανό και στον αέρα και στη γη και στη θάλασσα και σε οτιδήποτε επουράνιο και οτιδήποτε καταχθόνιο, πιστεύουμε μεν ότι αυτός βρίσκεται παντού και διά μέσου όλων, δεν λέμε όμως ότι εκείνος είναι κάτι από αυτά μέσα στα οποία βρίσκεται (διότι δεν είναι ουρανός αυτός που έχει συμπεριλάβει τον ουρανό με τη σπιθαμή του που συγκρατεί το σύμπαν, ούτε είναι γη αυτός που κατέχει τον γύρο της γης, ούτε πάλι είναι νερό αυτός που περιέχει την υγρή φύση), έτσι, μολονότι διήλθε τα λεγόμενα πάθη της σάρκας, δεν λέμε ότι ο ίδιος είναι εμπαθής. Αντιθέτως λέμε ότι, ως αίτιος των όντων και ως εκείνος που συγκρατεί το σύμπαν και με την άρρητη δύναμη της δικής του μεγαλειότητας κυβερνά κάθε τι που κινείται και συντηρεί το σταθερό σε ασφαλή βάση, βρέθηκε και ανάμεσά μας για τη θεραπεία της νόσου της αμαρτίας, προσαρμόζοντας καταλλήλως στο πάθος την ιατρική του ενέργεια, επιφέροντας έτσι την ίαση, όπως ακριβώς γνώριζε ότι συνέφερε στο νοσούν μέρος της κτίσης. Συνέφερε δε να ιαθεί το πάθος μέσω της επαφής· [έτσι και το ιάτρευσε,] όμως, επειδή θεραπεύει την αρρώστια, δεν θεωρείται εξαιτίας αυτού ότι και ο ίδιος κατέστη εμπαθής· διότι ούτε και στην περίπτωση των ανθρώπων δεν μας επιτρέπει η συνήθεια να λέμε κάτι τέτοιο.

Διότι στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης, και τα ύψη των ορέων δικά του είναι. Αφού ονόμασε τον Θεό μέγα, εύλογα διηγείται το μεγαλείο του, όχι όσο πραγματικά είναι, αλλά όσο εμείς μπορούμε να κατανοήσουμε από τα ορατά κτίσματα· και τα εκθέτει σε συμφωνία με την προφητεία του Ησαΐα. Διότι λέει εκείνος: Αυτός που κρατά τον γύρο της γης στη φούχτα του· και πάλι: Ποιος ζύγισε τα όρη με σταθμά και τις κοιλάδες με ζυγαριά; Διότι δική του είναι η θάλασσα, και αυτός την έφτιαξε, και τα χέρια του έπλασαν την ξηρά. Αναφέροντας τα στοιχεία, φανέρωσε κατ' ανάγκην και όσα βρίσκονται μέσα στα στοιχεία. Είτε λοιπόν ταξιδεύουμε στη θάλασσα, είτε καλλιεργούμε τη γη, γνωρίζοντας τίνος κτίσματα και κτήματα είναι αυτά, ας τον ευχαριστούμε που παρήγαγε τόσο σπουδαία δημιουργήματα για τη δική μας χρήση, προσφέροντάς του δοξολογία όχι μόνο στα λόγια, αλλά με τα έργα. Και ποια είναι αυτή; Ελάτε να προσκυνήσουμε και να πέσουμε μπροστά του, και ας κλάψουμε ενώπιον του Κυρίου που μας εποίησε. Ας προσκυνήσουμε ως δούλοι, ας πέσουμε μπροστά του επειδή έχουμε ανάγκη τη βοήθειά του· ας κλάψουμε ως αμαρτωλοί, που δεν πρόκειται να επιτύχουμε τη μεσιτεία διαφορετικά, παρά μόνο μέσω της ευσπλαχνίας του.

Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό ... ποιος ζύγισε τα βουνά με τον στατήρα και τις κοιλάδες με τη ζυγαριά; Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου ... αν όλα τα έθνη θεωρήθηκαν σαν μια σταγόνα από τον κάδο και σαν το γέρσιμο της ζυγαριάς, θα θεωρηθούν σαν μια σταγόνα σάλιου; ... και όλα τα έθνη δεν είναι τίποτα, και υπολογίστηκαν ως ένα τίποτα. Με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο ... Μήπως ο τεχνίτης έφτιαξε εικόνα ή ο χρυσοχόος λιώνοντας χρυσάφι την επιχρύσωσε; Μήπως κατασκεύασε ομοίωμά του; Διότι ο ξυλουργός επιλέγει ξύλο που δεν σαπίζει, και ερευνά με σύνεση πώς θα στήσει την εικόνα του, ώστε να μην κλονίζεται. Δεν θα γνωρίσετε; Δεν θα ακούσετε; Δεν σας αναγγέλθηκε από την αρχή; Δεν κατανοήσατε τα θεμέλια της γης; Αυτός που συγκρατεί τον γύρο της γης και βλέπει τους κατοίκους της σαν ακρίδες, αυτός που έστησε τον ουρανό σαν καμάρα και τον άπλωσε σαν σκηνή για κατοικία, αυτός που καθιστά τους άρχοντες σαν να μην εξουσιάζουν τίποτα, και έκανε τη γη σαν ένα τίποτα. Διότι δεν πρόκειται να φυτέψουν, ούτε να σπείρουν, ούτε να ριζώσει στη γη η ρίζα τους· φύσηξε πάνω τους, και ξεράθηκαν ... Τώρα λοιπόν, με ποιον με παρομοιάσατε, για να εξισωθώ; είπε ο Άγιος. Υψώστε τα μάτια σας ψηλά και δείτε· ποιος τα δημιούργησε όλα αυτά; Αυτός που εξάγει τον κόσμο του κατά αριθμό, θα τα καλέσει όλα με το όνομά τους χάρη στην πολλή του δόξα, και μέσα στο κράτος της ισχύος του τίποτα δεν σου διέφυγε.

Και τα δύο αυτά τα αναπτύσσουν θεολογικά οι Γραφές· διότι ο ένας, εξιστορώντας το κάλλος των ουρανών, λέει τα εξής: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού»· και πάλι: «Αυτός που έστησε τον ουρανό σαν θόλο, και τον άπλωσε σαν σκηνή πάνω στη γη»· και πάλι: «Αυτός που συγκρατεί τον κύκλο του ουρανού». Ένας άλλος όμως, δείχνοντας ότι αν και είναι ωραίος και μεγάλος, εντούτοις είναι φθαρτός, λέει τα εξής: «Κατ’ αρχάς εσύ, Κύριε, θεμελίωσες τη γη, και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί· αυτοί θα χαθούν, εσύ όμως παραμένεις· και όλοι θα παλιώσουν σαν ένδυμα, και σαν πανωφόρι θα τους τυλίξεις, και θα αλλαχθούν». Και πάλι για τον ήλιο λέει ο Δαβίδ ότι: «Σαν νυμφίος που εκπορεύεται από τον νυμφικό του θάλαμο· θα αγαλλιάσει σαν γίγαντας για να διατρέξει τον δρόμο του».

2. Τις προηγούμενες τρεις ημέρες, λοιπόν, εξετάσαμε έναν τρόπο θεογνωσίας και τον ολοκληρώσαμε, ερμηνεύοντας πώς «οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού» και τι ακριβώς σημαίνει ο λόγος του Παύλου ότι «τα αόρατα αυτού από κτίσεως κόσμου βλέπονται καθαρά, κατανοούμενα μέσω των δημιουργημάτων», και αποδείξαμε πώς από την κτίση του κόσμου και πώς μέσα από τον ουρανό, τη γη και τη θάλασσα δοξάζεται ο Δημιουργός. Σήμερα δε, αφού στοχαστούμε πάλι εν συντομία πάνω στο ίδιο αυτό θέμα, θα προχωρήσουμε σε άλλο ζήτημα. Διότι ο Θεός όχι μόνο δημιούργησε την κτίση, αλλά, αφού δημιουργήθηκε, την οργάνωσε ώστε να λειτουργεί, χωρίς να την αφήσει ολόκληρη ακίνητη ούτε να διατάξει να κινείται ολόκληρη. Απεναντίας, ο μεν ουρανός στέκεται ακίνητος, όπως λέει ο προφήτης: «Αυτός που έστησε τον ουρανό σαν καμάρα, και τον άπλωσε σαν σκηνή πάνω στη γη», ο δε ήλιος μαζί με τα υπόλοιπα άστρα περιφέρεται κάθε μέρα· η γη πάλι παραμένει σταθερή, ενώ τα ύδατα κινούνται διαρκώς. Και δεν κινούνται μόνο τα ύδατα, αλλά και τα σύννεφα και οι βροχές, συνεχείς και αλλεπάλληλες, που προσφέρονται στον κατάλληλο καιρό· και ενώ η φύση των βροχών είναι μία, τα όσα προκύπτουν από αυτές είναι διαφορετικά. Διότι η βροχή στο αμπέλι γίνεται κρασί, στην ελιά λάδι, και στα υπόλοιπα φυτά μεταβάλλεται στους δικούς τους χυμούς.

