Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 40:4

Φωνή Κυρίου που συντρίβει κέδρους. Είναι δυνατόν να λεχθεί ότι, ετοιμάζοντας για τον Κύριο έναν προετοιμασμένο λαό, συντρίβοντας και καθαιρώντας τις ασέβειες που επαίρονται και υψώνονται κατά της γνώσεως του Θεού, έκανε τα στρεβλά ευθεία. Διότι εκείνος που ταπείνωνε κάθε βουνό και κάθε όρος, αυτός ήταν που συνέτριβε τους κέδρους και εξομάλυνε την έλευση του Κυρίου, οδηγώντας σε μετάνοια την υψηλόφρονη, επηρμένη και αταπείνωτη καρδιά του λαού. Επομένως, διαδεχόμενος αυτήν την προετοιμασία του, ο Κύριος συντρίβει, διά της δικής Του παρουσίας, τις αντικείμενες δυνάμεις, οι οποίες ονομάζονται τροπικώς κέδροι του Λιβάνου.

«Κάθε φάραγγα θα γεμίσει, και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί. Και όλα τα στρεβλά θα γίνουν ευθεία, και η τραχιά οδός πεδιάδα, και θα φανερωθεί η δόξα του Κυρίου, και κάθε σάρκα θα δει το σωτήριο του Θεού, διότι ο Κύριος μίλησε». Λέγοντας ότι έχει λυτρωθεί ο Ισραήλ και ότι έχει απαλλαγεί από τα παραπτώματά της η Ιερουσαλήμ και έχοντας προστάξει να την παρηγορήσουν, υποδεικνύει ότι ο καιρός της παρηγοριάς ακολουθεί σχεδόν κατά πόδας τα λεγόμενα και έρχεται γρήγορα. Και αυτός είναι ο καιρός της παρουσίας του Σωτήρα μας, του οποίου πρόδρομος εμφανίστηκε ο θεσπέσιος Βαπτιστής στην έρημο της Ιουδαίας, φωνάζοντας δυνατά και λέγοντας: «Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου. Κάντε ευθείες τις οδούς του Θεού μας». Έχοντας προγνωρίσει ακριβώς αυτό εν πνεύματι, και ο μακάριος Ζαχαρίας, που ήταν πατέρας του Ιωάννη, προφήτευσε λέγοντας: «Και εσύ, παιδί, προφήτης του Υψίστου θα ονομαστείς. Διότι θα προπορευτείς μπροστά από το πρόσωπο του Κυρίου για να ετοιμάσεις τις οδούς του». Και για αυτόν έλεγε ο Σωτήρας προς αυτούς: «Εκείνος ήταν ο λύχνος που έκαιγε και έλαμπε. Εσείς όμως θελήσατε να αγαλλιάσετε προσωρινά στο φως του». Διότι Ήλιος της δικαιοσύνης και αληθινό φως είναι ο Χριστός. Με λύχνο όμως παρομοιάζει η ιερή Γραφή τον μακάριο Βαπτιστή.

Διότι, σε σχέση με το θείο και άρρητο φως, σε σχέση με την ανέκφραστη και υπερμεγέθη λαμπρότητα, το μέτρο της ανθρώπινης διάνοιας, ακόμη κι αν γινόταν πλήρες φωτός και σοφίας, θα μπορούσε φυσιολογικά να παρομοιαστεί με ένα μικρό λυχνάρι. Τι σημαίνει λοιπόν το, «Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου», και το ότι πρέπει να κάνουμε ευθείες τις τρίβους του; Το αποσαφηνίζει προσθέτοντας: «Κάθε φάραγγα θα γεμίσει, και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί, και όλα τα σκολιά θα γίνουν ευθεία, και τα τραχιά μέρη πεδιάδα.» Διότι υπάρχουν κάποιες λεωφόροι, ή μάλλον δρόμοι ελάχιστα βατοί, τραχείς και δυσκολοδιάβατοι, έτσι ώστε αλλού μεν να ανηφορίζουν προς όρη και βουνά, αλλού δε να κατηφορίζουν και να καταλήγουν σε βαθείς γκρεμούς. Αν όμως συνέβαινε με κάποιον τρόπο να χαμηλώσουν τα υψηλά και ανηφορικά μέρη, και να γεμίσουν τα κοίλα και βαθιά, τότε ακριβώς, τότε οπωσδήποτε και εξάπαντος τα σκολιά θα γίνουν ευθεία, και τα τραχιά και φαραγγώδη θα γίνουν σαν ομαλές πεδιάδες που προσφέρουν έναν επίπεδο δρόμο. Πότε συνέβη αυτό; Αυτό έγινε νοητώς μέσω της ισχύος του Σωτήρος μας. Διότι παλαιότερα, σχεδόν για όλους τους ανθρώπους, η εξαίρετη ζωή ήταν δυσκολοδιάβατη, και ο δρόμος της ευαγγελικής πολιτείας απρόσιτος, επειδή ακριβώς ο νους όλων κυριαρχούνταν από κοσμικές και γεώδεις επιθυμίες, και παρασυρόταν από τις άτοπες κινήσεις της σάρκας.

