Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 42:7

Αποστέλλει, λοιπόν, τους δύο μαθητές στην απέναντι κώμη για να λύσουν την όνο και τον πώλο, «για να παραστήσει ο ίδιος στον εαυτό του ένδοξη την εκκλησία, χωρίς να έχει πλέον σπίλο ή ρυτίδα» ή κάτι άλλο από όσα έχουν προλεχθεί γι' αυτήν, «αλλά για να είναι αγία και άμωμη» στον Χριστό. Διότι έτσι και εκείνοι που γεννιούνται από αυτήν θα γίνουν «λαός περιούσιος, ζηλωτής καλών έργων». Πηγαίνουν, λοιπόν, οι δύο μαθητές στην απέναντι κώμη και λύνουν την όνο και τον πώλο σύμφωνα με όσα τους προστάχθηκαν από τον διδάσκαλο. Διότι μας ανακάλεσε από την απέναντι κώμη στην επουράνια πόλη, την άνω Ιερουσαλήμ. Και μας έλυσε από τα δεσμά του διαβόλου. Γνωρίζεις και τον προφήτη Ησαΐα να βοά από παλιά και να λέει: «Σε έδωσα ως διαθήκη στο γένος μου, ως φως των εθνών για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών, να βγάλεις από τα δεσμά τους δεσμώτες και από τον οίκο της φυλακής αυτούς που κάθονται στο σκοτάδι». Πορεύονται, λοιπόν, οι μαθητές στην απέναντι κώμη. Και όταν ακούς κώμη, να εννοείς αυτόν τον περίγειο κόσμο· διότι η πόλη είναι η επουράνια, όπως προείπαμε. Το δε «στην απέναντι κώμη», ο Μωυσής στη Γένεση το προεσήμανε λέγοντας: «Εγκατέστησε ο Θεός τον Αδάμ απέναντι από τον παράδεισο της τρυφής και πρόσταξε τα χερουβείμ και την πύρινη ρομφαία που στρεφόταν, να φυλάνε τον δρόμο προς το ξύλο της ζωής».

<Και σε έδωσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών, να βγάλεις από τα δεσμά τους δεμένους, και από τον οίκο της φυλακής αυτούς που κάθονται σε βαθύ σκοτάδι.> Πάρα πολλοί ψευδοπροφήτες και ψευδομάντεις έχουν εμφανιστεί κατά καιρούς στον Ισραήλ. Συνέβη δε, εξαιτίας αυτής της αιτίας, να μην γίνονται πιστευτοί ακόμη και οι απεσταλμένοι από τον Θεό, οι αληθινοί προφήτες, που συνήθιζαν να μιλούν εν Αγίω Πνεύματι.

«Θα κρατήσω το χέρι σου και θα σε ενισχύσω», αντί του: «Θα συνεργαστώ μαζί σου και θα σε αναδείξω απόλυτα ισχυρό». Και βέβαια δεν ισχυριζόμαστε ότι ο Πατέρας θεωρεί τον Υιό ως αδύναμο και ανίσχυρο, ούτε ότι έχει ανάγκη βοηθείας. Διότι Αυτός είναι ο Κύριος των δυνάμεων και η ανίκητη δεξιά του Πατρός, διά της οποίας τα πάντα παρήχθησαν στην ύπαρξη. Αλλά διατυπώνει πάλι τα λόγια, σαν να απευθύνεται σε έναν από εμάς, κατά το ότι εμφανίστηκε ως άνθρωπος, και φαίνεται κατά κάποιον τρόπο να ενδυναμώνεται από τον Πατέρα λόγω της ανθρώπινης φύσης Του. Έτσι άλλωστε λέγεται ότι και Τον ανέστησε, και Του έδωσε δόξα, και Τον ανέδειξε ανώτερο από την επιβουλή εκείνων που Τον φόνευσαν. Διότι, εάν ταπείνωσε τον Εαυτό Του και εκουσίως κατήλθε σε κένωση, πρέπει βεβαίως να γίνεται ορατό και το μέτρο της κενώσεως, και μέσα από αυτά τα ίδια τα γεγονότα να κατανοείται η ταπείνωση. Πρόσεξε όμως ότι, ενώ λέει για άνθρωπο το «Θα κρατήσω το χέρι σου και θα σε ενισχύσω», αμέσως αποδεικνύει ότι είναι Θεός κατά φύση και αληθινός Υιός, και φως εκ φωτός. Διότι «Σε έδωσα», λέει, «ως διαθήκη για το γένος, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών». Επειδή ήλθε ο μονογενής Λόγος του Θεού σε αυτόν τον κόσμο με σάρκα, και σε αυτούς που ανήκουν στο γένος, δηλαδή στο αίμα του Ισραήλ (διότι από αυτούς εμφανίστηκε γεννηθείς από γυναίκα ως προς τη σάρκα) έδωσε την Καινή Διαθήκη, η οποία είχε προαναγγελθεί από παλιά μέσω της φωνής των προφητών. Έγινε δε φως και στα έθνη. Και αυτό βεβαίως είναι θεοπρεπές.

