Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 40:5

Διότι και ο Ησαΐας ονομάζει τον Σωτήρα «δόξα», σύμφωνα με το αξίωμα της θεότητάς Του· διότι, αφού ανέφερε τα θαύματα στην έρημο και ευαγγελίστηκε την έρημο, λέει: «Ας αγαλλιάσουν τα έρημα του Ιορδάνη και ας ανθίσουν σαν τον κρίνο· διότι η δόξα του Λιβάνου δόθηκε σε αυτήν, και η τιμή του Καρμήλου. Και ο λαός μου θα δει τη δόξα του Κυρίου, και το ύψος του Θεού· και κάθε σάρκα θα δει το σωτήριο του Θεού». Είναι, λοιπόν, δόξα από δόξα· γι' αυτό και ο Παύλος λέει: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του». Είναι, επομένως, Πατέρας της δόξας του Μονογενούς· Θεός όμως της σάρκας του Χριστού. Και δεν εννοώ άλλον τον Χριστό και άλλον τον Μονογενή· διότι με τον νου δεν διαχωρίζω αυτά που δεν διαχωρίζονται λόγω της ενώσεως. Διότι είναι Πατέρας του Μονογενούς προ των αιώνων· αλλά Θεός του Μονογενούς κατά τη σάρκα στο τέλος των αιώνων· πάντοτε είναι Πατέρας Του, δεν είναι πάντοτε Θεός Του, παρά μόνο αφότου Εκείνος ανέλαβε σάρκα. Ο Θεός είναι Πατέρας της θεότητάς Του· διότι ο μεν Πατέρας είναι αΐδιος, ο δε Υιός συναΐδιος· και δεν επιδέχεται διαχωρισμό, ούτε διαίρεση η δόξα της αληθείας. Πότε, λοιπόν, ονομάστηκε ο Πατέρας Θεός του Υιού εξαιτίας της σάρκας; Αφότου Εκείνος προήλθε από την κοιλιά της μητέρας Του. Γι' αυτό στον προφήτη, θέλοντας να δείξει ότι και η θεότητά Του και η σάρκα Του είναι αληθινές, έλεγε: «Από την κοιλιά της μητέρας μου, Εσύ είσαι ο Θεός μου». Εάν δε θέλεις να γνωρίσεις τα υπόλοιπα, θα διδαχθείς από τον εικοστό δεύτερο ψαλμό.

«Κάθε φάραγγα θα γεμίσει, και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί. Και όλα τα στρεβλά θα γίνουν ευθεία, και η τραχιά οδός πεδιάδα, και θα φανερωθεί η δόξα του Κυρίου, και κάθε σάρκα θα δει το σωτήριο του Θεού, διότι ο Κύριος μίλησε». Λέγοντας ότι έχει λυτρωθεί ο Ισραήλ και ότι έχει απαλλαγεί από τα παραπτώματά της η Ιερουσαλήμ και έχοντας προστάξει να την παρηγορήσουν, υποδεικνύει ότι ο καιρός της παρηγοριάς ακολουθεί σχεδόν κατά πόδας τα λεγόμενα και έρχεται γρήγορα. Και αυτός είναι ο καιρός της παρουσίας του Σωτήρα μας, του οποίου πρόδρομος εμφανίστηκε ο θεσπέσιος Βαπτιστής στην έρημο της Ιουδαίας, φωνάζοντας δυνατά και λέγοντας: «Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου. Κάντε ευθείες τις οδούς του Θεού μας». Έχοντας προγνωρίσει ακριβώς αυτό εν πνεύματι, και ο μακάριος Ζαχαρίας, που ήταν πατέρας του Ιωάννη, προφήτευσε λέγοντας: «Και εσύ, παιδί, προφήτης του Υψίστου θα ονομαστείς. Διότι θα προπορευτείς μπροστά από το πρόσωπο του Κυρίου για να ετοιμάσεις τις οδούς του». Και για αυτόν έλεγε ο Σωτήρας προς αυτούς: «Εκείνος ήταν ο λύχνος που έκαιγε και έλαμπε. Εσείς όμως θελήσατε να αγαλλιάσετε προσωρινά στο φως του». Διότι Ήλιος της δικαιοσύνης και αληθινό φως είναι ο Χριστός. Με λύχνο όμως παρομοιάζει η ιερή Γραφή τον μακάριο Βαπτιστή.

Όλα τα σκολιά έγιναν ευθεία. Και όχι μόνο αυτό, αλλά «και θα φανερωθεί», λέει, «η δόξα του Κυρίου, και θα δει κάθε σάρκα το σωτήριο του Θεού, διότι ο Κύριος μίλησε». Λέει δε ότι θα φανερωθεί η δόξα· πώς ή με ποιον τρόπο; Διότι ήταν, και είναι, ο μονογενής Λόγος του Θεού, εφόσον βεβαίως υπάρχει και ως Θεός, και έχει γεννηθεί από τον Θεό Πατέρα με τρόπο άρρητο, μέσα στις υπεροχές της θεότητας, υπεράνω κάθε αρχής και εξουσίας, και θρόνων, και κυριοτήτων και κάθε ονόματος που ονομάζεται, όχι μόνο σε αυτόν τον αιώνα, αλλά και στον μέλλοντα· και αυτός είναι ο Κύριος της δόξας, τη δε δόξα του τη γνωρίσαμε και εμείς, αν και παλαιότερα δεν τη γνωρίζαμε, όταν, αφού έγινε άνθρωπος όμοιος με εμάς, κατά θεία οικονομία, έδειξε τον εαυτό του ισοδύναμο, με ίση ενέργεια και ίση δόξα με τον Θεό και Πατέρα, συγκρατώντας τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς του, και επιτελώντας με ευκολία τα θεία σημεία, επιτιμώντας την κτίση, ανασταίνοντας νεκρούς, και κατορθώνοντας αβίαστα και τα υπόλοιπα θαύματα. Φανερώθηκε, λοιπόν, η δόξα του Κυρίου. Και είδε κάθε σάρκα το σωτήριο του Θεού, προφανώς δε του Πατέρα. Διότι έστειλε από τον ουρανό τον Υιό σε εμάς ως Σωτήρα και Λυτρωτή. Επειδή, λοιπόν, ο νόμος δεν οδηγούσε τίποτα στην τελειότητα, και οι συμβολικές θυσίες δεν είχαν τη δύναμη να εξαλείφουν τις αμαρτίες, εν Χριστώ φτάνουμε στην τελειότητα, και αφού απαλλαχτήκαμε από κάθε κηλίδα, τιμηθήκαμε με το πνεύμα της υιοθεσίας.

