Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 40:26

Συμφωνεί δε με αυτό το λεχθέν, ότι «Οι ουρανοί διηγούνται δόξαν Θεού», όχι επειδή εκπέμπουν αισθητή φωνή στα αυτιά μας, αλλά επειδή όποιος έχει εντρυφήσει στους λόγους της συστάσεως του κόσμου και έχει γνωρίσει τη διάταξη όλων των ουρανίων, μέσω αυτών, σαν να εκπέμπουν φωνή, θα διδαχθεί το μεγαλείο της δόξας Εκείνου που τα δημιούργησε. Σε αυτό μας παρακινεί και ο Προφήτης, λέγοντας: «Υψώστε τα μάτια σας και δείτε ποιος τα ανέδειξε όλα αυτά». —Διότι το να βλέπει (να θεωρεί) κανείς υψηλά σημαίνει να υψώνει το βλέμμα του και, μέσω των ορωμένων, να οδηγείται στην επίγνωση του Δημιουργού. Το δε να ορθρίζει κάποιος από τη νύχτα προς τον Θεό σημαίνει το εξής: όταν η νύχτα προχωρήσει και η ημέρα πλησιάσει, και αρχίσουμε να πορευόμαστε με ευπρέπεια όπως κατά τη διάρκεια της ημέρας, αποβάλλοντας τα έργα του σκότους (κραιπάλες και μέθες, ακολασίες και ασέλγειες), τότε μπορούμε να πούμε: «Εκ νυκτός ορθρίζει το πνεύμα μου προς Εσένα, Θεέ μου». Έπειτα, φανερώνει μέσα από τα όσα προσθέτει, τι είναι αυτό που δημιουργεί μέσα του τον όρθρο: «Διότι», λέει, «φως είναι τα προστάγματά Σου πάνω στη γη». Επειδή τα προστάγματα είναι φως, τα οποία διαλύουν το σκοτάδι της άγνοιας· γι' αυτό και «Η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, φωτίζοντας τους οφθαλμούς».

Διότι όλα τα ανθρώπινα πράγματα είναι μικρά και εύκολα διασκορπίζονται, και είναι εντελώς ευάλωτα σε ανατροπή, και μαραίνονται όμοια με το χορτάρι. Πρέπει, επομένως, να προσκυνούμε μόνο τον Θεό, τον κατά φύσιν και αληθινό, και ας μη γίνεται κανένας λόγος για τα έργα που επινοήθηκαν από την επιστημοσύνη των τεχνιτών, ούτε βέβαια για τους ανθρώπους στους οποίους αποδόθηκε από κάποιους το όνομα των θεών. Διότι αυτό είναι νεκρολατρία, και τίποτε άλλο. <Τώρα λοιπόν με ποιον με παρομοιάσατε; Και είπε ο Άγιος: Θα υψωθώ. Υψώστε τα μάτια σας ψηλά και δείτε ποιος τα φανέρωσε όλα αυτά· εκείνος που εξάγει κατά αριθμό τον κόσμο του, θα τους καλέσει όλους με το όνομά τους χάρη στην πολλή του δόξα, και μέσα στο κράτος της ισχύος του τίποτε δεν σε διέφυγε.> Ο πάνσοφος Παύλος δικαιολογημένα κατακρίνει με δριμύτητα την αμάθεια όσων πλανώνται, και προβαίνει στη δικαιότατη καταδίκη του πλήθους των ειδωλολατρών.

Υψώστε τα μάτια σας, δείτε το στερέωμα, τον χορό των αστέρων, αναλογιστείτε ποιος τα φανέρωσε όλα αυτά, ποιος είναι εκείνος που εξάγει με αριθμό τον κόσμο του, δηλαδή προφανώς του ουρανού. Κόσμο του ουρανού αποκαλεί τους αστέρες, τους οποίους λέει ότι γνωρίζει, όχι βέβαια μόνο ως ορατό πλήθος, αλλά και τον καθένα ξεχωριστά, και τρόπον τινά ονομαστικά. Αυτό είναι γνώρισμα θεοπρεπές και εξαίρετο. Γι' αυτό, άλλωστε, ο προφήτης θεωρεί το γεγονός ως μέγα θαύμα και λέει προς αυτόν: «Εξαιτίας της πολλής σου δόξας και στο κράτος της ισχύος σου, τίποτα δεν σου διέφυγε». Διότι, όπως αναφέρει η ιερή Γραφή, είναι μετρημένες από αυτόν οι σταγόνες της βροχής.