Το ότι δε, πορεύθηκε και κήρυξε στα πνεύματα που βρίσκονταν στον άδη, και ότι ο Χριστός εμφανίστηκε σε όσους ήταν κλεισμένοι σε οίκο φυλακής, και τους απάλλαξε όλους από τα δεσμά, την ανάγκη, την ποινή και την καταδίκη, το προανήγγειλε λέγοντας, για να βγάλει από τα δεσμά τους δεμένους και από τον οίκο της φυλακής όσους κάθονταν στο σκοτάδι. <Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός, αυτό είναι το όνομά μου.

ΒΙΒΛΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ. ΛΟΓΟΣ Α'. Εμφανίστηκε ανάμεσά μας ο Κύριος που είναι Θεός, σύμφωνα με τις Γραφές, και μέσω αυτού προσελκύστηκε στη διά της πίστεως χάρη η αγέλη όσων πλανώνταν. Διότι ήταν η προσδοκία των εθνών, και αυτούς που βρίσκονταν σε ομίχλη και σε σκοτάδι τους κάλεσε στο φως της αλήθειας ο Θεός και Πατέρας μέσω αυτού. Και αυτό μας το κατέστησε σαφές στα προηγούμενα, λέγοντας συνοπτικά: «Εγώ, ο Κύριος ο Θεός, σε κάλεσα με δικαιοσύνη, και θα κρατήσω το χέρι σου, και θα σε ενισχύσω, και σε έδωσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών, να βγάλεις από τα δεσμά τους δεμένους, και από τον οίκο της φυλακής αυτούς που κάθονται σε βαθύ σκοτάδι.» Διότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός τέθηκε από τον Θεό και Πατέρα ως διαθήκη για το κατά σάρκα γένος, εννοώ δηλαδή για όσους προέρχονται από τον Ισραήλ, στους οποίους και παλαιότερα ο Θεός είχε δώσει υπόσχεση μέσω ενός προφήτη λέγοντας: «Ιδού έρχονται ημέρες, λέει ο Κύριος, και θα συνάψω με τον οίκο του Ισραήλ και με τον οίκο του Ιούδα νέα διαθήκη, όχι σαν τη διαθήκη που συνήψα με τους πατέρες τους.» Διότι ο θεσπέσιος Μωυσής υπήρξε διάκονος της σκιάς και του τύπου, βρισκόμενος στη θέση του υπηρέτη. Ο Χριστός όμως, ως Υιός και Κύριος, έγινε χορηγός της νέας διαθήκης.