Και η χάρη γι' αυτό, όσον αφορά τον σκοπό Εκείνου που σώζει, θα μπορούσε να έλθει σε κάθε σάρκα, δηλαδή σε όλους τους ανθρώπους. Διότι με τη λέξη σάρκα σε αυτά τα χωρία πρέπει να εννοήσουμε τον άνθρωπο. Εάν όμως κάποιοι φαίνεται να στερούνται τη σωτηρία, και πάλι ο λόγος του προφήτη παραμένει αληθινός. Διότι εξετάζεται ο σκοπός Εκείνου που τους τίμησε και θέλησε να τους διασώσει, και όχι η ραθυμία εκείνων που κλήθηκαν. Προσθέτει δε αναγκαστικά το «ότι μίλησε ο Κύριος», για να μην νομίσει κανείς ότι ψεύδεται, ή ότι μιλάει από δική του επινόηση, ή ότι τυχόν ξεστομίζει ό,τι του φανεί σωστό. Αλλά επειδή έχει προαναγγείλει αυτό που αποφάσισε ο Θεός, και το οποίο οπωσδήποτε και με κάθε τρόπο πρόκειται να συμβεί. <Φωνή κάποιου που έλεγε: Φώναξε. Και είπα: Τι να φωνάξω;>

Φωνή εκείνου που βοά στην έρημο: Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις τρίβους του Θεού μας. Κάθε φάραγγα θα γεμίσει, και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί, και όλα τα στρεβλά θα γίνουν ευθεία, και η τραχιά οδός θα γίνει πεδιάδα. Και θα φανερωθεί η δόξα του Κυρίου, και θα δει κάθε σάρκα το σωτήριο του Θεού, διότι ο Κύριος μίλησε.

ΕΠΙΛΥΣΗ. Επειδή δε, όπως μαθαίνω, κάποιοι προσποιούνται ότι ρωτούν τι μπορεί να σημαίνει ή με ποιον τρόπο νοείται το «Ο Λόγος έγινε σάρκα», πάλι αναγκαστικά λέμε το εξής: είναι συνήθεια στη θεόπνευστη Γραφή να ονομάζει μερικές φορές τον άνθρωπο μόνο από τη σάρκα. Γι' αυτό άλλωστε μέσω των προφητών υποσχέθηκε ο Θεός να εκχύσει το πνεύμα Του πάνω σε κάθε σάρκα, και έχει ειπωθεί πάλι ότι «Θα δει κάθε σάρκα το σωτήριο του Θεού». Και βέβαια δεν λέμε ότι το θείο πνεύμα εκχέεται μόνο πάνω στη σάρκα, ούτε ότι μόνο η σάρκα έχει δει τη σωτηρία δια του Χριστού, αλλά το πνεύμα εκχύθηκε στους ανθρώπους, και αυτοί είδαν τη σωτηρία. Όταν λοιπόν ο ευαγγελιστής λέει «Και ο Λόγος έγινε σάρκα», δεν διδάσκει ότι ο Λόγος του Θεού μεταβλήθηκε σε σάρκα, διότι είναι άτρεπτος, καθώς προέρχεται από άτρεπτο Πατέρα, αλλά ότι, αφού έκανε δική Του σάρκα εμψυχωμένη με λογική ψυχή, προήλθε παραδόξως ως άνθρωπος από την αγία Παρθένο, επειδή, μάλιστα, δεν ήταν προηγουμένως άνθρωπος που θεοποιήθηκε, αλλά όντας Θεός κατά φύση, εμφανίστηκε ως άνθρωπος.

Επομένως, επιθυμεί να μιλήσουν οι προαναφερθέντες εν κρυπτώ στην «καρδιά της Ιερουσαλήμ» και να την πείσουν «ότι έχει παύσει η ταπείνωσή της και έχει λυθεί η αμαρτία της»· διότι υπέμεινε «διπλή» τιμωρία για όσα αμάρτησε. ⌜Αρμόζει, λοιπόν, πλέον να τύχει παρηγοριάς και παραμυθίας εξαιτίας της επιφάνειας του κοινού Σωτήρα όλων των ανθρώπων, η οποία έλαμψε στον βίο. Θα μπορούσε δε κανείς να πει ότι «διπλή» τιμωρία έχει επέλθει στην «καρδιά της Ιερουσαλήμ»· επειδή, και σύμφωνα με την ιστορία, οι προαναφερθέντες συμμετείχαν στα δεινά του πλήθους, ταπεινωμένοι από αλλόφυλα έθνη, και νοερά τιμωρούσαν τους εαυτούς τους, πενθώντας για την αποβολή του πλήθους και θρηνώντας για την πτώση και την απώλεια των πολλών· αλλά και κατά δεύτερον, όταν πολιορκήθηκε η Ιερουσαλήμ, με αποτέλεσμα να κατεδαφιστεί ως το έδαφος ο ναός που βρισκόταν σε αυτήν, υπέμεινε «διπλή» τιμωρία για τα ασεβήματα που διαπράχθηκαν μέσα σε αυτήν.⌝ Όμως, εν πάση περιπτώσει, η επιφάνεια του Σωτήρα, που εξαγγέλλεται στη συνέχεια, μετέδιδε την παρηγοριά και στους συνετούς που βρίσκονταν σε αυτήν, τους οποίους ονόμαζε «καρδιά». Και το ποια ήταν η παρηγοριά, το παρουσιάζει στη συνέχεια λέγοντας: «Φωνή βοώντος εν τη ερήμω· ετοιμάσατε την οδόν Κυρίου, ευθείας ποιείτε τας τρίβους του Θεού ημών». Στα οποία προσθέτει: «και όψεται πάσα σαρξ το σωτήριον του Θεού ημών», δηλαδή το ευαγγελικό κήρυγμα, και η παρηγοριά ήταν αυτή που θέσπιζε ότι επρόκειτο να γίνει γνωστό σε όλους τους ανθρώπους «το σωτήριον του Θεού».