«Και σε αυτό ετοίμασε όργανα θανάτου. Τα βέλη του τα κατασκεύασε για εκείνους που καίγονται». Ένας άλλος λέει, «Για να καίνε». ιαʹ. Τι θα πουν εδώ αυτοί που υποστηρίζουν ότι ο Θεός είναι ανθρωπόμορφος, εξαιτίας του ότι λέγεται πως έχει χέρια, πόδια και μάτια; Άραγε υπάρχουν τόξα εκεί πάνω, και βέλη, και ακόνι, και μάχαιρα, και φαρέτρα; Και όμως κάποιος άλλος λέει: «Όταν τα επιβλέψεις, θα ταραχθούν ενώπιόν σου τα όρη». Και αυτός ο ίδιος: «Αυτός που επιβλέπει τη γη, και την κάνει να τρέμει». Εάν δε, μόνο με το να κοιτάζει τη γη, λιώνει και τη φύση των λίθων, πολύ περισσότερο θα μπορεί να το κάνει αυτό στους ανθρώπους. Για ποιον λόγο λοιπόν, ενώ μπορεί να καταστρέψει την οικουμένη μόνο με το να τη δει, ή μάλλον μόνο με το να το θελήσει (διότι αυτός που την δημιούργησε μόνο με το θέλημά του, είναι ολοφάνερο ότι και μόνο με το θέλημά του μπορεί να την αφανίσει), λέγεται ότι έχει ρομφαία και τόξο; Διότι, εάν «Στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης» και «οι κατοικούντες σε αυτήν είναι σαν ακρίδες»· και «Όλα τα έθνη θα λογαριαστούν σαν σταγόνα από τον κάδο, και σαν κλίση της ζυγαριάς»· και αφού εξήλθε ο άγγελός του, μέσα σε μια σύντομη χρονική στιγμή εξόντωσε εκατόν ογδόντα πέντε χιλιάδες· τι λέω άγγελος; Μύγες και κάμπιες και σκουλήκια κατέστρεψαν το στρατόπεδο των Αιγυπτίων· πού υπάρχει εκεί ανάγκη για τόξο; Και πού για μάχαιρα;

Ποιος είναι σαν τον Κύριο τον Θεό μας, που κατοικεί στα ύψη και επιβλέπει τα ταπεινά; Άραγε δεν φαίνεται σπουδαίο αυτό που ειπώθηκε; Αλλά όταν αναλογιστείς για ποιον έχει ειπωθεί, θα φανεί εντελώς ανεπαρκές. Έτσι, όπως έλεγα, δεν πρέπει να σταματάμε στις λέξεις, αλλά να υψωνόμαστε με τον νου. Διότι, πώς κατοικεί στους ουρανούς Εκείνος που γεμίζει τον ουρανό και τη γη, ο πανταχού παρών, ο οποίος λέει: «Εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά, και όχι Θεός από μακριά»· Εκείνος που μέτρησε τον ουρανό με τη σπιθαμή και τη γη με τη χούφτα· Αυτός που συγκρατεί τον κύκλο της γης; Αλλά επειδή ο λόγος του απευθυνόταν προς τους Ιουδαίους, γι' αυτό προς το παρόν χρησιμοποίησε αυτά τα λόγια, ανυψώνοντας λίγο-λίγο τη διάνοιά τους, αναπτερώνοντας τη σκέψη τους και ανεβάζοντάς τους ήρεμα και σταδιακά. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο δεν είπε απλώς: «Αυτός που κατοικεί στα ύψη και επιβλέπει τα ταπεινά», αλλά, αφού προηγουμένως είπε: «Ποιος είναι σαν τον Κύριο τον Θεό μας;», τότε πρόσθεσε: «που κατοικεί στα ύψη και επιβλέπει τα ταπεινά»· και είπε το πρώτο δηλώνοντας για ποιον λόγο ανέφερε το δεύτερο. Αυτό έγινε εξαιτίας της ιουδαϊκής αδυναμίας, η οποία είχε παρασυρθεί από τα είδωλα και προσκυνούσε θεούς περιορισμένους μέσα σε συγκεκριμένους τόπους και ναούς.