Όλα τα σκολιά έγιναν ευθεία. Και όχι μόνο αυτό, αλλά «και θα φανερωθεί», λέει, «η δόξα του Κυρίου, και θα δει κάθε σάρκα το σωτήριο του Θεού, διότι ο Κύριος μίλησε». Λέει δε ότι θα φανερωθεί η δόξα· πώς ή με ποιον τρόπο; Διότι ήταν, και είναι, ο μονογενής Λόγος του Θεού, εφόσον βεβαίως υπάρχει και ως Θεός, και έχει γεννηθεί από τον Θεό Πατέρα με τρόπο άρρητο, μέσα στις υπεροχές της θεότητας, υπεράνω κάθε αρχής και εξουσίας, και θρόνων, και κυριοτήτων και κάθε ονόματος που ονομάζεται, όχι μόνο σε αυτόν τον αιώνα, αλλά και στον μέλλοντα· και αυτός είναι ο Κύριος της δόξας, τη δε δόξα του τη γνωρίσαμε και εμείς, αν και παλαιότερα δεν τη γνωρίζαμε, όταν, αφού έγινε άνθρωπος όμοιος με εμάς, κατά θεία οικονομία, έδειξε τον εαυτό του ισοδύναμο, με ίση ενέργεια και ίση δόξα με τον Θεό και Πατέρα, συγκρατώντας τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς του, και επιτελώντας με ευκολία τα θεία σημεία, επιτιμώντας την κτίση, ανασταίνοντας νεκρούς, και κατορθώνοντας αβίαστα και τα υπόλοιπα θαύματα. Φανερώθηκε, λοιπόν, η δόξα του Κυρίου. Και είδε κάθε σάρκα το σωτήριο του Θεού, προφανώς δε του Πατέρα. Διότι έστειλε από τον ουρανό τον Υιό σε εμάς ως Σωτήρα και Λυτρωτή. Επειδή, λοιπόν, ο νόμος δεν οδηγούσε τίποτα στην τελειότητα, και οι συμβολικές θυσίες δεν είχαν τη δύναμη να εξαλείφουν τις αμαρτίες, εν Χριστώ φτάνουμε στην τελειότητα, και αφού απαλλαχτήκαμε από κάθε κηλίδα, τιμηθήκαμε με το πνεύμα της υιοθεσίας.

Διότι έτσι είναι γραμμένο: «Και θα αντλήσετε νερό με ευφροσύνη από τις πηγές του σωτηρίου». Το ότι δε κανένα από τα εξαίρετα κατορθώματα της αρετής δεν είναι ανηφορικό ή δύσβατο για όσους έχουν σωθεί δια του Χριστού, θα μπορούσε να το υποδηλώσει η φράση ότι κάθε όρος έχει μετατραπεί σε δρόμο. Διότι φαίνεται μεν κάπως να έχει εξαρθεί και υψωθεί, και να είναι απρόσιτο σε πολλούς το να γίνει κάποιος λαμπρός, όπως για παράδειγμα στην εγκράτεια, στη σωφροσύνη, στη μακροθυμία, στην ανεξικακία, στην πραότητα, στην αγάπη και στα υπόλοιπα· αλλά ο Σωτήρας κατέστησε κάθε δρόμο ομαλό και εύκολο στην πορεία για εμάς, ώστε και αυτό που φαίνεται ότι είναι δυσκολοπερπάτητο και δύσβατο να προσφέρεται καθαρισμένο από εμπόδια σε όσους θέλουν να βαδίσουν μέσω αυτού. Και αυτό, νομίζω, είναι εκείνο που ειπώθηκε σαφώς μέσω ενός από τους αγίους προφήτες: «Κάθε φάραγγα θα γεμίσει, και όλα τα στραβά θα γίνουν ίσια, και η τραχιά γη θα γίνει ομαλοί δρόμοι». Και πάλι: «Ο δρόμος των ευσεβών έγινε ίσιος, και είναι προετοιμασμένος ο δρόμος των ευσεβών». Το ότι δε οι κληθέντες έγιναν αναρίθμητοι, και έχουν συγκεντρωθεί από κάθε μέρος της οικουμένης, το φανέρωσε λέγοντας: Ιδού, αυτοί έρχονται από μακριά, και αυτοί από τον βορρά και τη θάλασσα, και άλλοι από τη γη των Περσών. Διότι το «από μακριά» φαίνεται να υποδηλώνει τα νότια μέρη, ο «βορράς» τα βόρεια, και η «θάλασσα» τις χώρες προς τη δύση. Διότι έτσι ακριβώς τα μνημονεύει και ο Ψαλμωδός λέγοντας: «Τον βορρά και τη θάλασσα εσύ τα έκτισες». Και αυτοί από τη γη των Περσών θα μπορούσαν να είναι όσοι έχουν αλιευθεί πνευματικά από την ανατολή.

Αυτό πάλι ο ίδιος ο προφήτης Ησαΐας μας δίδαξε, λέγοντας κάπου αλλού: «Η οδός των ευσεβών έγινε ευθεία, και είναι προετοιμασμένη η οδός των ευσεβών.» Διότι η οδός του Κυρίου είναι κρίση. Εισήγαγε δε και τον θεσπέσιο Βαπτιστή να βοά και να λέει: «Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις ατραπούς του Θεού μας. Κάθε φάραγγα θα γεμίσει, και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί, και τα σκολιά θα γίνουν ευθεία, και οι τραχείς δρόμοι λείοι.» Το ότι λοιπόν, χωρίς κανέναν απολύτως κόπο, για όσους προθυμοποιούνται να πορευθούν προς τη μητέρα Σιών, η άφιξή τους θα γίνει μέσω της πίστεως, αυτό θα μπορούσε να υποδηλωθεί με το ότι οι γιοι της, καθώς και οι θυγατέρες της, θα λαμβάνονται στην αγκαλιά και θα σηκώνονται στους ώμους. Και το ότι θα είναι γεμάτοι από την ύψιστη τιμή, τη δόξα και την ευημερία, το προσθέτει λέγοντας ότι οι βασιλείς θα γίνουν οι τροφοί τους και οι άρχουσες οι παραμάνες τους. Διότι είναι δυνατόν, πράγματι, να δει κανείς, χάρη στην ευσέβεια των αρχόντων, όσους πίστεψαν στον Χριστό να περιποιούνται με τιμές και να αξιώνονται κάθε φροντίδας, ώστε οι άρχοντες να φαίνονται ότι είναι μάλλον τροφοί τους και τίποτα άλλο.