Στο παρελθόν, λοιπόν, ο Μωυσής οδήγησε τον λαό των Ιουδαίων μέσα από την έρημο, τώρα όμως γίνεται λόγος για μιαν άλλη έρημο και για κάποιον άνδρα που βοά μέσα σε αυτήν, ή σύμφωνα με τον Ακύλα: «φωνή κάποιου που καλεί στην έρημο». Ποιος ήταν όμως αυτός που βοούσε στην έρημο, ποια ήταν αυτή η έρημος, και προς ποιους ελέγετο το: «Ετοιμάσατε την οδό του Κυρίου και κάντε ευθείες τις τρίβους του»; Ήταν φυσικό όσοι τα άκουγαν αυτά να τα ερευνούν, να προσδοκούν την εκπλήρωση της προφητείας και να εύχονται να δουν το σωτήριο του Θεού που είχε προφητευθεί. Γι’ αυτόν τον λόγο, επειδή οι γνώστες των προφητικών λόγων προσδοκούσαν ότι αυτά επρόκειτο να συμβούν, σε αυτούς που στάλθηκαν στον Ιωάννη από τους αρχιερείς και τους διδασκάλους του λαού, οι οποίοι ζητούσαν να μάθουν ποιος είναι και ρωτούσαν: «Μήπως τάχα αυτός είναι ο Χριστός ή ο Ηλίας ή ο προφήτης;», ο ίδιος έλεγε πως δεν είναι κανένας από αυτούς. Και όταν συνέχισαν να τον ρωτούν και να λένε: «Πες μας λοιπόν, ποιος είσαι; Για να δώσουμε απάντηση σε εκείνους που μας έστειλαν. Τι λες για τον εαυτό σου;».

Έδινε αυτή την απάντηση λέγοντας: «Εγώ είμαι φωνή βοώντος εν τη ερήμω· ετοιμάσατε την οδό του Κυρίου, καθώς είπε ο προφήτης Ησαΐας». Διότι τους αρκούσε να ακούσουν το: «Εγώ είμαι φωνή βοώντος εν τη ερήμω», σαν να γνώριζαν ακριβώς την προφητεία και να προσδοκούσαν την εκπλήρωσή της, την οποία δίδασκε ότι πραγματοποιούνταν στο πρόσωπό του, παρουσιάζοντας αφενός τον εαυτό του ως αυτόν που βοά στην έρημο και δείχνοντας αφετέρου ότι η έρημος στην οποία διέμενε ήταν διαφορετική από εκείνη του Μωυσή. Υποδείκνυε δε ότι βρισκόταν ήδη επί θύραις «το σωτήριον του Θεού», το οποίο σύμφωνα με την προφητεία επρόκειτο να γίνει γνωστό σε κάθε σάρκα. Η δε προφητεία που λέει: «Φωνή βοώντος εν τη ερήμω, ετοιμάσατε την οδό του Κυρίου», δηλαδή το ευαγγελικό κήρυγμα ή αυτή η νέα παράκληση που επιζητεί να γίνει γνωστό σε όλους τους ανθρώπους «το σωτήριον του Θεού», φανέρωνε σαφώς ότι τα προφητευόμενα δεν επρόκειτο να συμβούν στην Ιερουσαλήμ, αλλά στην έρημο, εννοώ δηλαδή το να φανερωθεί η δόξα του Κυρίου και το να γίνει γνωστό σε κάθε σάρκα το σωτήριον του Θεού. Και αυτά μεν εκπληρώνονταν ιστορικά και κατά λέξη στο πρόσωπο του Βαπτιστή Ιωάννη, ο οποίος κήρυττε τη σωτήρια Θεοφάνεια στην έρημο του Ιορδάνη, όπου και φανερώθηκε το σωτήριον του Θεού.

Ο ίδιος ο Χριστός και η δόξα Του έγιναν γνωστά σε όλους, όταν κατά τη βάπτισή Του «άνοιξαν οι ουρανοί», και «το Άγιο Πνεύμα, κατεβαίνοντας με μορφή περιστεράς, παρέμεινε πάνω Του», και ακούστηκε πατρική «φωνή» που έδινε μαρτυρία για τον Υιό: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, αυτόν να ακούτε». Διότι όλα αυτά ήταν σημεία της «σωτήριας δόξας» που συντελέστηκαν «στην έρημο» του Ιορδάνη και μαρτυρήθηκαν από τον Ιωάννη τον Βαπτιστή, αλλά βεβαίως αναφέρονταν νοητά και στην άλλοτε «έρημο» του Θεού, την Εκκλησία των εθνών. Ακόμη και σήμερα η ίδια «φωνή βοά» ευαγγελιζόμενη «το σωτήριο του Θεού» και προετοιμάζοντας τις ακοές όσων προσέρχονται για να αποδεχθούν τη «δόξα» του Θεού Λόγου, ο οποίος «ήταν εν αρχή προς τον Θεό». Δεν ονόμασε αυτόν που «βοά στην έρημο» Λόγο, ούτε καν κατ' αντιπαραβολή, αλλά προς το παρόν τον ονόμασε «φωνή» προπαρασκευαστική του τέλειου Λόγου που έμελλε «να εμφανιστεί», για τον οποίο η «φωνή», προετοιμάζοντας τις ψυχές των ανθρώπων, «βοά» ότι πρέπει «να ετοιμάσουν την οδό του Κυρίου» και «να κάνουν ευθείες τις τρίβους του Θεού ημών», ενώ κατά τον Σύμμαχο η «φωνή στην έρημο» έλεγε: «ευτρεπίστε την οδό του Κυρίου, ομαλύνετε σε άβατο τόπο την οδό για τον Θεό μας». Διότι αυτά λέγονταν επειδή Εκείνος έμελλε να επιδημήσει στην «έρημο» και στον από αιώνων «άβατο» τόπο του Θεού. Ήταν δε όλα τα έθνη «έρημα» από τη γνώση του Θεού και «άβατα» για όλους τους δίκαιους άνδρες και προφήτες του Θεού.