Και ο Δαβίδ λέει: Όλα σε σένα προσβλέπουν για να τους δώσεις την τροφή τους στον κατάλληλο καιρό. Όταν τους τη δώσεις, θα τη συλλέξουν· όταν ανοίξεις το χέρι σου, τα σύμπαντα θα γεμίσουν από αγαθότητα· αν όμως αποστρέψεις το πρόσωπό σου, θα ταραχθούν. Και πάλι: Αυτός που επιβλέπει τη γη και την κάνει να τρέμει. Και ο Ησαΐας: Αυτός που συγκρατεί τον κύκλο της γης. Και σχετικά με την αρετή: Εάν ο Κύριος, λέει, δεν οικοδομήσει τον οίκο, μάταια κοπίασαν αυτοί που τον οικοδομούν. Και πάλι: Αυτός που εγκαθιστά τη στείρα σε οίκο, ως μητέρα που ευφραίνεται για τα παιδιά της. Γι' αυτόν τον λόγο και σείει τη γη, και κάνει τα όρη να καπνίζουν όταν τα αγγίζει, φανερώνοντας την κυριαρχία του. Σκοτεινιάζει δε τον ήλιο και προκαλεί την έκλειψή του, διακηρύσσοντας και πάλι μέσα από αυτό το έργο της δημιουργίας του.

Προηγουμένως, λοιπόν, τους συνετίζαμε φέρνοντας ως παράδειγμα τις άνω δυνάμεις, τους αγγέλους, τους αρχαγγέλους, τα Χερουβίμ, τα Σεραφίμ. Τώρα, όμως, τους συνετίζουμε από την αναίσθητη κτίση, και ούτε με αυτόν τον τρόπο ντρέπονται. Δεν βλέπεις αυτόν εδώ τον ουρανό, πόσο ωραίος είναι, πόσο μεγάλος, πώς είναι στεφανωμένος με τον ποικίλο χορό των άστρων; Πόσο χρόνο έχει διαρκέσει; Διότι στέκει επί πέντε χιλιάδες και πλέον έτη, και το πλήθος του χρόνου δεν του επέφερε γήρας. Απεναντίας, όπως ένα σώμα νέο και σφριγηλό διατηρεί την ομορφιά της νιότης του ανθισμένη και στην ακμή της, έτσι ακριβώς και ο ουρανός διατήρησε το κάλλος που έλαβε εξαρχής και δεν έχει φθαρεί καθόλου από τον χρόνο. Αλλά αυτόν τον ωραίο, τον μεγάλο, τον λαμπρό, τον κατάσπαρτο από άστρα, τον διαρκή, αυτόν που στέκει επί τόσο χρόνο, αυτός ο Θεός —τον οποίο εσύ περιεργάζεσαι και τον περιορίζεις στα μέτρα των δικών σου λογισμών— τον δημιούργησε με τόση ευκολία, όπως θα έφτιαχνε κάποιος μια καλύβα παίζοντας. Και φανερώνοντας αυτό, ο Ησαΐας έλεγε: «Αυτός που έστησε τον ουρανό ωσεί καμάρα και τον άπλωσε ως σκηνή επί της γης». Θέλεις όμως να δεις και τη γη; Αλλά και αυτήν την έφτιαξε με την ίδια ευκολία, σαν να μην ήταν τίποτα. Διότι για μεν τον ουρανό λέει: «Αυτός που έστησε τον ουρανό ωσεί καμάρα και τον άπλωσε ως σκηνή επί της γης», ενώ για τη γη λέει: «Αυτός που κατέχει τον γύρο της γης, αυτός που δημιούργησε τη γη σαν να μην είναι τίποτα», μια γη τόσο τεράστια και απέραντη.

Και αυτό δεν φανερώνεται μόνο στη γη, αλλά και στην ίδια τη φύση των ανθρώπων. Διότι από τη μια πλευρά λέει: «Αυτός που κατέχει τον κύκλο της γης, και θεωρεί αυτούς που κατοικούν σε αυτήν σαν ακρίδες», και από την άλλη λέει: «Όλα τα έθνη είναι ενώπιόν Του σαν σταγόνα από κάδο». Μην προσπεράσεις επιπόλαια αυτόν τον λόγο, αλλά ανάπτυξε ορθά τα λεγόμενα και εξέτασέ τα· αναλογίσου όλα τα έθνη: τους Σύρους, τους Κίλικες, τους Καππαδόκες, τους Βιθυνούς, όσους κατοικούν στον Εύξεινο Πόντο, τη Θράκη, τη Μακεδονία, ολόκληρη την Ελλάδα, εκείνους στα νησιά, εκείνους στην Ιταλία, εκείνους πέρα από τη γνωστή μας οικουμένη, εκείνους στις Βρετανικές νήσους, τους Σαυρομάτες, τους Ινδούς, εκείνους που κατοικούν τη χώρα των Περσών, και τα άλλα άπειρα γένη και φύλα των οποίων δεν γνωρίζουμε καν τα ονόματα. Όμως όλα αυτά τα έθνη «...είναι σαν σταγόνα», λέει, «από κάδο ενώπιόν Του». Τι μέρος αυτής της σταγόνας είσαι εσύ, πες μου, ώστε να περιεργάζεσαι τον Θεό, για τον οποίο «όλα τα έθνη είναι σαν σταγόνα από κάδο»;