Σε αυτά απαντά ο λόγος της προφητείας λέγοντας: «Κάθε φάραγγα θα γεμίσει, και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί· και τα σκολιά θα γίνουν ευθεία, και τα τραχιά ομαλοί δρόμοι· και κάθε σάρκα θα δει το σωτήριο του Θεού.» Διότι υπάρχουν μερικοί δρόμοι ή και μονοπάτια, που είναι ελάχιστα βατά και τόσο τραχιά, ώστε αλλού μεν να υψώνονται προς όρη και βουνά, και αλλού να κατηφορίζουν και να καταλήγουν σε γκρεμούς· τέτοιου είδους δρόμοι όμως, επειδή βρίσκονται σε ύψος και σε βάθος, είναι πολύ δυσκολοδιάβατοι. Αν όμως συνέβαινε με κάποιον τρόπο να χαμηλώσουν τα υψηλά και ανηφορικά μέρη, και να γεμίσουν τα κοίλα και τα βαθιά, τότε πραγματικά τα σκολιά θα γίνουν ευθεία, και τα άλλοτε τραχιά και γεμάτα φάραγγες θα γίνουν ομαλές πεδιάδες και σαν επίπεδος δρόμος. Αυτό συνέβη νοητώς μέσω της δύναμης του Σωτήρος μας. Διότι παλαιότερα ήταν δυσκολοδιάβατα τα μονοπάτια της ευαγγελικής ζωής και πολιτείας, επειδή ο νους όλων κυριαρχούνταν από τις κοσμικές επιθυμίες· επειδή όμως ο Θεός των πάντων έγινε άνθρωπος και κατήργησε την αμαρτία στη σάρκα, όλα έγιναν ομαλά και ευκολοδιάβατα· ούτε ύψος ούτε βάθος συναντούν όσοι θέλουν να ευδοκιμήσουν, αλλά όλα τα σκολιά μετατράπηκαν σε ευθύ δρόμο. Διότι Αυτός κατέστησε για εμάς ομαλή και εξαιρετικά βατή την οδό προς την ευσέβεια, χωρίς να έχει τίποτα το ανηφορικό ή το κοίλο και κατηφορικό, εξαιτίας των οποίων ήταν κάποτε τραχιά και δυσκολοδιάβατη.

Φωνή εκείνου που βοά στην έρημο: Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις τρίβους του Θεού μας. Κάθε φάραγγα θα γεμίσει, και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί, και όλα τα στρεβλά θα γίνουν ευθεία, και η τραχιά οδός θα γίνει πεδιάδα. Και θα φανερωθεί η δόξα του Κυρίου, και θα δει κάθε σάρκα το σωτήριο του Θεού, διότι ο Κύριος μίλησε.

Και αυτό, νομίζω, είναι εκείνο που έχει ειπωθεί δια της φωνής του Ησαΐα: «Κάθε φάραγγα θα γεμίσει, και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί, και όλα τα σκολιά θα γίνουν ευθεία, και τα τραχιά θα γίνουν ομαλοί δρόμοι». Διότι εν Χριστώ για εμάς και τα ανηφορικά είναι ομαλά, και το τραχύ είναι βατό· και τα δυσκολοδιάβατα γίνονται επίπεδα και πεδινά.

Αν είναι δυνατόν ένα φυτό ιτιάς να βλαστήσει σε άνυδρο τόπο, τότε είναι δυνατόν και ένας αποστάτης να γίνει κάποτε μαθητής. Διότι τα φρονήματα μιας υπεροπτικής διάνοιας θα ταπεινωθούν, όπως διακηρύττει ο προφήτης Ησαΐας, λέγοντας ότι κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί, και τα στρεβλά θα γίνουν ίσια και οι τραχείς δρόμοι πεδιάδα. Αν λοιπόν μια ιτιά βλαστήσει ποτέ σε τραχύ τόπο, τότε και ο προφητικός λόγος θα επιβεβαιωθεί, και σε εμάς θα συμβούν περισσότερα από αυτά, και θα προσέλθουν ληστές και άνομοι για να μάθουν την αλήθεια. Όπως όμως ένας κόρακας δεν μπορεί ποτέ να γίνει λευκός, έτσι ούτε αυτοί θα λευκανθούν, ούτε ο κακός θα γίνει αγαθός. Αλλά συμβαίνει την εποχή του χειμώνα, όταν πέσει χιόνι, ο κόρακας να φαίνεται για λίγο λευκός, ενώ στην πραγματικότητα είναι σκοτεινός. Μόλις όμως ορμήσει να πετάξει και αποτινάξει από πάνω του όλο το χιόνι, αποκαλύπτει ξανά το αρχικό του χρώμα σε όσους τον βλέπουν. Παρομοίως συμβαίνει και με τους αμαρτωλούς. Διότι όταν κατανυγούν για λίγο και δείξουν πρόσκαιρους καρπούς μετάνοιας, τρομαγμένοι από τους λόγους περί της μέλλουσας κρίσης, επειδή παραμένουν αστήρικτοι στον καιρό της κατάνυξής τους, και αφού περάσει λίγη ώρα, παραδίδοντας τα πάντα στη λήθη, παρασύρονται έτσι πίσω στην παλαιά κατάσταση της κακίας.