Γι' αυτό η «φωνή» προτρέπει να «ετοιμάσουν την οδό» για τον Λόγο του Θεού και να κάνουν την «άβατη» και τραχιά οδό «ομαλή», ώστε, αφού επιδημήσει, να επιβεί ο «Θεός ημών», με την προσθήκη της λέξης «ημών»· διότι λέει: «ευθείες κάνετε τις τρίβους του Θεού ημών». Επειδή αυτός που «βοά στην έρημο» τα λέει αυτά σαν να απευθύνεται σε άλλους· διότι ήταν αναρίθμητοι και από αλλόφυλα έθνη αυτοί που προσέρχονταν στο βάπτισμα του Ιωάννη, αλλά και ο ευαγγελικός λόγος μέσα στην Εκκλησία αυτά απευθύνει προς τα έθνη όλης της οικουμένης. Έπειτα, διεγείρει τις ψυχές που έχουν ταπεινωθεί στο βάθος της κακίας προσθέτοντας: «κάθε φάραγγα θα γεμίσει», ενώ για τις υπερήφανες και όσες επαίρονται ενάντια στη γνώση του Θεού, διδάσκει ότι θα υποστούν το αντίθετο, λέγοντας: «και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί», αλλά «και θα γίνουν τα στρεβλά», λέει, «ευθεία», και διατάσσει η «τραχιά» ψυχή να γίνει «ομαλή», ώστε να καταστεί δεκτική της επιβάσεως του Θεού. Όλα αυτά αναγκαίως προέτρεψε να γίνουν για την αιτία που ακολουθεί, την οποία παρουσιάζει στη συνέχεια λέγοντας: «και θα οφθεί η δόξα Κυρίου», ή σύμφωνα με τους λοιπούς ερμηνευτές: «και θα αποκαλυφθεί».

Σε ποιον δε 〈θα αποκαλυφθεί〉, το διασαφηνίζει προσθέτοντας: 〈και θα δει κάθε σάρκα το σωτήριο του Θεού〉· ⌜〈σάρκα〉 δε ήταν οι ίδιοι που ήταν μόνο ‹σάρκινοι› και ουδόλως ‹μέτοχοι του Αγίου Πνεύματος›, όλοι οι άνθρωποι.⌝ Το οποίο βεβαίως παριστά και ο Μωυσής καταγράφοντας τον Θεό να λέει: «Δεν θα παραμείνει το πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς, επειδή είναι 〈σάρκες〉». Ότι λοιπόν 〈κάθε σάρκα〉 έμελλε να γνωρίσει 〈το σωτήριο του Θεού〉, το δίδασκε με το πρώτο κήρυγμα η 〈φωνή που βοά στην έρημο〉· ⌞‹διότι αψευδής είναι εκείνος που το υποσχέθηκε›.⌟ Όμως δεν διέλαθε της προσοχής του προφητικού πνεύματος η απείθεια και η απιστία του ιουδαϊκού λαού· γι' αυτό δεύτερο κήρυγμα κάνει η ίδια 〈βοώντας〉 και λέγοντας: 〈Κάθε σάρκα είναι χόρτο, και κάθε δόξα ανθρώπου σαν άνθος χόρτου〉. ⌜Αυτή λοιπόν είναι η φύση 〈κάθε σάρκας〉 και του ανθρώπου που ‹φορεί› «την εικόνα του χοϊκού», εννοώ του φιλοσώματου και ‹εκείνου που ζει κατά σάρκα›· όμοια λοιπόν με το 〈χόρτο〉 της γης και με τα ωραία 〈άνθη〉 για λίγο θάλλει και ωραΐζεται, έπειτα μετά από λίγο εξαιτίας της ρευστής και ασταθούς φύσεως μαραίνεται, πράγμα που διδάσκει η Γραφή λέγοντας: 〈ξεράθηκε το χόρτο, και το άνθος έπεσε〉.⌝ Αλλά αυτά μεν τα δίδαξε η προφητεία γενικότερα, στη συνέχεια όμως διακριτά το εβραϊκό κείμενο, κάνοντας μνεία του ιουδαϊκού λαού, προσθέτει: 〈αληθώς ο λαός είναι χόρτο· ξεράθηκε το χόρτο, έπεσε το άνθος〉.