Έλαβες λοιπόν καιρό; Εφόσον έχουμε καιρό, αγωνίζου. Διότι, εάν χάσουμε τον καιρό μας λόγω αμέλειας, δεν θα βρούμε άλλον καιρό. Πόσοι άνθρωποι γεννήθηκαν από τον Αδάμ μέχρι εμάς, και πού βρίσκονται; Ή ποιος γνωρίζει τον αριθμό τους; Ο Κύριος ο Θεός που μας έπλασε· αυτός που εξάγει με αριθμό τον κόσμο του, που μετρά τα πλήθη των άστρων και τα καλεί όλα με τα ονόματά τους.

«Αλλά αυτοί μεν», λέει, «είναι τέτοιοι, εμένα όμως, τον Θεό των όλων, ‹με ποιον με παρομοιάσατε και θα εξυψωθώ; είπε ο Άγιος. Υψώστε τα μάτια σας ψηλά και δείτε· ποιος τα δημιούργησε όλα αυτά;›». Διότι ούτε είναι δυνατόν να τα αριθμήσουμε, ούτε να τα αναφέρουμε με κάθε λεπτομέρεια, αλλά αρκεί να βλέπουμε με τα μάτια μας ‹τα μεγέθη και τις ομορφιές›, την αρμονία και την κίνηση του σύμπαντος, και από τη θέα αυτών να θαυμάζουμε ‹τον δημιουργό των πάντων›, να γνωρίζουμε και να αναγνωρίζουμε αυτόν που, ανά τους χρόνους και τις γενεές, σαν από κάποια ταμεία και θησαυρούς του, ‹εξάγει› σε τάξη και ‹αριθμό τον δικό του κόσμο›, ή σύμφωνα με τους άλλους ερμηνευτές: ‹τη στρατιά του›. Γι' αυτό έχει ονομαστεί ‹Κύριος Σαβαώθ›, το οποίο ερμηνεύεται ‹Κύριος των στρατιών›· διότι οι αγγελικές ‹στρατιές›, υποταγμένες σαν σε μέγα βασιλιά, διοικούν όλο του τον ‹κόσμο›, τις ονομασίες των οποίων κανένας δεν γνωρίζει παρά μόνον ο ίδιος, αυτός που τις τίμησε με φυσικά και κατάλληλα ονόματα. Έτσι λοιπόν, το ποιες είναι οι ιδιαίτερες προσωνυμίες των θείων πνευμάτων και των αρχαγγέλων, καθώς και των ασώματων δυνάμεων, των λειτουργών του Θεού που βρίσκονται πέραν του ουρανού, μας είναι ακατάληπτο και άγνωστο. Γι' αυτό και μόνο από αυτόν, ‹όταν καλούνται με το όνομά τους›, υπακούν, έτσι ώστε εξαιτίας ‹της πολλής του δόξας› και της υπερβάλλουσας ‹ισχύος› του κανένας από όσους ‹καλούνται› να μην απειθεί, αλλά να εξυπηρετούν όλοι το νεύμα του.

Μετά την εκτεθείσα θεολογία, ο λόγος επιπλήττει όσους νομίζουν ότι ο Θεός δεν επιβλέπει τις πράξεις τους, πράγμα που υπέθεταν πολλοί και στον παλαιό λαό. Γι' αυτό απευθύνεται προς αυτούς λέγοντας: Γιατί τα συλλογίζεσαι αυτά μέσα σου και τολμάς να λες ότι «η οδός σου διέλαθε της προσοχής του Θεού», και ότι δεν υπόκεισαι σε «κρίση» επειδή τάχα Εκείνος αγνοεί όσα πράττεις; Έπειτα, «δεν άκουσας» την προλεχθείσα θεολογία και ότι «τίποτα δεν Του διαφεύγει»; Διότι ελέχθη μόλις προηγουμένως: «εξαιτίας της πολλής δόξας και της δύναμης της ισχύος τίποτα δεν σε διέφυγε». Πώς λοιπόν απατάς τον εαυτό σου λέγοντας: «Κρύφτηκε η οδός μου από τον Θεό, και ο Θεός μου αφαίρεσε την κρίση μου και απομακρύνθηκε»; Άκουσε λοιπόν σε απάντηση αυτών, εάν και πρωτύτερα δεν άκουγες ή εάν δεν «γνώρισες» ούτε κατανόησες όσα πολλάκις σου έχουν ειπωθεί, τουλάχιστον τώρα μάθε, ότι ο «αιώνιος Θεός» που εμπεριέχει τα πάντα, Αυτός ο ίδιος εξουσιάζει όχι μόνο τα επουράνια αλλά και τα επίγεια. Αυτός είναι που «κατασκεύασε τα άκρα της γης»· γι' αυτό ούτε εσύ ο ίδιος θα μπορέσεις να Του «ξεφύγεις», όταν συλλογίζεσαι τέτοια δυσσεβή και άθεα. Αντί δε του χωρίου: «δεν θα πεινάσει ούτε θα κοπιάσει», ο Σύμμαχος μετέφρασε: «δεν εξαντλήθηκε ούτε πείνασε», και οι υπόλοιποι με παρόμοιο τρόπο.