Γι' αυτό η «φωνή» προτρέπει να «ετοιμάσουν την οδό» για τον Λόγο του Θεού και να κάνουν την «άβατη» και τραχιά οδό «ομαλή», ώστε, αφού επιδημήσει, να επιβεί ο «Θεός ημών», με την προσθήκη της λέξης «ημών»· διότι λέει: «ευθείες κάνετε τις τρίβους του Θεού ημών». Επειδή αυτός που «βοά στην έρημο» τα λέει αυτά σαν να απευθύνεται σε άλλους· διότι ήταν αναρίθμητοι και από αλλόφυλα έθνη αυτοί που προσέρχονταν στο βάπτισμα του Ιωάννη, αλλά και ο ευαγγελικός λόγος μέσα στην Εκκλησία αυτά απευθύνει προς τα έθνη όλης της οικουμένης. Έπειτα, διεγείρει τις ψυχές που έχουν ταπεινωθεί στο βάθος της κακίας προσθέτοντας: «κάθε φάραγγα θα γεμίσει», ενώ για τις υπερήφανες και όσες επαίρονται ενάντια στη γνώση του Θεού, διδάσκει ότι θα υποστούν το αντίθετο, λέγοντας: «και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί», αλλά «και θα γίνουν τα στρεβλά», λέει, «ευθεία», και διατάσσει η «τραχιά» ψυχή να γίνει «ομαλή», ώστε να καταστεί δεκτική της επιβάσεως του Θεού. Όλα αυτά αναγκαίως προέτρεψε να γίνουν για την αιτία που ακολουθεί, την οποία παρουσιάζει στη συνέχεια λέγοντας: «και θα οφθεί η δόξα Κυρίου», ή σύμφωνα με τους λοιπούς ερμηνευτές: «και θα αποκαλυφθεί».

Υμνεί τον Θεό εκείνος που έχει εκπαιδεύσει την ψυχή του μέσω υγιών δογμάτων και αναπέμπει τις πρέπουσες σε Αυτόν θεολογίες από κεκαθαρμένη διάνοια· ψάλλει δε στο όνομά Του, εκείνος που μέσω των κινήσεων του σώματος και μέσω της ενέργειας των αισθητηρίων του πράττει τέτοια έργα, ώστε να δοξάζεται μέσω αυτού το όνομα του Θεού από εκείνους που τον βλέπουν. Αυτά, λοιπόν, παραγγέλλει πρώτα ο λόγος να πράττει ο χορός των δικαίων· στη συνέχεια δε, προστάζει να κάνουν κάτι χρήσιμο για τους άλλους. Διότι, για να εισέλθει ο Θεός στον βίο των ανθρώπων, και για να περπατήσει ανάμεσα στους επιγείους, διατάζει να κατασκευάσουν τον δρόμο Του λείο και ομαλό, λέγοντας: «Οδοποιήσατε»· ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «Καταστρώσατε»· και σύμφωνα με τον Ακύλα, «Αποσκολοπίσατε», δηλαδή αφαιρέστε κάθε τι το στρεβλό, και εξομαλύνετε κάθε τι το τραχύ, ώστε η πορεία του Θεού προς τους ανθρώπους να γίνει λεία και ομαλή. Αυτό ακριβώς φανέρωνε και ο Ησαΐας λέγοντας: «Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις τρίβους Του. Κάθε φάραγγα θα γεμίσει, και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί. Και τα στρεβλά θα γίνουν ευθεία, και τα τραχιά λείοι δρόμοι, και κάθε σάρκα θα δει το σωτήριο του Θεού». Εδώ, όμως, δεν προστάζει να κατασκευάσουν τον δρόμο προτού πρώτα μάθουν πώς πρέπει να υμνούν τον Θεό και πώς να ψάλλουν στο όνομά Του.

Ψ. ΙΖ΄. Φωνή αυτού που βοά στην έρημο: Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου· κάντε ευθείες τις ατραπούς του· κάθε φάραγγα θα γεμίσει, και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί· και όλα τα σκολιά θα γίνουν ευθεία και η τραχιά γη πεδιάδες· και θα φανερωθεί η δόξα του Κυρίου, και θα δει κάθε σάρκα το σωτήριο του Θεού, διότι ο Κύριος μίλησε.

Εντούτοις, για τρίτη ήδη φορά έχουν προφητευτεί τα σχετικά με την Αίγυπτο και την άφιξή του εκεί. Αν όμως κάποιος ισχυριζόταν ότι αυτά δεν εφαρμόζονται καθόλου στον δικό μας Σωτήρα, αλλά τουλάχιστον τα χωρία που παραθέτει ο Ματθαίος έχουν ληφθεί από τον ίδιο από τη μαρτυρία του Μωυσή (την οποία μόλις προηγουμένως εξετάσαμε, αναλύοντας το «ο Θεός τον οδήγησε από την Αίγυπτο»), εφόσον ούτε ο ίδιος ο ευαγγελιστής ανέφερε ότι το λόγιο ελήφθη από την προφητεία του Ωσηέ, ... ώστε να είναι δυνατό, αναζητώντας το κάπου, να το βρούμε καταγεγραμμένο, από όπου είναι πιθανό ο ευαγγελιστής να έκανε την παράθεσή του. 〈Από τον Ησαΐα〉. «Φωνή βοώντος εν τη ερήμω: Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις ατραπούς του. Κάθε φάραγγα θα γεμίσει, και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί· και τα σκολιά θα γίνουν ευθεία, και τα τραχιά λείοι δρόμοι, και θα φανερωθεί η δόξα του Κυρίου, και κάθε σάρκα θα δει το σωτήριο του Θεού, διότι ο Κύριος μίλησε». Έπρεπε και αυτή η προφητεία να εκπληρωθεί κατά τους χρόνους του Σωτήρος μας. Γι' αυτό, σύμφωνα με τον ευαγγελιστή Λουκά, «κατά το δέκατο πέμπτο έτος της ηγεμονίας του Τιβερίου Καίσαρος, όταν επιτρόπευε ο Πόντιος Πιλάτος στην Ιουδαία», και όσα απαριθμούνται μαζί με αυτό, «ήλθε ο λόγος του Θεού στον Ιωάννη, τον υιό του Ζαχαρία, στην έρημο»· ο οποίος, αφού πήγε «σε όλη την περίχωρο του Ιορδάνη, κήρυττε βάπτισμα μετανοίας προς άφεσιν αμαρτιών».