Διότι και αυτή ήταν «όρος», όπως δηλώνει η Γραφή που λέει: «Το όρος Σιών αυτό, στο οποίο κατασκήνωσες», και ο Απόστολος: «Έχετε προσέλθει στο όρος Σιών», ή οπωσδήποτε αυτή που προηγουμένως ονομάστηκε «καρδιά της Ιερουσαλήμ». Και μήπως άραγε τώρα ο αποστολικός χορός, ο οποίος επιλέχθηκε από τον προηγούμενο λαό της περιτομής, υποδηλώνεται με αυτόν τον τρόπο; Διότι αυτή είναι η Σιών και η Ιερουσαλήμ, η οποία έχει αποδεχθεί «το σωτήριο του Θεού», ούσα και αυτή ανυψωμένη και παρομοιασμένη με το όρος του Θεού, τον Μονογενή Του Λόγο, στην οποία δίνει την προσταγή, αφού ανεβεί σε «όρος υψηλό», να ευαγγελίζεται τον σωτήριο λόγο. Και πράγματι, ο ευαγγελικός χορός και οι άγιες ψυχές, που είναι ανυψωμένες με το φρόνημα της αρετής και ονομάζονται Σιών και Ιερουσαλήμ, λαμβάνουν την εντολή να ανέλθουν στο υψηλό όρος της θεότητας του Μονογενούς του Θεού, και από εκεί ψηλά να ευαγγελίζονται και να κηρύττουν σε όλους τους ανθρώπους την επί γης παρουσία του Χριστού του Θεού. Έπειτα, επειδή ήταν φυσικό να εναντιωθούν πολλοί σε αυτούς, αναγκαστικά προσθέτει: «Υψώστε, μη φοβάστε».

Γι' αυτό προσθέτει: «ποιος εγνώρισε τον νου του Κυρίου», ο οποίος είναι ο δημιουργός όλων των προειρημένων, ο οποίος, χωρίς να έχει ανάγκη συμβούλου ούτε λαμβάνοντας γνώμη από κανέναν, με την ίδια του τη σοφία παρήγαγε «από το μη ον στο είναι» με άρρητη δύναμη εκείνα που πουθενά και με κανέναν τρόπο δεν υφίσταντο. Στη συνέχεια διδάσκει όλους εκείνους από τα έθνη που έχουν προσκληθεί στην ευαγγελική χάρη, στους οποίους «το σωτήριον του Θεού» ευαγγελιζόταν πρωτύτερα «η φωνή που βοά στην έρημο», ότι «δεν είναι τίποτε όλα τα έθνη που δεν γνωρίζουν τον Θεό». Εφόσον, βεβαίως, υπάρχουν στον ουρανό και στον αέρα και πέρα από τον ουρανό λογικά πνεύματα και θείες δυνάμεις και αναρίθμητο πλήθος λειτουργών του Θεού που περιβάλλουν τον παμβασιλέα, λέγει ότι «τα έθνη» επί της γης «που δεν γνωρίζουν τον Θεό» μοιάζουν με ελάχιστη «σταγόνα» που απέρρευσε από το πλήρωμα των θείων λογικών όντων, και ότι οι ίδιοι μοιάζουν με «ζυγό» που γέρνει από μια ελάχιστη «ροπή» βάρους, επειδή έχουν ελκυσθεί προς τα κάτω από το βάρος της κακίας στην άθεη αμαρτία, αλλά και ότι δεν διαφέρουν σε τίποτε από «σάλιο» που έχει φτυστεί και αναμειχθεί με το χώμα της γης· διότι έχουν πάθει το ίδιο με το σάλιο, επειδή, ενώ είναι λογικά όντα, έχουν αναμειχθεί με την «άγνοια του Θεού» και με κάθε ασέβεια.

Εις το τέλος, ψαλμός ωδής του Δαβίδ. ΞΔ΄. «Σε σένα πρέπει ύμνος, Θεέ, στη Σιών, και σε σένα θα αποδοθεί ευχή στην Ιερουσαλήμ.» Περιέχει προφητεία για πράγματα που πρόκειται να συμβούν στο τέλος· γι' αυτό και επιγράφεται: «Εις το τέλος». Ποια είναι δε αυτά, το διδάσκει στη συνέχεια λέγοντας: «Προς εσένα θα έρθει κάθε σάρκα». Διότι δεν πρόκειται πλέον μόνο για το έθνος των Ιουδαίων, αλλά για κάθε σάρκα, δηλαδή για κάθε γένος ανθρώπων. Διότι έτσι συνηθίζει ο Λόγος να υποδηλώνει όλους τους ανθρώπους που άλλοτε ήταν σαρκικοί και γεώδεις. Γι' αυτό και στον Νόμο αναφέρεται: «Κάθε σάρκα διέφθειρε την οδό της»· και πάλι: «Δεν θα παραμείνει το πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς, επειδή είναι σάρκες». Αλλά τότε μεν κάθε σάρκα κατηγορούνταν· τώρα δε λέγεται ότι θα έρθει προς τον Θεό. Γι' αυτό και μετά τον Δαβίδ ο Ιωήλ, όταν έγινε προφήτης, προαναγγέλλει τα καλύτερα για κάθε σάρκα, λέγοντας: «Θα εκχέω από το πνεύμα μου σε κάθε σάρκα, και θα προφητεύσουν». Αλλά και ο Ησαΐας το ίδιο παρουσιάζει λέγοντας: «Θα δει κάθε σάρκα το σωτήριο του Θεού». Και το σωτήριο του Θεού, που επρόκειτο να γίνει γνωστό σε κάθε σάρκα, τι άλλο άραγε ήταν, παρά ο Χριστός του Θεού, όπως πολλές φορές έχουμε αποδείξει;