Ο μεν προηγούμενος ψαλμός, λοιπόν, προέτρεπε τα έθνη να χειροκροτήσουν και να αλαλάξουν προς τον Θεό με φωνή αγαλλιάσεως, και να Του ψάλουν, διότι ο Θεός είναι βασιλιάς όλης της γης· και να ψάλουν με σύνεση, επειδή βασίλευσε επί των εθνών. Έπρεπε, όμως, αυτοί που έλαβαν την εντολή να τα πράξουν αυτά, να διδαχθούν και τον τρόπο του αλαλαγμού και τον ίδιο τον ψαλμό σαν από κάποιον δάσκαλο· γι' αυτό, αναγκαστικά, ο παρών λόγος τα διδάσκει αυτά. Εκπαιδεύονται, λοιπόν, τα έθνη, τα οποία έχουν μεταστραφεί από την αθεΐα στη θεϊκή διδασκαλία, να θεολογούν για τον Κύριό τους και να λένε: «Μέγας είναι ο Κύριος και σφόδρα αινετός»· ή «και σφόδρα υμνητός», σύμφωνα με τους άλλους. Θα κατανοήσεις δε πώς ονομάζεται μέγας, αν σηκώσεις το βλέμμα σου στον ουρανό και παρατηρήσεις προσεκτικά ολόκληρο τον κόσμο, σύμφωνα με τον Ησαΐα που λέει: «Υψώστε τα μάτια σας και δείτε ποιος τα δημιούργησε όλα αυτά»· διότι από το μέγεθος και την καλλονή των κτισμάτων αναγνωρίζεται αναλογικά ο δημιουργός. Δεν είναι μέγας κατά το σωματικό μέγεθος, αλλά κατά την ακατάληπτη δύναμη, καθώς και κατά τη σοφία, την αγαθότητα, την ανεξικακία, τη φιλανθρωπία, και κατά τις υπόλοιπες θεϊκές δυνάμεις που νοούνται σε Αυτόν· γι' αυτό έχει λεχθεί: «Και με τους διαλογισμούς Σου κανείς δεν πρόκειται να ομοιωθεί».

Και πάλι: «Και εσύ στις αρχές, Κύριε, εθεμελίωσες τη γη, και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί». Και αλλού: «Σηκώστε ψηλά τα μάτια σας και δείτε ποιος τα ανέδειξε όλα αυτά». Αυτά λοιπόν ας έχουν λεχθεί ως προς την πρώτη ερμηνεία των λόγων· ας εξετάσουμε όμως και τα επόμενα. Επειδή δεν ήταν δυνατόν, λέει, να δημιουργήσουν μια τέτοια εικόνα όπως αυτήν που υπέδειξε ο λόγος, γι' αυτό τον λόγο κατασκεύασαν το ομοίωμα του Δία με ανθρώπινη μορφή, διότι ήταν νους, σύμφωνα με τον οποίο δημιουργούσε, και με σπερματικούς λόγους ολοκλήρωνε τα πάντα. Και πώς, αν δεν ήταν δυνατόν να κατασκευαστεί μια τέτοια εικόνα, όπως αυτή που ανέφερε ο λόγος (και ανέφερε βέβαια τα μέρη του φαινομένου και ορατού κόσμου, τον ουρανό και όσα υπάρχουν στον ουρανό, τον αέρα και τη γη και όσα βρίσκονται μέσα σε αυτά)· αν, λοιπόν, δεν ήταν δυνατόν να συγκροτηθεί εικόνα των ορατών μερών του κόσμου, καθόσον ο Θεός ήταν νους, πώς θα μπορούσε κάποιος να δημιουργήσει την εικόνα Του; Και τι το παρόμοιο θα μπορούσε να έχει ένα ανθρώπινο σώμα προς τον νου του Θεού; Εγώ, τουλάχιστον, θεωρώ πως δεν έχει ομοιότητα ούτε καν προς τον ανθρώπινο νου· επειδή ο μεν νους είναι ασώματος και ασύνθετος και αμερής, ενώ το έργο των τεχνιτών έχει μιμηθεί τη φύση ενός θνητού σώματος και έχει αποτυπώσει σε άψυχη και νεκρή ύλη μια κουφή και άφωνη εικόνα της ζωντανής σάρκας.

