Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 40:23

Διότι είναι δυνατόν στους σοφούς να μπορούν να κατανοήσουν, και μάλιστα πολύ εύκολα, ποιος άραγε και πόσο μέγας είναι ο ποιητής και τεχνίτης αυτού εδώ του σύμπαντος, κρίνοντας βεβαίως από την υπεροχή και την άρρητη και θεοπρεπή οικονομία, σύμφωνα με την οποία η κτίση ενώ δεν υπήρχε δημιουργήθηκε, και αφού δημιουργήθηκε σώζεται, συγκρατούμενη από τη δύναμη Εκείνου που τη δημιούργησε, προκειμένου να υπάρχει καλώς και να υφίσταται. Διότι «με ποιον θα μπορούσε να ομοιωθεί;» λέει ο Κύριος. Και πώς δεν βρίσκεται πάνω από κάθε νου ο μόνος που κρατάει μέσα στη χούφτα Του όλη τη γη, και τη συγκρατεί για να είναι καλά στερεωμένη, και που σαν κάποια αψίδα ύψωσε πάνω της τον ουρανό, και τον άπλωσε με τον τρόπο μιας σκηνής, ώστε να κατοικούν σε αυτήν εκείνοι για τους οποίους προφανώς και δημιουργήθηκε; Όπως άλλωστε λέει κάπου ο ίδιος ο προφήτης: «Δεν τη δημιούργησε μάταια, αλλά για να κατοικείται». Μήπως λοιπόν, λέει, αποτελεί κάτι μεγάλο μπροστά στον Θεό, το γεγονός ότι είναι αμέτρητο το πλήθος όσων κατοικούν στη γη; Κάθε άλλο. Διότι μπροστά στη μεγαλειότητα και την υπεροχή του Θεού θα ήταν σαν ακρίδες. Ή και με άλλον τρόπο. Διότι κατέχει τον γύρο της γης, δηλαδή ολόκληρο τον κύκλο της, και δεν είναι τίποτα μπροστά Του όσοι την κατοικούν, παρόλο που σαν ακρίδες βόσκουν σε αυτήν κατά σμήνη, και ξεπερνούν κάθε αριθμό. Θαυμαστό είναι και τούτο, και σπουδαίο για τον ύμνο του παντοδύναμου Θεού. «Αυτός που κάνει τους άρχοντες να μην άρχουν σε τίποτα, και έκανε τη γη σαν να είναι ένα τίποτα».

Και ότι το πράγμα αυτό είναι απαλλαγμένο από κάθε δυσκολία για τον παντοδύναμο Θεό, το αποδεικνύει ξεκάθαρα, λέγοντας ότι καθιστά τους άρχοντες σαν να μην είναι τίποτα. Και το ανάγει σε κάτι ακόμη μεγαλύτερο και λέει: «Τη γη την έκανε σαν να μην είναι τίποτα». Και το ότι εναπόκειται στην εξουσία του Θεού το να διασώζεται κάποια μνήμη, ή όχι, αυτών που υπήρξαν στη γη λαμπροί και επιφανείς, το φανερώνει λέγοντας: «Διότι δεν θα σπείρουν, ούτε θα φυτέψουν». Διότι, εάν δεν το θελήσει ο Θεός, λέει, δεν θα έχουν κανέναν καρπό στη γη, ούτε ρίζα ούτε μνήμη, αλλά σαν να έπεσε πάνω τους άνεμος θα οδηγηθούν στο μηδέν, όμοιοι με ξερόκλαδα.

«Διότι, ενώ γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ούτε τον ευχαρίστησαν ως Θεό, αλλά ματαιώθηκαν στους διαλογισμούς τους, και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους· και ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, απομωράνθηκαν, και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού, και πτηνών, και τετράποδων, και ερπετών.» Επομένως, εφόσον, λέγει, εγώ κατέχω τον γύρο της γης, και έχω απλώσει τον ουρανό σαν σκηνή, και καθιστώ τους άρχοντες σαν να μην εξουσιάζουν τίποτα, και παρομοιάζω με ακρίδες αυτούς που βρίσκονται πάνω στη γη, με ποιον με ομοιάσατε; Αντί του: Με ποιον παρομοιάζοντάς με δεν θα βρεθείτε έξω από το πρέπον και δεν θα αστοχήσετε ως προς την αλήθεια;