Υμνεί τον Θεό εκείνος που έχει εκπαιδεύσει την ψυχή του μέσω υγιών δογμάτων και αναπέμπει τις πρέπουσες σε Αυτόν θεολογίες από κεκαθαρμένη διάνοια· ψάλλει δε στο όνομά Του, εκείνος που μέσω των κινήσεων του σώματος και μέσω της ενέργειας των αισθητηρίων του πράττει τέτοια έργα, ώστε να δοξάζεται μέσω αυτού το όνομα του Θεού από εκείνους που τον βλέπουν. Αυτά, λοιπόν, παραγγέλλει πρώτα ο λόγος να πράττει ο χορός των δικαίων· στη συνέχεια δε, προστάζει να κάνουν κάτι χρήσιμο για τους άλλους. Διότι, για να εισέλθει ο Θεός στον βίο των ανθρώπων, και για να περπατήσει ανάμεσα στους επιγείους, διατάζει να κατασκευάσουν τον δρόμο Του λείο και ομαλό, λέγοντας: «Οδοποιήσατε»· ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «Καταστρώσατε»· και σύμφωνα με τον Ακύλα, «Αποσκολοπίσατε», δηλαδή αφαιρέστε κάθε τι το στρεβλό, και εξομαλύνετε κάθε τι το τραχύ, ώστε η πορεία του Θεού προς τους ανθρώπους να γίνει λεία και ομαλή. Αυτό ακριβώς φανέρωνε και ο Ησαΐας λέγοντας: «Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις τρίβους Του. Κάθε φάραγγα θα γεμίσει, και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί. Και τα στρεβλά θα γίνουν ευθεία, και τα τραχιά λείοι δρόμοι, και κάθε σάρκα θα δει το σωτήριο του Θεού». Εδώ, όμως, δεν προστάζει να κατασκευάσουν τον δρόμο προτού πρώτα μάθουν πώς πρέπει να υμνούν τον Θεό και πώς να ψάλλουν στο όνομά Του.

Ψ. ΙΖ΄. Φωνή αυτού που βοά στην έρημο: Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου· κάντε ευθείες τις ατραπούς του· κάθε φάραγγα θα γεμίσει, και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί· και όλα τα σκολιά θα γίνουν ευθεία και η τραχιά γη πεδιάδες· και θα φανερωθεί η δόξα του Κυρίου, και θα δει κάθε σάρκα το σωτήριο του Θεού, διότι ο Κύριος μίλησε.

Εντούτοις, για τρίτη ήδη φορά έχουν προφητευτεί τα σχετικά με την Αίγυπτο και την άφιξή του εκεί. Αν όμως κάποιος ισχυριζόταν ότι αυτά δεν εφαρμόζονται καθόλου στον δικό μας Σωτήρα, αλλά τουλάχιστον τα χωρία που παραθέτει ο Ματθαίος έχουν ληφθεί από τον ίδιο από τη μαρτυρία του Μωυσή (την οποία μόλις προηγουμένως εξετάσαμε, αναλύοντας το «ο Θεός τον οδήγησε από την Αίγυπτο»), εφόσον ούτε ο ίδιος ο ευαγγελιστής ανέφερε ότι το λόγιο ελήφθη από την προφητεία του Ωσηέ, ... ώστε να είναι δυνατό, αναζητώντας το κάπου, να το βρούμε καταγεγραμμένο, από όπου είναι πιθανό ο ευαγγελιστής να έκανε την παράθεσή του. 〈Από τον Ησαΐα〉. «Φωνή βοώντος εν τη ερήμω: Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις ατραπούς του. Κάθε φάραγγα θα γεμίσει, και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί· και τα σκολιά θα γίνουν ευθεία, και τα τραχιά λείοι δρόμοι, και θα φανερωθεί η δόξα του Κυρίου, και κάθε σάρκα θα δει το σωτήριο του Θεού, διότι ο Κύριος μίλησε». Έπρεπε και αυτή η προφητεία να εκπληρωθεί κατά τους χρόνους του Σωτήρος μας. Γι' αυτό, σύμφωνα με τον ευαγγελιστή Λουκά, «κατά το δέκατο πέμπτο έτος της ηγεμονίας του Τιβερίου Καίσαρος, όταν επιτρόπευε ο Πόντιος Πιλάτος στην Ιουδαία», και όσα απαριθμούνται μαζί με αυτό, «ήλθε ο λόγος του Θεού στον Ιωάννη, τον υιό του Ζαχαρία, στην έρημο»· ο οποίος, αφού πήγε «σε όλη την περίχωρο του Ιορδάνη, κήρυττε βάπτισμα μετανοίας προς άφεσιν αμαρτιών».

Ότι αυτός ο ίδιος είναι «το σωτήριον του Θεού» το μαρτύρησε και ο Συμεών, ο οποίος, αφού πήρε στην αγκαλιά του τον Ιησού όταν ήταν βρέφος, είπε: «Τώρα απολύεις τον δούλο σου, Δέσποτα, σύμφωνα με τον λόγο σου, με ειρήνη, διότι είδαν τα μάτια μου το σωτήριόν σου, το οποίο ετοίμασας ενώπιον όλων των λαών, φως για την αποκάλυψη των εθνών». Με αυτά συμφωνεί και ο προφήτης λέγοντας: «Και θα δει κάθε σάρκα το σωτήριον του Θεού» (διότι η φράση «κάθε σάρκα» έχει ειπωθεί αντί για όλα τα έθνη). Το πώς δε εκπληρώθηκαν αυτά και τα έθνη γνώρισαν τον Χριστό του Θεού, δεν χρειάζεται πολλά λόγια. Και τα μεν ρητά εκπληρώνονταν με αυτόν τον τρόπο.