Και για να μάθεις ότι αυτό είναι αληθές, ας μη συζητήσουμε καθόλου για τα άνω, αλλά, εάν θέλεις, ας φέρουμε τον λόγο κάτω στην ορατή κτίση. Δεν βλέπεις αυτόν εδώ τον ουρανό; Ότι βέβαια διατηρεί την εικόνα καμάρας το γνωρίζουμε, και αυτό το μάθαμε όχι από ανθρώπινους συλλογισμούς, αλλά από τη θεία Γραφή· και ότι περιβάλλει ολόκληρη τη γη, και αυτό το γνωρίζουμε, αφού ομοίως το ακούσαμε από εκείνη. Αγνοούμε όμως τι είναι ως προς την ουσία του. Εάν δε κάποιος διισχυρίζεται με επιμονή και φιλονικεί, ας μας πει τι είναι ως προς την ουσία του ο ουρανός· άραγε είναι στερεοποιημένος κρύσταλλος; Άραγε είναι συμπυκνωμένο νέφος; Άραγε είναι παχύτερος αέρας; Αλλά κανένας δεν θα μπορούσε να πει τίποτα με σαφήνεια.

Αλλά δεν είναι δυνατόν, επειδή στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης. Και δεν υπάρχει κτίσμα αφανές ενώπιόν του· τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα στα μάτια του, και δεν θα μπορέσεις να κρυφτείς από το πρόσωπό του. Εάν ανεβείς στον ουρανό, αυτός είναι εκεί· εάν κατεβείς στην άβυσσο, είναι εκεί παρών. Διότι είναι γραμμένο ότι όλα όσα θέλησε ο Κύριος τα έκανε στον ουρανό και στη γη, στις θάλασσες και σε όλες τις αβύσσους. Τι να κάνουμε λοιπόν, αδελφοί; Βρισκόμαστε σε αδιέξοδο από παντού· διότι Αυτός γνωρίζει τα κρύφια της καρδιάς και τα νεφρά. Το να ξεφύγουμε δεν είναι δυνατόν· διότι δεν υπάρχει κανείς που θα μας γλιτώσει από τα χέρια του. Το να κρυφτούμε είναι αδύνατον· διότι κατέχει τον γύρο της γης, και όσους κατοικούν σε αυτήν σαν να είναι ακρίδες. Το να αντισταθούμε δεν γίνεται, καθώς είναι γραμμένο: Εσύ είσαι φοβερός, και ποιος θα μπορέσει να σου αντισταθεί; Διότι Αυτός δεσπόζει στα επουράνια, στα επίγεια και στα καταχθόνια, αυτός που πρόκειται να καταργήσει κάθε αρχή, εξουσία και δύναμη. Απολογία δεν υπάρχει, ούτε πρόφαση, ούτε δικαιολογία. Γι' αυτό, από τα πέρατα της γης έως τα πέρατα, η θεία Γραφή βοά, και προτρέπει, και ελέγχει, και νουθετεί, και διαμαρτύρεται, και απειλεί. Για τον λόγο αυτό λέει ο Δεσπότης μας: Εκείνος που με αθετεί και δεν δέχεται τα λόγια μου, δεν κρίνεται από εμένα· ο λόγος που ελάλησα, αυτός θα τον κρίνει κατά την έσχατη ημέρα.

Τώρα όμως, βλέποντας πολλές φορές έναν βασιλιά να εισέρχεται στα ανάκτορα με πολλούς δορυφόρους, μακαρίζουμε εκείνους που βρίσκονται κοντά του, οι οποίοι συμμετέχουν στους λόγους και τις αποφάσεις του και μετέχουν στην υπόλοιπη δόξα του. Και ακόμη κι αν διαθέτουμε αμέτρητα αγαθά, οικτίρουμε τον εαυτό μας και δεν αισθανόμαστε κανένα από αυτά, ατενίζοντας τη δόξα εκείνων που τον περιστοιχίζουν, αν και γνωρίζουμε καλά ότι μια τέτοια λαμπρότητα είναι επισφαλής και αβέβαιη και εξαιτίας των πολέμων και των επιβουλών και των βασκανιών, αλλά και διότι, ακόμη και χωρίς αυτά, από μόνη της είναι εντελώς ανάξια λόγου. Όσον αφορά, όμως, τον Βασιλέα των πάντων, «Εκείνον που κατέχει —όχι ένα μέρος της γης, αλλά— ολόκληρο τον κύκλο της γης», ή μάλλον Εκείνον που την περικλείει ολόκληρη «στην παλάμη Του» και μετρά τους ουρανούς «με τη σπιθαμή», Εκείνον που συγκρατεί τα πάντα «με τον ρήμα της δυνάμεώς Του», μπροστά στον οποίο όλα τα έθνη λογίστηκαν ως ένα τίποτα και ως σταγόνα σιέλου, στην περίπτωσή Του, λοιπόν, δεν θα θεωρήσουμε ως την έσχατη κόλαση το να μην συγκαταλεχθούμε σε εκείνη τη χορεία που Τον περιστοιχίζει, αλλά θα αρκεστούμε στο να απαλλαγούμε απλώς από τη γέεννα;