λέει ο Κύριος·» και άλλοτε θεολογώντας περίπου ως εξής: «Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό και τον ουρανό με τη σπιθαμή και ολόκληρη τη γη με την παλάμη; Ποιος ζύγισε τα βουνά με σταθμά και τις κοιλάδες με ζυγαριά; Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου και ποιος έγινε σύμβουλός του;» και πάλι: «Αυτός που έστησε τον ουρανό σαν θόλο και τον άπλωσε σαν σκηνή για κατοικία», και αλλού: «Υψώστε τα μάτια σας ψηλά και δείτε, ποιος τα έφτιαξε όλα αυτά;» και στη συνέχεια: «Ο Κύριος ο Θεός που δημιούργησε τον ουρανό και τον στερέωσε, που στερέωσε τη γη και όσα υπάρχουν σε αυτήν, και δίνει πνοή στον λαό που κατοικεί πάνω της και πνεύμα σε αυτούς που την περπατούν, εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός» και στη συνέχεια: «Άπλωσα τον ουρανό μόνος μου και στερέωσα τη γη· εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα», και πάλι: «Έτσι να τους πείτε: οι θεοί που δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας εξαφανιστούν από το πρόσωπο της γης και κάτω από τον ουρανό. Ο Κύριος που δημιούργησε τη γη με τη δύναμή του, ανόρθωσε την οικουμένη με τη σοφία του και με τη σύνεσή του άπλωσε τον ουρανό και ανέβασε τα σύννεφα από την άκρη της γης, έφτιαξε τις αστραπές για να φέρνουν βροχή, και έβγαλε ανέμους από τους θησαυρούς του. Απομωράνθηκε κάθε άνθρωπος από τη γνώση του», και πάλι: «Πού να πάω μακριά από το πνεύμα σου και από το πρόσωπό σου πού να κρυφτώ; Εάν ανεβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν στρώσω το κρεβάτι μου στον άδη, είσαι παρών.

Διότι το «δεν είσαι τόσο μικρός ώστε να βυθιστείς στα βάθη της γης, ούτε, αν γίνεις ψηλός, θα πετάξεις στον ουρανό» θα ήταν παρόμοιο με εκείνο του Δαβίδ που έχει ως εξής: «Πού να πορευθώ μακριά από το πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω; Εάν αναβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν καταβώ στον Άδη, είσαι παρών· εάν πάρω φτερά και κατασκηνώσω στα πέρατα της θάλασσας, και εκεί η χείρα σου θα με οδηγήσει». Αλλά και το «οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών του». Και πάλι, στον Ησαΐα, το «σηκώστε τα μάτια σας ψηλά και δείτε ποιος τα ανέδειξε όλα αυτά». Και το «από το μέγεθος και την ωραιότητα των κτισμάτων αναλογικώς κατανοείται ο δημιουργός». Και το «διότι τα αόρατα αυτού, από την κτίση του κόσμου, καθοράνται νοούμενα μέσω των δημιουργημάτων, δηλαδή η αΐδια αυτού δύναμη και θεότητα». Αλλά και το «ζήλεψα τους ανόμους, βλέποντας την ειρήνη των αμαρτωλών» μου φαίνεται ότι έχει παραφραστεί από τον Πλάτωνα μέσω του: «ο ίδιος λόγος θα ίσχυε για σένα και για εκείνους τους οποίους εσύ, βλέποντάς τους να γίνονται από μικροί μεγάλοι διαπράττοντας ανόσια έργα ή κάνοντας κάτι παρόμοιο, νόμισες ότι έγιναν από άθλιοι ευδαίμονες». Και όλα τα άλλα που έχουν λεχθεί παρομοίως με αυτά στα κείμενα των Εβραίων, προηγήθηκαν της εκτενώς αναπτυγμένης ερμηνείας του Πλάτωνα.

Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό ... ποιος ζύγισε τα βουνά με τον στατήρα και τις κοιλάδες με τη ζυγαριά; Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου ... αν όλα τα έθνη θεωρήθηκαν σαν μια σταγόνα από τον κάδο και σαν το γέρσιμο της ζυγαριάς, θα θεωρηθούν σαν μια σταγόνα σάλιου; ... και όλα τα έθνη δεν είναι τίποτα, και υπολογίστηκαν ως ένα τίποτα. Με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο ... Μήπως ο τεχνίτης έφτιαξε εικόνα ή ο χρυσοχόος λιώνοντας χρυσάφι την επιχρύσωσε; Μήπως κατασκεύασε ομοίωμά του; Διότι ο ξυλουργός επιλέγει ξύλο που δεν σαπίζει, και ερευνά με σύνεση πώς θα στήσει την εικόνα του, ώστε να μην κλονίζεται. Δεν θα γνωρίσετε; Δεν θα ακούσετε; Δεν σας αναγγέλθηκε από την αρχή; Δεν κατανοήσατε τα θεμέλια της γης; Αυτός που συγκρατεί τον γύρο της γης και βλέπει τους κατοίκους της σαν ακρίδες, αυτός που έστησε τον ουρανό σαν καμάρα και τον άπλωσε σαν σκηνή για κατοικία, αυτός που καθιστά τους άρχοντες σαν να μην εξουσιάζουν τίποτα, και έκανε τη γη σαν ένα τίποτα. Διότι δεν πρόκειται να φυτέψουν, ούτε να σπείρουν, ούτε να ριζώσει στη γη η ρίζα τους· φύσηξε πάνω τους, και ξεράθηκαν ... Τώρα λοιπόν, με ποιον με παρομοιάσατε, για να εξισωθώ; είπε ο Άγιος. Υψώστε τα μάτια σας ψηλά και δείτε· ποιος τα δημιούργησε όλα αυτά; Αυτός που εξάγει τον κόσμο του κατά αριθμό, θα τα καλέσει όλα με το όνομά τους χάρη στην πολλή του δόξα, και μέσα στο κράτος της ισχύος του τίποτα δεν σου διέφυγε.

Για ποια αιτία λοιπόν οι σατράπες κατηγόρησαν μόνο τον Δανιήλ; Διότι οπωσδήποτε και οι τρεις παίδες προσεύχονταν μαζί του· επειδή, αν δεν υπάκουσαν στο πρόσταγμα του Ναβουχοδονόσορα, πολύ περισσότερο δεν θα υπάκουαν στο διάταγμα του Δαρείου. Η αιτία όμως είναι η εξής: επειδή ακριβώς τότε, στα χρόνια του Ναβουχοδονόσορα, αν και ο Δανιήλ ήταν παρών, οι Χαλδαίοι δεν κατηγόρησαν κανέναν άλλον παρά μόνο τους τρεις παίδες· διότι για αυτούς προοριζόταν το μαρτύριο. Έτσι και τώρα, στους καιρούς του Δαρείου, κατηγόρησαν μόνο τον Δανιήλ· διότι αυτή ήταν η δική του κλήση. Επειδή ανά καιρούς δεν λείπουν άνθρωποι του Θεού, ώστε να δοξαστεί μέσω αυτών· όπως λέει ο προφήτης: αυτός που δημιουργεί «τους κόσμους του» καθέναν ξεχωριστά «με το όνομά» τους «θα τους καλέσει».

Μου φαίνεται δε ότι αυτό είναι χαρακτηριστικό εκείνων που έχουν μεν υγιές φρόνημα, αλλά δεν τολμούν να μιλήσουν με παρρησία, και έπειτα, εξαιτίας της εκβάσεως των πραγμάτων, τους συγκρατούν θεωρώντας ότι επιχειρούν ανέφικτα πράγματα. Λέγοντας δε «κόσμο» εδώ, εννοούν πάλι το πλήθος. Διότι η Γραφή συνηθίζει να ονομάζει κόσμο και την κτίση, αλλά και εκείνους που ζουν μέσα στην πονηρία. Και το μεν πρώτο το δηλώνει, όταν λέει: «Αυτός που εξάγει κατά αριθμόν τον κόσμον αυτού»· το δε δεύτερο, όταν λέει: «Ο κόσμος δεν μισεί εσάς, εμένα όμως μισεί».