Μέσω αυτών υποδηλώνει αλληγορικά την αντίπαλη δύναμη, η οποία ταράσσεται και αναστατώνεται με τη ζωή μας, όταν εμείς γινόμαστε ουρανοί που διηγούνται τη δόξα του Θεού, ή γη που ευλογείται διαμέσου της καρποφορίας των αρετών. Διότι, «ας σαλευθεί», λέγει, «η θάλασσα και το πλήρωμά της». Αναφέρει, επίσης, ότι τα πεδία θα χαρούν, ονομάζοντας πεδία τον ομαλό και ενάρετο βίο, τον οποίο και ο Ησαΐας στα δικά του λόγια μνημονεύει με διαφορετικό τρόπο, όταν προστάζει αφενός να γεμίσουν οι φάραγγες και αφετέρου να ταπεινωθούν οι λόφοι και τα όρη. Αυτό δεν νομίζω ότι σημαίνει τίποτε άλλο, παρά ότι τα λέγει αυτά επειδή επιθυμεί να θεραπεύσει τις ελλείψεις και τις υπερβολές των προσπαθειών που αποσκοπούν στην αρετή, ώστε ο κανόνας της αρετής ούτε να παρουσιάζει κοιλότητες εξαιτίας της έλλειψης του αγαθού, ούτε να γίνεται ανώμαλος εξαιτίας της υπερβολής. «Διότι θα χαρούν», λέγει, «τα πεδία και όλα όσα υπάρχουν σε αυτά».

Και τα επόμενα εδάφια του ψαλμού περιγράφουν τον κυνώδη βίο. Διότι, αντί για γαύγισμα, λέει ότι βγαίνει κάποιος ήχος από το στόμα τους, και αντί για κυνόδοντες λέει ότι υπάρχει κρυμμένη ρομφαία στα χείλη τους, χρησιμοποιώντας τα εξής λόγια: «Ιδού, θα αποφθεγχθούν με το στόμα τους και ρομφαία υπάρχει στα χείλη τους». Αλλά αυτά τα φοβερά προκαλούν γέλιο σε όσους έχουν τον Θεό μέσα τους. Διότι λέει: «Εσύ, Κύριε, θα τους περιγελάσεις· εγώ δε τη δύναμή μου σε Σένα θα φυλάξω». Και λίγο πιο κάτω προαναγγέλλει την ορισμένη από τον Θεό οικονομία για το δικό Του πλάσμα. Διότι λέει: «Μην τους σκοτώσεις, αλλά κατέβασέ τους από το ύψος της κακίας στο επίπεδο και ομαλό της κατά Θεόν πολιτείας». Αυτό ακριβώς έκανε και ο μέγας Παύλος και ο βαπτιστής Ιωάννης. Στον Παύλο μεν με το να καθαιρείται κάθε ύψωμα που επαιρόταν εναντίον της θείας γνώσεως· στον Ιωάννη δε, σύμφωνα με την προφητεία του Ησαΐα, με το να καταβιβάζεται κάθε όρος και βουνό στο ταπεινό. Μέσα από αυτά μαθαίνουμε ότι δεν πρόκειται να υπάρξει αφανισμός των ανθρώπων, για να μην αχρηστευθεί το θείο έργο, αφανιζόμενο στην ανυπαρξία. Αντίθετα, αντί για αυτούς, θα καταστραφεί η αμαρτία και θα καταλήξει στο μη ον. Διότι λέει: «Αμαρτία του στόματός τους και λόγος των χειλέων τους». Και η υπερηφάνεια, η κατάρα και το ψεύδος, «μέσα στην οργή της συντέλειας δεν θα υπάρξουν».