Άλλοι πάλι φαντάστηκαν τον ουρανό ως ημισφαίριο, επειδή ο θεηγόρος Δαβίδ λέει: «Αυτός που απλώνει τον ουρανό σαν δέρμα», το οποίο υποδηλώνει τη σκηνή, και ο μακάριος Ησαΐας: «Αυτός που έστησε τον ουρανό σαν καμάρα», αλλά και επειδή, όταν δύουν ο ήλιος, η σελήνη και τα άστρα, κυκλώνουν τη γη από τη δύση προς τον βορρά και έτσι φτάνουν πάλι στην ανατολή.

«Εκείνος που κατέχει τον κύκλο της γης, και αυτούς που κατοικούν σε αυτήν σαν ακρίδες.» «Έτσι λέει ο Κύριος: Ο ουρανός είναι θρόνος μου, και η γη υποπόδιο των ποδιών μου. Ποιον οίκο θα μου οικοδομήσετε, ή ποιος είναι ο τόπος της ανάπαυσής μου;»

Και αφού αναλογιστούμε αυτά, ας «ευφρανθούμε ενθέως», καθώς αξιωθήκαμε να ονομαζόμαστε δούλοι και τέκνα ενός τέτοιου υπεράπειρου και υπέρσοφου, υπερίσχυρου και υπεράναρχου δεσπότη, και ας μην υποδουλωνόμαστε καθόλου στην ακάθαρτη και μοχθηρή αμαρτία, ούτε να πράττουμε έργα ανάξια ενός τέτοιου πατέρα και δεσπότη, αλλά να πράττουμε μάλλον εκείνα που συντελούν στη δόξα και τη λατρεία του, και από τα κτίσματά του, όσο είναι εφικτό, να κατανοούμε τον ίδιο και εξαιτίας αυτού να τον θαυμάζουμε και να τον μεγαλύνουμε μαζί με τον Δαβίδ και τον Ησαΐα. Διότι ο μεν ένας έλεγε: «Ποιος Θεός είναι τόσο μεγάλος όσο ο Θεός μας; Εσύ είσαι ο Θεός που κάνεις θαυμάσια» και: «Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε, τα πάντα τα εποίησες με σοφία», ο δε άλλος λέει: «Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή και ολόκληρη τη γη με τη δράκα; Ποιος ζύγισε τα όρη με τον σταθμό και τις κοιλάδες με τον ζυγό; Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου, ή ποιος έγινε σύμβουλός του, για να τον συμβουλεύσει;» «Εκείνος που έστησε τον ουρανό σαν καμάρα, και τον τέντωσε σαν σκηνή για κατοικία». «Υψώστε», λέει, «στα ύψη τα μάτια σας και δείτε ποιος τα κατασκεύασε όλα αυτά; Εκείνος που εξάγει κατά αριθμό τον κόσμο του» «Ο αιώνιος Θεός, εκείνος που κατασκεύασε τα άκρα της γης, ούτε θα πεινάσει ούτε θα κοπιάσει, ούτε είναι δυνατόν να εξιχνιαστεί η φρόνησή του».