Λέγω δε για την Καινή, η οποία αναμορφώνει τον άνθρωπο σε μια καινούργια άγια ζωή, και μέσω του ευαγγελικού τρόπου ζωής τον αναδεικνύει ευάρεστο και αληθινό προσκυνητή· «Διότι ο Θεός, λέει, είναι Πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια.» Επομένως, έχει τεθεί ως διαθήκη του γένους, και ως φως των εθνών, για να ανοίξει τα μάτια των τυφλών, και να βγάλει από τα δεσμά τους δεσμώτες. Διότι ο αρχέκακος Σατανάς σκοτείνιασε τις καρδιές των εθνών· «Διότι ματαιοπόνησαν στους συλλογισμούς τους, και ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί έγιναν ανόητοι, και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου, και πτηνών, και τετράποδων, και ερπετών.» Το αληθινό φως όμως, δηλαδή ο Χριστός, ανέτειλε για εμάς ως νοητός εωσφόρος, και ως ήλιος της δικαιοσύνης, απλώνοντας την ακτίνα της αληθινής θεογνωσίας, και διέλυσε το σκοτάδι που είχε επιπέσει στους ανθρώπους της γης από τη διαβολική απάτη· ελευθέρωσε από τα δεσμά εκείνους που είχαν εγκλωβιστεί αναπόδραστα στις αλυσίδες των δικών τους αμαρτημάτων.

A f. 77, H f. 235 b) Όπως ακριβώς, βέβαια, το «με έχρισε» αρμόζει στην ανθρώπινη φύση –διότι δεν χρίεται η θεία φύση, αλλά εκείνο που είναι ομογενές με εμάς– έτσι και το «με απέστειλε» πρέπει να αποδοθεί στην ανθρώπινη φύση. (A f. 77 b, H f. 236) Και αυτούς που παλαιότερα είχαν στην καρδιά τους την ομίχλη από τον διάβολο, τους ανέδειξε λαμπρούς, ανατέλλοντας σαν ήλιος δικαιοσύνης, και αναδεικνύοντάς τους υιούς όχι πλέον της νύχτας και του σκότους, αλλά του φωτός και της ημέρας, σύμφωνα με τον λόγο του Παύλου. Και αυτοί που ήταν τυφλοί –διότι ο αποστάτης είχε τυφλώσει τις καρδιές τους– ανέβλεψαν, και επίγνωσαν την αλήθεια, και, όπως λέει ο Ησαΐας, το σκοτάδι έγινε γι' αυτούς φως· δηλαδή, οι αμαθείς έγιναν σοφοί, κι εκείνοι που κάποτε πλανιούνταν γνώρισαν τις οδούς της δικαιοσύνης. Λέει δε κάπου και προς τον ίδιο τον Υιό ο Πατήρ: «Σε έδωσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών, να βγάλεις από τα δεσμά τους δεμένους, και από τον οίκο της φυλακής αυτούς που κάθονται στο σκοτάδι.» Διότι ήλθε ο Μονογενής σε τούτον τον κόσμο, και σε εκείνους από το γένος, δηλαδή σε αυτούς από το αίμα του Ισραήλ –διότι από αυτούς φανερώθηκε κατά σάρκα– έδωσε την καινή διαθήκη, την παλαιότερα προαναγγελθείσα μέσω της φωνής των προφητών. Άστραψε δε και στα έθνη το θείο και ουράνιο φως· και αφού πορεύθηκε, κήρυξε στα πνεύματα στον άδη, και φανερώθηκε σε όσους ήταν κλεισμένοι σε οίκο φυλακής, και τους απάλλαξε όλους από τα δεσμά και τον καταναγκασμό.