Έπειτα πάλι, ανεβαίνοντας με τον λόγο από τη γη στην ουράνια αψίδα, προτρέπει τους πάντες να θαυμάζουν το ημισφαίριο πάνω από τη γη που αιωρείται δίκην 〈καμάρας〉, να κατανοήσουν πόσης δύναμης είναι εκείνος που συγκρότησε τον ουρανό, και να αναλογιστούν ότι δεν τον κατασκεύασε άσκοπα, αλλά δίκην 〈σκηνής〉 είναι απλωμένος από πάνω σε όλα όσα βρίσκονται μέσα στον ουρανό, ενώ για τα πέραν του ουρανού έχει υποστρωθεί ως θείο ενδιαίτημα. Και όπως ονόμασε 〈γύρο〉 το στοιχείο 〈της γης〉 ερμηνεύοντας τη φύση του, έτσι παρομοίασε το ημισφαίριο πάνω από τη γη με αψίδα 〈καμάρας〉, παραβάλλοντας το άπλωμα του ουρανού με τεντωμένη 〈σκηνή〉· και όπως προνόησε για τη 〈σκηνή〉, έτσι και για όσους κατοικούν μέσα στη 〈σκηνή〉. Διότι, κατά διάφορους χρόνους και καιρούς, εγκαθιστά 〈άρχοντες〉 στους ανθρώπους που ζουν στη γη, έχοντας προνοήσει για 〈άρχοντες〉 κατάλληλους για τους αρχομένους. Γι' αυτό προσθέτει: 〈δίνοντας άρχοντες για να εξουσιάζουν στο τίποτα〉, ονομάζοντας 〈τίποτα〉 τον θνητό βίο ⌞ή διδάσκει ότι και αυτή η 〈γη〉 είναι σαν 〈τίποτα〉, λέγοντας στη συνέχεια: 〈τη δε γη την έκανε για το τίποτα〉⌟. Έπειτα σε αυτά προσθέτει: 〈διότι ούτε πρόκειται να φυτέψουν, ούτε πρόκειται να σπείρουν, ούτε πρόκειται να ριζώσει στη γη η ρίζα τους〉. Όλα αυτά έχουν ειπωθεί για εκείνους που κατά καιρούς υπήρξαν άρχοντες και τύραννοι επί της γης, καθώς σε ένα τέτοιο τέλος πρόκειται να καταλήξουν.

Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό ... ποιος ζύγισε τα βουνά με τον στατήρα και τις κοιλάδες με τη ζυγαριά; Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου ... αν όλα τα έθνη θεωρήθηκαν σαν μια σταγόνα από τον κάδο και σαν το γέρσιμο της ζυγαριάς, θα θεωρηθούν σαν μια σταγόνα σάλιου; ... και όλα τα έθνη δεν είναι τίποτα, και υπολογίστηκαν ως ένα τίποτα. Με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο ... Μήπως ο τεχνίτης έφτιαξε εικόνα ή ο χρυσοχόος λιώνοντας χρυσάφι την επιχρύσωσε; Μήπως κατασκεύασε ομοίωμά του; Διότι ο ξυλουργός επιλέγει ξύλο που δεν σαπίζει, και ερευνά με σύνεση πώς θα στήσει την εικόνα του, ώστε να μην κλονίζεται. Δεν θα γνωρίσετε; Δεν θα ακούσετε; Δεν σας αναγγέλθηκε από την αρχή; Δεν κατανοήσατε τα θεμέλια της γης; Αυτός που συγκρατεί τον γύρο της γης και βλέπει τους κατοίκους της σαν ακρίδες, αυτός που έστησε τον ουρανό σαν καμάρα και τον άπλωσε σαν σκηνή για κατοικία, αυτός που καθιστά τους άρχοντες σαν να μην εξουσιάζουν τίποτα, και έκανε τη γη σαν ένα τίποτα. Διότι δεν πρόκειται να φυτέψουν, ούτε να σπείρουν, ούτε να ριζώσει στη γη η ρίζα τους· φύσηξε πάνω τους, και ξεράθηκαν ... Τώρα λοιπόν, με ποιον με παρομοιάσατε, για να εξισωθώ; είπε ο Άγιος. Υψώστε τα μάτια σας ψηλά και δείτε· ποιος τα δημιούργησε όλα αυτά; Αυτός που εξάγει τον κόσμο του κατά αριθμό, θα τα καλέσει όλα με το όνομά τους χάρη στην πολλή του δόξα, και μέσα στο κράτος της ισχύος του τίποτα δεν σου διέφυγε.