Ποια ήταν, λοιπόν, η αιτία που ο Ιωάννης, όταν εμφανίστηκε, δεν κήρυττε στις πόλεις ούτε στην ίδια την Ιερουσαλήμ, αλλά στην έρημο; Κάποιος, βέβαια, θα μπορούσε να πει ότι το έκανε αυτό προς εκπλήρωση της προφητείας. Αλλά εκείνος που εξετάζει τα πράγματα με ακρίβεια, αμέσως θα ρωτήσει τι άραγε ήθελε να σημάνει η ίδια η προφητεία αναφέροντας την έρημο και τα όσα σχετίζονταν με αυτήν. Σε αυτόν θα απαντήσουμε ότι και αυτό ήταν σημείο της καθαιρέσεως της Ιερουσαλήμ και του θυσιαστηρίου της, καθώς και της λατρείας σύμφωνα με τον νόμο του Μωυσή, επειδή πλέον η άφεση των αμαρτιών δεν τους παρεχόταν μέσω των νομικών θυσιών, αλλά παραδιδόταν μέσω του λουτρού της καθάρσεως, στην άλλοτε διψασμένη και έρημη, εννοώ δηλαδή την Εκκλησία των εθνών. Σε αυτήν, η προφητική φωνή που ακούστηκε παραγγέλλει να ετοιμάσουν «την οδό του Κυρίου», προαναγγέλλοντας αφενός ότι οι ψυχές που βρίσκονται κάτω σε κάποιο βάθος κακίας, σαν να κείτονται σε φάραγγα, θα ανυψωθούν, και αφετέρου ότι τα παλαιά υψώματα της Ιερουσαλήμ και των αρχόντων και των βασιλέων της, τα οποία ονομάζονται όρη και βουνοί, θα ταπεινωθούν. Και όταν αυτά εκπληρωθούν, λέει: «Κάθε σάρκα θα δει το σωτήριο του Θεού», και είναι φανερό ότι εννοεί κάθε ψυχή που ζει με σάρκα πάνω στη γη, Ελλήνων και βαρβάρων μαζί, και γενικά όλων ανεξαιρέτως των εθνών, τα οποία αποδεικνύεται ότι έφτασαν σε εκπλήρωση σύμφωνα με την προφητεία.

Διότι, επειδή φανέρωσες το πρόσωπό σου, γίνεται γνωστή η οδός που οδηγεί σε εσένα, τον Πατέρα, δηλαδή εκείνος που είπε: «Εγώ είμαι η οδός· και κανείς δεν έρχεται προς τον Πατέρα, παρά μόνο δι' εμού». Αυτός ο ίδιος θα είναι και σωτήριο σε όλα τα έθνη, με την εκπλήρωση του: «Θα δει κάθε σάρκα το σωτήριο του Θεού». Θα μπορούσες βέβαια να ονομάσεις οδό και τις εντολές του, σύμφωνα με το: «Έτρεξα την οδό των εντολών σου»· και αντιστοίχως σωτηρία, αυτήν που ήλθε να παράσχει, ώστε σε όλους να γίνει σαφής η σωτηρία σου προς εμάς.

Κεφάλαιο 54. Υπόσχεση προς τον Ισραήλ για την άφεση των αμαρτιών και την παρουσία του Χριστού· και ευαγγελισμός εκείνων που κατόρθωσε με την παρουσία Του στον κόσμο· και δοξολογία προς Αυτόν, αλλά καταδίκη εκείνων που κατασκευάζουν τα είδωλα. «Παρηγορείτε, παρηγορείτε τον λαό μου», λέει ο Κύριος· «ιερείς, μιλήστε στην καρδιά της Ιερουσαλήμ, παρηγορήστε την, διότι ολοκληρώθηκε η ταπείνωσή της· συγχωρέθηκε η αμαρτία της, διότι δέχθηκε από το χέρι του Κυρίου διπλάσια τιμωρία για τα αμαρτήματά της. Φωνή κάποιου που βοά στην έρημο: Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις τρίβους του Θεού μας. Κάθε φάραγγα θα γεμίσει, και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί· και τα στρεβλά θα γίνουν ευθεία και τα τραχιά ομαλοί δρόμοι, και θα φανερωθεί η δόξα του Κυρίου, και θα δει κάθε σάρκα το σωτήριο του Θεού, διότι ο Κύριος μίλησε. Φωνή κάποιου που λέει: Βόησε! Και είπα: Τι να βοήσω; Κάθε σάρκα είναι χορτάρι, και κάθε δόξα ανθρώπου σαν άνθος του χορταριού... Το ρήμα όμως του Θεού μας μένει στον αιώνα. Ανέβα σε υψηλό όρος, εσύ που φέρνεις το ευαγγέλιο στη Σιών, ύψωσε με δύναμη τη φωνή σου, εσύ που φέρνεις το ευαγγέλιο στην Ιερουσαλήμ· υψώστε την, μη φοβάστε· πείτε στις πόλεις του Ιούδα: Ιδού ο Θεός σας, ιδού ο Κύριος έρχεται με δύναμη, και ο βραχίονάς Του με εξουσία· ιδού ο μισθός Του μαζί Του, και το έργο Του ενώπιόν Του. Ως ποιμένας θα ποιμάνει το ποίμνιό Του, και με τον βραχίονά Του θα συνάξει τα αρνιά και θα παρηγορήσει τις εγκυμονούσες».

Εάν πάλι προβάλλεται το ότι ο ευαγγελιστής είπε πως ο Λόγος έγινε σάρκα, πρέπει να γνωρίζουμε ότι στην Αγία Γραφή ο άνθρωπος άλλοτε ονομάζεται ψυχή, όπως στη φράση «με εβδομήντα πέντε ψυχές εισήλθε ο Ιακώβ στην Αίγυπτο», και άλλοτε σάρκα, όπως στη φράση «θα δει κάθε σάρκα τη σωτηρία του Θεού». Επομένως, ο Κύριος δεν έγινε σάρκα άψυχη ούτε στερημένη νου, αλλά έγινε άνθρωπος. Λέει άλλωστε ο ίδιος: «Γιατί με χτυπάς, έναν άνθρωπο που σας έχω πει την αλήθεια;». Ανέλαβε λοιπόν σάρκα εμψυχωμένη με ψυχή λογική και νοερή, η οποία αφενός κυβερνά τη σάρκα, αφετέρου κυβερνάται από τη θεότητα του Λόγου.