Αυτά βλέπει η νύμφη και επισπεύδει τον Λόγο να προαγάγει γρήγορα σε έργο την ελπίδα των αγαθών, λέγοντας: «Απόστρεψε τη φορά των κακών, αδελφιδέ μου, γίνε όμοιος με δορκάδα ή με νεβρό των ελαφιών πάνω στα όρη των κοιλωμάτων. Δες σαν δορκάδα εσύ που βλέπεις τις ενθυμήσεις των ανθρώπων, εσύ που αναγινώσκεις τους διαλογισμούς των καρδιών, αφάνισε τη γενιά της κακίας σαν το νεβρό των ελαφιών που εξολοθρεύει το γένος του φιδιού. Βλέπεις τα κοίλα όρη του ανθρώπινου βίου, των οποίων τα υψώματα δεν είναι κορυφές αλλά φάραγγες. Τρέχει, λοιπόν, με ταχύτητα ο Λόγος προς τα κοίλα όρη· διότι καθετί που υψώνεται κατά της αλήθειας είναι βάραθρο και όχι όρος, κοίλωμα και όχι ύψωμα. Εάν, λοιπόν, επιδράμεις σε αυτά, λέει, κάθε τέτοια φάραγγα θα γεμίσει και κάθε τέτοιο όρος θα ταπεινωθεί». Αυτά φθέγγεται η ψυχή, την οποία ποιμαίνει ο Λόγος όχι μέσα σε κάποια αγκάθια ή χόρτα, αλλά μέσα στην ευωδία των κρίνων της καθαρής πολιτείας. Είθε να εμφορηθούμε και εμείς από αυτά, ποιμαινόμενοι από τον Λόγο, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Κεφάλαιο 54. Υπόσχεση προς τον Ισραήλ για την άφεση των αμαρτιών και την παρουσία του Χριστού· και ευαγγελισμός εκείνων που κατόρθωσε με την παρουσία Του στον κόσμο· και δοξολογία προς Αυτόν, αλλά καταδίκη εκείνων που κατασκευάζουν τα είδωλα. «Παρηγορείτε, παρηγορείτε τον λαό μου», λέει ο Κύριος· «ιερείς, μιλήστε στην καρδιά της Ιερουσαλήμ, παρηγορήστε την, διότι ολοκληρώθηκε η ταπείνωσή της· συγχωρέθηκε η αμαρτία της, διότι δέχθηκε από το χέρι του Κυρίου διπλάσια τιμωρία για τα αμαρτήματά της. Φωνή κάποιου που βοά στην έρημο: Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις τρίβους του Θεού μας. Κάθε φάραγγα θα γεμίσει, και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί· και τα στρεβλά θα γίνουν ευθεία και τα τραχιά ομαλοί δρόμοι, και θα φανερωθεί η δόξα του Κυρίου, και θα δει κάθε σάρκα το σωτήριο του Θεού, διότι ο Κύριος μίλησε. Φωνή κάποιου που λέει: Βόησε! Και είπα: Τι να βοήσω; Κάθε σάρκα είναι χορτάρι, και κάθε δόξα ανθρώπου σαν άνθος του χορταριού... Το ρήμα όμως του Θεού μας μένει στον αιώνα. Ανέβα σε υψηλό όρος, εσύ που φέρνεις το ευαγγέλιο στη Σιών, ύψωσε με δύναμη τη φωνή σου, εσύ που φέρνεις το ευαγγέλιο στην Ιερουσαλήμ· υψώστε την, μη φοβάστε· πείτε στις πόλεις του Ιούδα: Ιδού ο Θεός σας, ιδού ο Κύριος έρχεται με δύναμη, και ο βραχίονάς Του με εξουσία· ιδού ο μισθός Του μαζί Του, και το έργο Του ενώπιόν Του. Ως ποιμένας θα ποιμάνει το ποίμνιό Του, και με τον βραχίονά Του θα συνάξει τα αρνιά και θα παρηγορήσει τις εγκυμονούσες».

Αυτό ακριβώς δηλώνοντας και ο μεγαλοφωνότατος Ησαΐας έλεγε: «Κάθε φάραγγα θα γεμίσει, και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί»· δεν μιλούσε βέβαια για φυσικά όρη και βουνά –διότι δεν συνέβη κάτι τέτοιο– αλλά με την ονομασία των ορέων αποκαλούσε τους υπερόπτες, τους υπερφίαλους και τους αλαζόνες. Ο Χριστός όμως τους ταπείνωσε όλους με μια ταπεινότητα γεμάτη μεγαλείο, και τα όρη τα έκανε πεδιάδες. Και τους αποκαλεί έτσι τους υπερόπτες, όχι εξαιτίας του ύψους της διανοίας τους, αλλά εξαιτίας της ακαρπίας της αλαζονείας τους, της στειρότητας της ψυχής τους και της αναισθησίας των λόγων τους. Διότι, όπως ακριβώς το όρος δεν μπορεί να καρποφορήσει, έτσι δεν μπορεί ούτε η αλαζονεία. Ή μάλλον δεν συμβαίνει απλώς αυτό, αλλά κάτι πολύ χειρότερο. Επειδή, ενώ το όρος δεν βγάζει καρπό, η αλαζονεία όχι μόνο δεν δίνει κανέναν απολύτως καρπό, αλλά και τον υπάρχοντα τον μαραίνει και εκείνον που μόλις βλάστησε τον ξεραίνει. Όπως ακριβώς, επομένως, η ταπεινοφροσύνη όχι μόνο θάλπει τον υπάρχοντα καρπό, αλλά συνηθίζει να γεννά και αυτόν που δεν υπάρχει.

δ'. Και των όσων ειπώθηκαν τα μεγαλύτερα παραδείγματα είναι ο Φαρισαίος και ο τελώνης. Διότι ο μεν πρώτος, επειδή ανέβηκε στον ναό με αλαζονεία, όχι μόνο δεν απέδωσε κανέναν καρπό, αλλά έχασε και αυτόν που ήδη είχε· ο δε τελώνης, αν και ήταν στερημένος αρετών και δεν είχε κανένα αγαθό, επιτυγχάνει για τον εαυτό του μέγα κατόρθωμα· διότι, επειδή μόνο αναστέναξε και, σκύβοντας το κεφάλι, θρήνησε την αθλιότητά του, κατέβηκε ξεχειλίζοντας από πολλή δικαιοσύνη και ξεπερνώντας ως προς αυτό τον Φαρισαίο. Για να το δείτε δε αυτό από τα ίδια τα γεγονότα και να μάθετε σε συγκεκριμένα πρόσωπα πού ταπείνωσε ο Χριστός κάθε όρος και βουνό, ας φέρει πάλι ο λόγος μπροστά μας τον Παύλο. Διότι αυτός ο σκηνοποιός (με ευχαρίστηση άλλωστε αναφέρω συνεχώς το επάγγελμά του, για να μάθεις ότι η εργασία δεν είναι ντροπή, αλλά η οκνηρία αποτελεί κατηγορία και έγκλημα)· αυτός λοιπόν ο Παύλος, όταν βρέθηκε στη Σαλαμίνα, συνάντησε κάποιον ανθύπατο και μαζί του έναν μάγο.