Αφού είπε ότι «Είναι γεγραμμένο: Θα απολέσω τη σοφία των σοφών», εισάγει την απόδειξη από τα ίδια τα πράγματα, λέγοντας: «Πού είναι ο σοφός; Πού είναι ο γραμματέας;», ελέγχοντας ταυτόχρονα και τους Έλληνες και τους Ιουδαίους. Διότι, ποιος φιλόσοφος, ποιος από αυτούς που εντρυφούσαν στους συλλογισμούς, ποιος από εκείνους που γνώριζαν τα των Ιουδαίων προσέφερε τη σωτηρία και έκανε γνωστή την αλήθεια; Κανένας απολύτως, αλλά τα πάντα κατορθώθηκαν από τους αλιείς. Αφού λοιπόν κατέληξε στο συμπέρασμα για το προκείμενο ζήτημα, και αφού κατέβαλε την έπαρσή τους, λέγοντας: «Δεν μετέτρεψε σε μωρία ο Θεός τη σοφία τούτου του κόσμου;», αναφέρει και την αιτία για την οποία αυτά συνέβησαν κατ' αυτόν τον τρόπο. Διότι, λέει, «επειδή μέσα στη σοφία του Θεού, ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας, φανερώθηκε ο σταυρός». Και τι σημαίνει: «Μέσα στη σοφία του Θεού»; Σε αυτήν που φανερώνεται μέσω των έργων, διά των οποίων θέλησε να γίνει γνωστός. Διότι γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο τα δημιούργησε όλα αυτά, και με τέτοια μορφή, ώστε, ξεκινώντας αναλογικά από τα ορώμενα, να θαυμάζεται ο Ποιητής. Μέγας είναι ο ουρανός και αχανής η γη· θαύμασε λοιπόν τον Δημιουργό. Διότι αυτός ο μέγας ουρανός όχι μόνο δημιουργήθηκε από Αυτόν, αλλά δημιουργήθηκε και με ευκολία, και η απέραντη εκείνη γη παρήχθη και αυτή ως να μην ήταν τίποτα. Γι' αυτόν τον λόγο για μεν τον ουρανό λέει ότι: «Έργα των δακτύλων σου είναι οι ουρανοί»· για δε τη γη: «Αυτός που δημιούργησε τη γη ως να μην ήταν τίποτα».

Προηγουμένως, λοιπόν, τους συνετίζαμε φέρνοντας ως παράδειγμα τις άνω δυνάμεις, τους αγγέλους, τους αρχαγγέλους, τα Χερουβίμ, τα Σεραφίμ. Τώρα, όμως, τους συνετίζουμε από την αναίσθητη κτίση, και ούτε με αυτόν τον τρόπο ντρέπονται. Δεν βλέπεις αυτόν εδώ τον ουρανό, πόσο ωραίος είναι, πόσο μεγάλος, πώς είναι στεφανωμένος με τον ποικίλο χορό των άστρων; Πόσο χρόνο έχει διαρκέσει; Διότι στέκει επί πέντε χιλιάδες και πλέον έτη, και το πλήθος του χρόνου δεν του επέφερε γήρας. Απεναντίας, όπως ένα σώμα νέο και σφριγηλό διατηρεί την ομορφιά της νιότης του ανθισμένη και στην ακμή της, έτσι ακριβώς και ο ουρανός διατήρησε το κάλλος που έλαβε εξαρχής και δεν έχει φθαρεί καθόλου από τον χρόνο. Αλλά αυτόν τον ωραίο, τον μεγάλο, τον λαμπρό, τον κατάσπαρτο από άστρα, τον διαρκή, αυτόν που στέκει επί τόσο χρόνο, αυτός ο Θεός —τον οποίο εσύ περιεργάζεσαι και τον περιορίζεις στα μέτρα των δικών σου λογισμών— τον δημιούργησε με τόση ευκολία, όπως θα έφτιαχνε κάποιος μια καλύβα παίζοντας. Και φανερώνοντας αυτό, ο Ησαΐας έλεγε: «Αυτός που έστησε τον ουρανό ωσεί καμάρα και τον άπλωσε ως σκηνή επί της γης». Θέλεις όμως να δεις και τη γη; Αλλά και αυτήν την έφτιαξε με την ίδια ευκολία, σαν να μην ήταν τίποτα. Διότι για μεν τον ουρανό λέει: «Αυτός που έστησε τον ουρανό ωσεί καμάρα και τον άπλωσε ως σκηνή επί της γης», ενώ για τη γη λέει: «Αυτός που κατέχει τον γύρο της γης, αυτός που δημιούργησε τη γη σαν να μην είναι τίποτα», μια γη τόσο τεράστια και απέραντη.