Αυτός ο απέραντος και πουθενά μη χωρούμενος, αυτός που έχει τον ουρανό για θρόνο και τη γη για υποπόδιο, αυτός που έφερε τα σύμπαντα από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, αυτός που συγκρατεί τον γύρο της γης και τους κατοίκους της ως ακρίδες, αυτός που γεμίζει τον ουρανό και τη γη παραμένοντας αχώρητος, αυτός ευδόκησε να χωρέσει σε ναό άγιο και θαυμαστό εν δικαιοσύνη. «Ω, βάθος του πλούτου και της σοφίας και της γνώσης του Θεού· πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του, και ανεξιχνίαστες οι οδοί του». Ω της ασύγκριτης δύναμης και της άρρητης κηδεμονίας· ω της άκρας συγκατάβασης και της ανέκφραστης φιλανθρωπίας· ω του καινούργιου μυστηρίου που ήταν τότε απρόσιτο στις ανθρώπινες έννοιες. Διότι μόνο ο αρχιερέας, σύμφωνα με τον θείο νόμο, εισέρχεται στα Άγια των Αγίων, και αυτό άπαξ του έτους, και τούτο με απόλυτη ιερατική καθαρότητα και όχι χωρίς αίμα, το οποίο προσφέρει για τον εαυτό του και για τα αμαρτήματα άγνοιας του λαού. Και πώς, λοιπόν, μια τριετής κόρη εισάγεται στα Άγια των Αγίων, και οι Ιουδαίοι το ανέχονται; Πώς τότε δεν στασίασαν «αυτοί που διυλίζουν τον κώνωπα, και καταπίνουν την κάμηλο»; Πώς δεν έφεραν αντίρρηση; Πώς δεν αντιστάθηκαν εκείνοι που παλαιότερα απέρριπταν τα δώρα του Ιωακείμ επειδή ήταν άτεκνος; Πώς ανέχονται να εισάγεται το παιδί του στα Άγια των Αγίων;

Αισθητή ήταν η συγκατάβαση, προκειμένου να αναχθεί η ανθρώπινη φύση στην τριαδική γνώση· και αν μειώνεις το Πνεύμα επειδή εμφανίστηκε με μορφή περιστεριού, θα μπορούσες να πεις ότι και ο Πατέρας έχει σώμα επειδή άφησε να ακουστεί μια αισθητή φωνή. Ποιος είναι λοιπόν ο Θεός που δημιούργησε και συγκρατεί τα σύμπαντα; Πού είναι «ο πανταχού παρών και τα πάντα πληρών»; Πού είναι εκείνος που έχει «τον ουρανό για θρόνο και τη γη για υποπόδιο»; Πού είναι «εκείνος που μέτρησε με το χέρι το νερό, τον ουρανό με τη σπιθαμή και όλη τη γη με τη χούφτα»; Πού είναι «εκείνος που ζύγισε τα όρη με τον στατήρα και τις κοιλάδες με τη ζυγαριά» και που «κατέχει τον κύκλο της γης, ενώ οι κάτοικοί της είναι σαν ακρίδες»; Πού είναι «εκείνος που έστησε τον ουρανό σαν καμάρα, τον άπλωσε σαν σκηνή για κατοικία και κάνει τους άρχοντες να μην εξουσιάζουν πλέον»; Και ποιος είναι εκείνος που αμφιβάλλει, λέει, και ισχυρίζεται πως δεν υπάρχει Θεός που να είναι η αιτία και ο συγκρατητής όλων των δημιουργημάτων; Εκείνος που ισχυρίζεται ότι ο Υιός και το Πνεύμα, τα ενυπόστατα πρόσωπα που είναι ομοούσια με τον Πατέρα, δεν είναι Θεός, γνωρίζει τον Θεό κατά το ήμισυ και επομένως αμφιβάλλει ότι ο Υιός του Θεού και το Παράκλητο Πνεύμα είναι τέλειος Θεός, συνεξευτελίζοντας οπωσδήποτε, στο μέτρο που εξαρτάται από αυτόν, και τον Πατέρα που είναι η αιτία τους. Διότι, «όποιος δεν τιμά τον Υιό», λέει, «δεν τιμά τον Πατέρα»· και: «κάθε αμαρτία και βλασφημία θα συγχωρηθεί στους ανθρώπους, η βλασφημία όμως εναντίον του Αγίου Πνεύματος δεν θα συγχωρηθεί στους ανθρώπους, ούτε στον τωρινό αιώνα ούτε στον μελλοντικό».