Και αφού αναλογιστούμε αυτά, ας «ευφρανθούμε ενθέως», καθώς αξιωθήκαμε να ονομαζόμαστε δούλοι και τέκνα ενός τέτοιου υπεράπειρου και υπέρσοφου, υπερίσχυρου και υπεράναρχου δεσπότη, και ας μην υποδουλωνόμαστε καθόλου στην ακάθαρτη και μοχθηρή αμαρτία, ούτε να πράττουμε έργα ανάξια ενός τέτοιου πατέρα και δεσπότη, αλλά να πράττουμε μάλλον εκείνα που συντελούν στη δόξα και τη λατρεία του, και από τα κτίσματά του, όσο είναι εφικτό, να κατανοούμε τον ίδιο και εξαιτίας αυτού να τον θαυμάζουμε και να τον μεγαλύνουμε μαζί με τον Δαβίδ και τον Ησαΐα. Διότι ο μεν ένας έλεγε: «Ποιος Θεός είναι τόσο μεγάλος όσο ο Θεός μας; Εσύ είσαι ο Θεός που κάνεις θαυμάσια» και: «Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε, τα πάντα τα εποίησες με σοφία», ο δε άλλος λέει: «Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή και ολόκληρη τη γη με τη δράκα; Ποιος ζύγισε τα όρη με τον σταθμό και τις κοιλάδες με τον ζυγό; Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου, ή ποιος έγινε σύμβουλός του, για να τον συμβουλεύσει;» «Εκείνος που έστησε τον ουρανό σαν καμάρα, και τον τέντωσε σαν σκηνή για κατοικία». «Υψώστε», λέει, «στα ύψη τα μάτια σας και δείτε ποιος τα κατασκεύασε όλα αυτά; Εκείνος που εξάγει κατά αριθμό τον κόσμο του» «Ο αιώνιος Θεός, εκείνος που κατασκεύασε τα άκρα της γης, ούτε θα πεινάσει ούτε θα κοπιάσει, ούτε είναι δυνατόν να εξιχνιαστεί η φρόνησή του».

Και οι άνθρωποι δεν θα μπορούσαν να διακρίνουν με σαφήνεια και να μιλήσουν για τη διάκριση αυτών, αν δεν είχαν παρατηρήσει τις μεταβολές, τις πορείες και τις εναλλαγές τους, βάσει των οποίων ο Κυρίαρχος των φωστήρων πρόσταξε να υπάρχουν ως σημάδια για τους καιρούς, τις ημέρες και τα έτη. «Και εποίησε ο Θεός τους δύο μεγάλους φωστήρες, τον φωστήρα τον μέγα για να άρχει στην ημέρα, και τον φωστήρα τον μικρότερο για να άρχει στη νύχτα. Και τους αστέρες», των οποίων ο αριθμός και τα ονόματα είναι ανέκφραστα και ανερμήνευτα στους ανθρώπους, αλλά για τον Θεό είναι ευκόλως αριθμήσιμα και ονομάσιμα. «Αυτός που μετράει τα πλήθη των άστρων», λέει ο Δαβίδ, «και τα καλεί όλα με τα ονόματά τους». Διότι, όπως στα πλήθη των αγγέλων ο καθένας έχει κληθεί με το δικό του όνομα από τον Θεό, το οποίο σε εμάς παραμένει άδηλο και ανερμήνευτο, με εξαίρεση τους Μιχαήλ, Γαβριήλ, Ραγουήλ και Ραφαήλ, έτσι και αναφορικά με τα πλήθη των ουρανίων φωστήρων, κανένα όνομα δεν μας είναι γνώριμο, εκτός από τον Ήλιο, τη Σελήνη, τον Εωσφόρο, τον Ωρίωνα και τους επτά πλανήτες, και τίποτε περισσότερο, εκτός ίσως από εκείνους που έχουν ασκηθεί στην αστρονομική επιστήμη και γνωρίζουν κάποιες άλλες ονομασίες αστέρων. Και όπως για έναν πατέρα είναι εύκολος ο υπολογισμός και τα ονόματα των παιδιών που έχουν γεννηθεί από αυτόν, έτσι και για τον Θεό είναι εύκολος ο αριθμός και τα ονόματα του πλήθους των αστέρων. «Αυτός που εξάγει», λέει, «κατά αριθμό τον κόσμο τους».