Διότι αναλογίσου πόσον όγκο ορέων, πόσα έθνη ανθρώπων, πόσα ύψη και πλήθη φυτών, πόσες πόλεις και πόσα μεγέθη οικοδομημάτων και πόσα πλήθη παντοειδών τετραπόδων, θηρίων και ερπετών φέρει επάνω στα νώτα της. Αλλά όμως, μία τέτοια και τόσο μεγάλη γη την δημιούργησε με τόση ευκολία, ώστε ακόμη και ο προφήτης, μη δυνάμενος να βρει ούτε καν ένα παράδειγμα αυτής της ευκολίας, να πει ότι δημιούργησε τη γη «ως ουδέν».

Για τον λόγο αυτόν κατασκεύασε αυτά και τόσα πολλά, ώστε αναλόγως από τα ορατά να θαυμάζεται ο Δημιουργός. Μέγας είναι ο ουρανός και απειροπληθής η γη. Θαύμασε, λοιπόν, τον Δημιουργό. Διότι και αυτός ο μέγας είναι έργο των δακτύλων Του. Και για τη γη έχει γραφτεί ότι την έπλασε σαν να μην ήταν τίποτα.

Αισθητή ήταν η συγκατάβαση, προκειμένου να αναχθεί η ανθρώπινη φύση στην τριαδική γνώση· και αν μειώνεις το Πνεύμα επειδή εμφανίστηκε με μορφή περιστεριού, θα μπορούσες να πεις ότι και ο Πατέρας έχει σώμα επειδή άφησε να ακουστεί μια αισθητή φωνή. Ποιος είναι λοιπόν ο Θεός που δημιούργησε και συγκρατεί τα σύμπαντα; Πού είναι «ο πανταχού παρών και τα πάντα πληρών»; Πού είναι εκείνος που έχει «τον ουρανό για θρόνο και τη γη για υποπόδιο»; Πού είναι «εκείνος που μέτρησε με το χέρι το νερό, τον ουρανό με τη σπιθαμή και όλη τη γη με τη χούφτα»; Πού είναι «εκείνος που ζύγισε τα όρη με τον στατήρα και τις κοιλάδες με τη ζυγαριά» και που «κατέχει τον κύκλο της γης, ενώ οι κάτοικοί της είναι σαν ακρίδες»; Πού είναι «εκείνος που έστησε τον ουρανό σαν καμάρα, τον άπλωσε σαν σκηνή για κατοικία και κάνει τους άρχοντες να μην εξουσιάζουν πλέον»; Και ποιος είναι εκείνος που αμφιβάλλει, λέει, και ισχυρίζεται πως δεν υπάρχει Θεός που να είναι η αιτία και ο συγκρατητής όλων των δημιουργημάτων; Εκείνος που ισχυρίζεται ότι ο Υιός και το Πνεύμα, τα ενυπόστατα πρόσωπα που είναι ομοούσια με τον Πατέρα, δεν είναι Θεός, γνωρίζει τον Θεό κατά το ήμισυ και επομένως αμφιβάλλει ότι ο Υιός του Θεού και το Παράκλητο Πνεύμα είναι τέλειος Θεός, συνεξευτελίζοντας οπωσδήποτε, στο μέτρο που εξαρτάται από αυτόν, και τον Πατέρα που είναι η αιτία τους. Διότι, «όποιος δεν τιμά τον Υιό», λέει, «δεν τιμά τον Πατέρα»· και: «κάθε αμαρτία και βλασφημία θα συγχωρηθεί στους ανθρώπους, η βλασφημία όμως εναντίον του Αγίου Πνεύματος δεν θα συγχωρηθεί στους ανθρώπους, ούτε στον τωρινό αιώνα ούτε στον μελλοντικό».