Κατήχηση Ζ΄ του ιδίου περί της δοξολογίας και της θείας δυνάμεως και περί της νηστείας κατά δύναμιν. Ευλόγησον, πάτερ. Αδελφοί και πατέρες, εφόσον παρήλθαν ήδη δύο εβδομάδες της πάνσεπτης νηστείας και έχει ήδη φθάσει η τρίτη, ας υμνήσουμε τον εν Τριάδι υμνούμενο Θεό μας, διά του οποίου δημιουργήθηκαν «ο ουρανός και η γη και τα καταχθόνια» και η φύση των υδάτων· διά του οποίου διακοσμήθηκε το σύμπαν και συγκρατείται σταθερά στο σύνολό του και συνέχεται· διά του οποίου η σφαίρα της γης και όλοι μαζί οι κάτοικοί της συγκρατούνται σαν ακρίδες, και μετριέται ο ουρανός με μια σπιθαμή και ολόκληρη η γη με μια χούφτα, και σταθμίζονται τα όρη σε ζυγαριά και οι κοιλάδες σε ζυγό, και εδραιώνεται η γη πάνω στα ύδατα και θεμελιώνεται με ασφάλεια σε αυτά· διά του οποίου κι εμείς ήρθαμε στην ύπαρξη από την ανυπαρξία και καθημερινά απολαμβάνουμε τις ευεργεσίες του· διά του οποίου οι βασιλείς βασιλεύουν και οι εξουσιαστές κυριαρχούν στη γη· διά του οποίου οι άρχοντες εξουσιάζουν, ενώ άλλοι πάλι καταδικάζονται να μην έχουν καμία εξουσία· διά του οποίου δίκαιη κρίση αναμένει τους πάντες έπειτα από λίγο· διά του οποίου στεφανώνονται οι δίκαιοι και κατακρίνονται οι αμαρτωλοί· διά του οποίου αποδίδεται στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του, είτε φαύλα είναι αυτά είτε αγαθά.

Και όλοι μαζί είπαμε: «Εσένα αγαπούμε αντί για οτιδήποτε άλλο»· μην μας στερήσεις, λοιπόν, την παρουσία σου· αγκάλιασέ μας, εσύ που γεμίζεις τα πάντα, περικύκλωσέ μας και πες μας μεγαλόφωνα: «Δεν χωρίζομαι από εσάς· εγώ είμαι μαζί σας και κανείς δεν είναι εναντίον σας». Όταν ο Σωτήρας άκουσε τους αποστόλους και είδε τον οδυρμό εκείνων που τον αγαπούν, τότε τους πήρε υπό την προστασία του όπως ένας πατέρας τους γιους του, τους σπλαχνίστηκε και φώναξε: «Μην κλαίτε, φίλοι μου· διότι δεν είναι καιρός για δάκρυα, αλλά ούτε και ημέρα οδυρμού είναι· είναι ώρα χαράς· διότι αναλαμβάνω τις πτέρυγές μου προς τον Πατέρα μου και αναπαύομαι στη σκηνή μου· επειδή σκηνή έκανα το στερέωμα του ουρανού, σκηνή που δεν με περιορίζει, αλλά με περικυκλώνει, όπως βροντοφωνάζει ο Ησαΐας: 'Σαν θόλο έστησε τον ουρανό ο Θεός και κατοικεί σε αυτόν σαν σε σκηνή', αυτός που λέει στους δικούς του: 'Δεν χωρίζομαι από εσάς· εγώ είμαι μαζί σας και κανείς δεν είναι εναντίον σας'».

θ΄. Στο ρητό του Ευαγγελίου: «Ομοίασε η βασιλεία των ουρανών με βασιλιά.» Και ποιος είναι ο μυστικός γάμος του Θεού. «Ομοίασε», λέει, «η βασιλεία των ουρανών με βασιλιά, ο οποίος έκανε γάμους για τον γιο του και κάλεσε πολλούς», ποιον άραγε εννοεί ως βασιλιά, αν όχι τον ίδιο τον Πατέρα του και Θεό; Και για ποιον άλλον έκανε τους γάμους, αν όχι για τον ίδιο τον μονογενή του Υιό και Θεό, τον Κύριό μας Ιησού Χριστό; Με ποιον λοιπόν ή με ποιον βασιλιά ο δεσπότης και κύριος των πάντων καταδέχτηκε να συνάψει τη συμφωνία της μνηστείας; Διότι καθένας από εμάς τους ανθρώπους, όταν θέλει να νυμφεύσει τον γιο του, σπεύδει να πάρει για νύφη την κόρη κάποιου πιο επιφανούς, πιο ένδοξου και πιο πλούσιου. Ο Θεός λοιπόν ποιον θα έβρισκε έστω ίσο με τον εαυτό του, ώστε να πάρει από αυτόν νύφη για τον εαυτό του; Διότι λέει γι' αυτόν ο προφήτης: «Αυτός που κρατά στο χέρι του τον κύκλο της γης και αυτούς που κατοικούν σε αυτήν σαν ακρίδες.» Και άλλος: «Ο αιώνιος Θεός, που κατασκεύασε τα άκρα της γης» και θεμελίωσε τους στύλους της πάνω στο τίποτα. Και ο Δαβίδ: «Αυτός που επιβλέπει τη γη και την κάνει να τρέμει.» Ένας τέτοιος λοιπόν και τόσο μεγάλος, ας αναλογιστούμε τίνος άραγε την κόρη πήρε ως νύφη και έκανε τους γάμους για τον γιο του. Θέλετε να μάθετε τίνος;