Και εκείνος απάντησε: Συμφωνώ. Και εγώ είπα: Ο Ησαΐας λοιπόν προφήτευσε τα εξής για την εμφάνιση του Ιωάννη: «Και είπε ο Εζεκίας προς τον Ησαΐα: Καλός είναι ο λόγος του Κυρίου που ελάλησε· ας υπάρξει ειρήνη και δικαιοσύνη στις ημέρες μου». Και αλλού: «Παρηγορείτε τον λαό· ιερείς, μιλήστε στην καρδιά της Ιερουσαλήμ και παρηγορήστε την, διότι συμπληρώθηκε η ταπείνωσή της· συγχωρήθηκε η αμαρτία της, διότι δέχθηκε από το χέρι του Κυρίου διπλάσια τιμωρία για τα αμαρτήματά της. Φωνή βοώντος στην έρημο: Ετοιμάστε τις οδούς του Κυρίου, κάντε ευθείες τις ατραπούς του Θεού μας. Κάθε φάραγγα θα γεμίσει και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί· και όλα τα σκολιά θα γίνουν ευθεία, και η τραχιά γη ομαλός δρόμος· και θα φανερωθεί η δόξα του Κυρίου, και κάθε σάρκα θα δει το σωτήριο του Θεού, διότι ο Κύριος μίλησε. Φωνή που λέει: Βόησε! Και είπα: Τι να βοήσω; Κάθε σάρκα είναι χορτάρι και κάθε δόξα ανθρώπου σαν το άνθος του χόρτου. Ξεράθηκε το χορτάρι και το άνθος του έπεσε, ο λόγος όμως του Κυρίου μένει στον αιώνα. Ανέβα σε ψηλό όρος, εσύ που ευαγγελίζεσαι τη Σιών· ύψωσε με δύναμη τη φωνή σου, εσύ που ευαγγελίζεσαι την Ιερουσαλήμ· υψώστε, μην φοβάστε. Πείτε στις πόλεις του Ιούδα: Ιδού ο Θεός σας· ιδού, ο Κύριος έρχεται με ισχύ, και ο βραχίονάς Του έρχεται με κυριαρχία. Ιδού η αμοιβή Του μαζί Του, και το έργο Του μπροστά Του».

Η Δύση είδε την καλά οπλισμένη λατινική συμμαχία να καταστρώνεται σαν το χορτάρι του αγρού και εκείνους που κόμπαζαν ότι θα εξαλείψουν τις ρωμαϊκές πόλεις σαν έρημη φωλιά ή εγκαταλελειμμένα αυγά, τους είδε να ψοφούν σαν κτήνη. Τότε που ο μεν θερισμός ήταν πολύς, αλλά οι εργάτες λίγοι και ένας χρυσός θερισμός προέκυψε από μόνος του καταμεσής του χειμώνα, του οποίου θεριστής επιθύμησε να γίνει ακόμη και ο Μακεδόνας Αλέξανδρος, όταν πέρασε στην Ασία, αντλώντας από τα ομηρικά έπη. Τότε θα μπορούσε κανείς να δει να εκπληρώνεται με ταιριαστό τρόπο το προφητικό λόγιο: «κάθε φάραγγα θα γεμίσει και κάθε βουνό θα ταπεινωθεί»· διότι οι κοιλάδες ήταν γεμάτες από τους νεκρούς και τα βουνά κατέβαιναν με τα πτώματα που κείτονταν από κάτω. Και αν αγαπούσες τη βαρβαρική αλαζονεία, μπορούσες τότε να μετρήσεις τα δαχτυλίδια των πεσόντων με το μόδιο και να γεφυρώσεις τον Στρυμόνα της Αμφίπολης με τα σώματα των νεκρών και με τέτοια σταθμά να καταδείξεις πόσο μεγάλη ήταν η ευημερία, όπως ακριβώς οι Αιγύπτιοι προσδιορίζουν με πήχεις τον καρποδότη και ευφορότατο Νείλο και την επακόλουθη σιτοπαραγωγή.

Και αμέσως όσα μέρη βάθαιναν σε τάφρους υψώνονταν και γίνονταν επίπεδα, ενώ τα αναχώματα από ξύλα και κάθε λογής απορρίμματα χαμήλωναν και ξανάπαιρναν την προηγούμενη όψη τους. Ανοίγονταν δρόμοι στα άβατα μέρη, αποψιλώνονταν τα δασώδη και δυσπρόσιτα σημεία των βουνών, και γκρεμίζονταν στο έδαφος και καταρρίπτονταν με χάλκινα εργαλεία όσα εμπόδιζαν την πορεία. Όσο για τα εμπόδια που είχαν ριχτεί στο έδαφος από τους εχθρούς, ώστε να σταματήσουν το στράτευμα, άλλα μεν τα κατέστρεφε η φωτιά που έπεφτε ορμητική και φούντωνε στον αέρα, άλλα δε σηκώνονταν με ευκολία και μεταφέρονταν αλλού. Και έτσι τα ανώμαλα μέρη μετατρέπονταν ωφέλιμα σε ομαλά για τον στρατό.