Και εκείνος απάντησε: Συμφωνώ. Και εγώ είπα: Ο Ησαΐας λοιπόν προφήτευσε τα εξής για την εμφάνιση του Ιωάννη: «Και είπε ο Εζεκίας προς τον Ησαΐα: Καλός είναι ο λόγος του Κυρίου που ελάλησε· ας υπάρξει ειρήνη και δικαιοσύνη στις ημέρες μου». Και αλλού: «Παρηγορείτε τον λαό· ιερείς, μιλήστε στην καρδιά της Ιερουσαλήμ και παρηγορήστε την, διότι συμπληρώθηκε η ταπείνωσή της· συγχωρήθηκε η αμαρτία της, διότι δέχθηκε από το χέρι του Κυρίου διπλάσια τιμωρία για τα αμαρτήματά της. Φωνή βοώντος στην έρημο: Ετοιμάστε τις οδούς του Κυρίου, κάντε ευθείες τις ατραπούς του Θεού μας. Κάθε φάραγγα θα γεμίσει και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί· και όλα τα σκολιά θα γίνουν ευθεία, και η τραχιά γη ομαλός δρόμος· και θα φανερωθεί η δόξα του Κυρίου, και κάθε σάρκα θα δει το σωτήριο του Θεού, διότι ο Κύριος μίλησε. Φωνή που λέει: Βόησε! Και είπα: Τι να βοήσω; Κάθε σάρκα είναι χορτάρι και κάθε δόξα ανθρώπου σαν το άνθος του χόρτου. Ξεράθηκε το χορτάρι και το άνθος του έπεσε, ο λόγος όμως του Κυρίου μένει στον αιώνα. Ανέβα σε ψηλό όρος, εσύ που ευαγγελίζεσαι τη Σιών· ύψωσε με δύναμη τη φωνή σου, εσύ που ευαγγελίζεσαι την Ιερουσαλήμ· υψώστε, μην φοβάστε. Πείτε στις πόλεις του Ιούδα: Ιδού ο Θεός σας· ιδού, ο Κύριος έρχεται με ισχύ, και ο βραχίονάς Του έρχεται με κυριαρχία. Ιδού η αμοιβή Του μαζί Του, και το έργο Του μπροστά Του».

Στην έρημο δε δόθηκε ο λόγος του Θεού προς τον Ιωάννη· διότι, επειδή επρόκειτο τα τέκνα της ερήμου, δηλαδή της Εκκλησίας των εθνών, να γίνουν περισσότερα από τα τέκνα αυτής που έχει τον άνδρα, δηλαδή της ιουδαϊκής συναγωγής, εύλογα ο λόγος και η προσταγή του Θεού απευθύνθηκε στον Ιωάννη ενώ βρισκόταν στην έρημο. Κήρυττε δε βάπτισμα μετανοίας στους λαούς, δηλαδή εξομολογήσεως. Αυτό δε το βάπτισμα συνεργούσε γι' αυτούς στην άφεση των αμαρτιών, η οποία δινόταν διά του βαπτίσματος του Χριστού. Διότι βέβαια το βάπτισμα του Ιωάννη δεν παρείχε άφεση αμαρτιών, αλλά συνέβαλλε στην άφεση, δηλαδή, προετοίμαζε τους ανθρώπους ώστε να δεχθούν το βάπτισμα του Χριστού, το οποίο έχει την άφεση των αμαρτιών. «Όπως είναι γραμμένο στο βιβλίο των λόγων του προφήτη Ησαΐα, που λέει: Φωνή βοώντος στην έρημο, ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις ατραπούς του. Κάθε φάραγξ θα πληρωθεί, και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί, και τα σκολιά θα γίνουν ευθεία, και οι τραχείς δρόμοι λείοι, και κάθε σάρκα θα δει τη σωτηρία του Θεού.» Οδός μεν είναι η κατά Χριστόν πολιτεία, την οποία προστάζει να ετοιμαστεί.

Διότι δογμάτισε ότι ο Κύριος και Θεός μας δεν ανέλαβε την τέλεια ανθρώπινη φύση, δηλαδή σώμα μαζί με λογική ψυχή, αλλά μόνο σάρκα, στερημένη από λογική και νοερή ψυχή. Διότι τι την χρειαζόταν ο Θεός την ψυχή, εφόσον είχε τη θεότητα να κυβερνά το σώμα, με τον ίδιο τρόπο που εμείς έχουμε την ψυχή να κατευθύνει το δικό μας σώμα; Και είχε για υποστήριξή του, όπως νόμιζε, το παρόν ρητό: «Και ο Λόγος σαρξ εγένετο». Διότι, λέει, δεν είπε ότι έγινε Άνθρωπος, αλλά «σάρκα». Ώστε δεν ανέλαβε ψυχή που να έχει νου και λογική, αλλά σάρκα χωρίς νου και άλογη. Αγνοούσε όμως ο ελεεινός, ότι η Γραφή συχνά ονομάζει το όλον από το μέρος· για παράδειγμα, όταν πρόκειται να αναφερθεί σε ολόκληρο τον άνθρωπο, τον ονομάζει από το μέρος, δηλαδή από την ψυχή· όπως: «Κάθε ψυχή, η οποία δεν θα περιτμηθεί, να θανατωθεί». Διότι ιδού, αντί να πει, κάθε άνθρωπος, είπε το μέρος, δηλαδή την ψυχή. Και πάλι, από τη σάρκα ονομάζει το όλον, όπως όταν λέει: «Και θα δει κάθε σάρκα το Σωτήριο του Θεού»· διότι, ενώ επρόκειτο να πει κάθε άνθρωπο, χρησιμοποίησε το όνομα της σάρκας. Έτσι λοιπόν και ο ευαγγελιστής, αντί να πει: Ο Λόγος έγινε άνθρωπος, είπε: «Ο Λόγος έγινε σάρκα», ονομάζοντας τον άνθρωπο από το μέρος, αυτόν που συνίσταται από ψυχή και σώμα. Ίσως δε επειδή η σάρκα είναι κάτι ξένο προς τη θεία φύση.