Ας πούμε λοιπόν και εμείς μαζί με τον ψάλλοντα προφήτη, αφού κουρδίσουμε τη λύρα, βλέποντας τη θεία συνάφεια του Ιωάννη και του Κύρου: όντως «Αυτή είναι η αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου», μέσω της οποίας οι μωροί αποκτούν σοφία και οι σοφότατοι απομωραίνονται· μέσω της οποίας οι ψαράδες ψαρεύονται, και οι τελώνες εισπράττονται, και οι ληστές ληστεύονται, και οι διώκτες διώκονται· «Αυτή είναι η αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου», μέσω της οποίας οι τυφλοί αναβλέπουν, και τυφλοί γίνονται όσοι βλέπουν· μέσω της οποίας οι βλάσφημοι ευλογούν, και διδάσκουν οι αμόρφωτοι· μέσω της οποίας οι απλοί θαυμάζονται, και όσοι καυχώνται για τη ρητορεία τους χλευάζονται· μέσω της οποίας οι αγράμματοι ρητορεύουν, και οι ρήτορες φέρονται ως αγροίκοι· «Αυτή είναι η αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου», μέσω της οποίας πτωχεύουν οι πλούσιοι και πλουτίζουν οι πένητες, μέσω της οποίας οι δυνατοί ασθένησαν, ενώ οι ασθενείς ζώνονται με δύναμη, μέσω της οποίας ο χορτασμένος πεινά και η πείνα χορταίνεται· «Αυτή είναι η αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου», μέσω της οποίας η στείρα αποκτά πολλά παιδιά και άτεκνη γίνεται η πολύτεκνη· μέσω της οποίας οι δυνάστες καθαιρούνται από τους θρόνους, και οι φτωχοί και οι πένητες, ανυψωμένοι από την κοπριά, παίρνουν την πρωτοκαθεδρία· μέσω της οποίας τα όρη και τα βουνά ταπεινώθηκαν, και οι βαθιές φάραγγες γέμισαν· μέσω της οποίας τα στραβά ισιώνουν και οι τραχείς δρόμοι εξομαλύνονται· «Αυτή λοιπόν είναι η αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου», μέσω της οποίας ο λύκος βόσκει μαζί με το αρνί, και η λεοπάρδαλη αναπαύεται μαζί με το κατσίκι και ο ταύρος και το μοσχάρι βόσκουν μαζί με το λιοντάρι και ποιμαίνονται από μικρό παιδί· μέσω της οποίας η αρκούδα και το βόδι γίνονται σύντροφοι και το βόδι και το λιοντάρι τρώνε άχυρα, και τα παιδιά τους συνυπάρχουν ειρηνικά· μέσω της οποίας τα νήπια απλώνουν άφοβα τα χέρια τους στην τρύπα των ασπίδων και στη φωλιά των απογόνων των ασπίδων· διότι τα φίδια δεν έχουν τη δύναμη ούτε να τα θανατώσουν ούτε να τα βλάψουν. «

Στην έρημο δε δόθηκε ο λόγος του Θεού προς τον Ιωάννη· διότι, επειδή επρόκειτο τα τέκνα της ερήμου, δηλαδή της Εκκλησίας των εθνών, να γίνουν περισσότερα από τα τέκνα αυτής που έχει τον άνδρα, δηλαδή της ιουδαϊκής συναγωγής, εύλογα ο λόγος και η προσταγή του Θεού απευθύνθηκε στον Ιωάννη ενώ βρισκόταν στην έρημο. Κήρυττε δε βάπτισμα μετανοίας στους λαούς, δηλαδή εξομολογήσεως. Αυτό δε το βάπτισμα συνεργούσε γι' αυτούς στην άφεση των αμαρτιών, η οποία δινόταν διά του βαπτίσματος του Χριστού. Διότι βέβαια το βάπτισμα του Ιωάννη δεν παρείχε άφεση αμαρτιών, αλλά συνέβαλλε στην άφεση, δηλαδή, προετοίμαζε τους ανθρώπους ώστε να δεχθούν το βάπτισμα του Χριστού, το οποίο έχει την άφεση των αμαρτιών. «Όπως είναι γραμμένο στο βιβλίο των λόγων του προφήτη Ησαΐα, που λέει: Φωνή βοώντος στην έρημο, ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις ατραπούς του. Κάθε φάραγξ θα πληρωθεί, και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί, και τα σκολιά θα γίνουν ευθεία, και οι τραχείς δρόμοι λείοι, και κάθε σάρκα θα δει τη σωτηρία του Θεού.» Οδός μεν είναι η κατά Χριστόν πολιτεία, την οποία προστάζει να ετοιμαστεί.

Εκείνος που γνωρίζει ότι είναι χώμα και στάχτη, και λέει μαζί με τον Ιώβ, «Από χώμα με έπλασες», αυτός θα βαστάξει τη χάρη του Πνεύματος στο ευκατάνυκτο και εύκολο στη συντριβή δοχείο της καρδιάς του. Ακολουθώντας δε τέτοια κατάσταση, θα φτάσουμε στην οικία του νου, της οποίας ο οικοδεσπότης νους θα μας υποδείξει ένα μέγα, στρωμένο ανώγειο. Ανώγειο μεν είναι η υψηλή χωρητικότητα ενός τέτοιου νου, τα θεία, εννοώ, και τα νοητά, στα οποία εγκατοικεί και στα οποία αρέσκεται να διαμένει. Στρωμένα δε είναι αυτά, διότι τίποτα σε αυτά δεν είναι τραχύ, αλλά και τα σκολιά γίνονται ευθεία για έναν τέτοιο νου, όπως ακριβώς είπε και ο Σολομών: «Όλα είναι ευθέα για αυτούς που κατανοούν, και ορθά για αυτούς που βρίσκουν τη γνώση». Και δεν θα έκανες λάθος λέγοντας και τούτο, ότι ο νους, αν και επιτελεί κάτι το υψηλό διαβιώνοντας σύμφωνα με την ενέργεια του νου, ωστόσο η γνώση είναι ακόμη στρωμένη γι' αυτόν και βρίσκεται σε χαμηλότερο επίπεδο. Πράγματι, η γνώση είναι υψηλή, και πάνω από κάθε ύψος είναι η υπέρ νουν αγνωσία, όταν πλέον ο νους δεν ενεργεί, αλλά ενεργείται. Πρέπει όμως προηγουμένως εμείς να ενεργούμε με τον νου μας, και έπειτα κατ' αυτόν τον τρόπο θα δεχθούμε την ενέργεια της χάριτος του Κυρίου, η οποία θα μας παραλάβει όπως ακριβώς και τους προφήτες, βγάζοντάς μας σε έκσταση από κάθε φυσική ενέργεια.