«Και θα συμβεί, όσοι από όλες τις φυλές της γης δεν αναβούν στην Ιερουσαλήμ για να προσκυνήσουν τον Βασιλέα, τον Κύριο, τον Παντοκράτορα Θεό, θα προστεθούν και αυτοί σε εκείνους». Αφού είπε ότι εκείνοι που πολέμησαν τις εκκλησίες και σήκωσαν με υπεροψία και αλαζονεία το βλέμμα εναντίον της αγίας Ιερουσαλήμ θα περιπέσουν στις δίκαιες τιμωρίες που τους πρέπουν, προαναγγέλλει την προσκύνηση εκείνων που θα έχουν απομείνει μετά από αυτούς, εννοώντας προφανώς την εν Χριστώ προσκύνηση μέσω της πίστεως. Διότι αυτός είναι η προσδοκία των εθνών, σύμφωνα με τη φωνή του πατριάρχη. Έχει τεθεί επίσης «ως φως των εθνών και ως διαθήκη του γένους, για να ανοίξει τα μάτια των τυφλών και να βγάλει από τα δεσμά τους δεσμευμένους και από τον οίκο της φυλακής αυτούς που κάθονται στο σκοτάδι». Ότι λοιπόν αυτοί που προέρχονται από τα έθνη, αφού εγκαταλείψουν το σκοτάδι της ειδωλολατρίας και συντρίψουν τα δεσμά της κακίας του διαβόλου, θα έλθουν προς το φως της αλήθειας και θα υπαχθούν στον ζυγό του Σωτήρα, το καθιστά σαφές λέγοντας ότι οι υπόλοιποι από τους τιμωρημένους, δηλαδή από αυτούς που πολέμησαν τις εκκλησίες -και αυτοί υπερτερούν σε αριθμό- θα αναβαίνουν κάθε χρόνο για να προσκυνήσουν τον Κύριο, τον Παντοκράτορα Θεό, και να εορτάσουν την εορτή της Σκηνοπηγίας. Διότι ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή πρόσταζε να τελείται η εορτή της Σκηνοπηγίας τη δέκατη πέμπτη ημέρα του έβδομου μήνα, όταν θα έχει συγκεντρωθεί στις αποθήκες η καλή σοδειά των αγρών.

Διότι κάπου είπε ο Θεός δια της φωνής του Ησαΐα σχετικά με τα έθνη, στο βιβλίο του Ησαΐα: «Θα οδηγήσω τυφλούς σε οδό την οποία δεν γνώρισαν, και θα τους κάνω να βαδίσουν σε τρίβους που δεν ήξεραν.» Λέγει δε και στους Ιουδαίους ο Χριστός: «Εγώ είμαι το φως.» Αλλά εστάλη από τον Πατέρα και για να ανοίξει τα μάτια των τυφλών. Θα δουν λοιπόν, δηλαδή θα αναβλέψουν, και τα εξής. <Μακάριος ο άνθρωπος, του οποίου ελπίδα είναι το όνομα του Κυρίου, κ.λπ.> (I f. 201) Εμείς είμαστε πάντως αυτοί που αξιωθήκαμε έναν τέτοιον μακαρισμό· διότι ονομαστήκαμε Χριστιανοί· και αυτό είναι το καλό όνομα που επικλήθηκε σε εμάς. Εάν δε κάποιος ήθελε, επιπλέον όσων ειπώθηκαν, να αποκαλέσει την ελληνική λατρεία ματαιότητα και ψευδείς μανίες, καθώς και όσα θεωρούνται από αυτούς τίμια, εννοώ δηλαδή κάθε μορφή μαντείας, ή και όλες τις ετεροδιδασκαλίες, δεν θα έσφαλλε ως προς το πρέπον.

Πώς δηλαδή ήταν δυνατόν να μπορούν να χαίρονται αυτοί που επρόκειτο πολύ σύντομα να τιμωρηθούν για την αμαρτία; <Ινατί με απώθησες, κ.λπ.> (A f. 232. b) Εκείνοι που επιθυμούν την εν Χριστώ κλήση, την επισπεύδουν, και παρακαλούν να λυθεί η αποστροφή του Θεού, ώστε να μην τους θλίβει πλέον ο Σατανάς. Και οι αιχμάλωτοι, γνωρίζοντας ότι από τον Θεό προερχόταν η επικράτησή τους, ευλόγως ονομάζουν αποπομπή από τον Θεό την αιχμαλωσία τους. Το δε «ινατί;», δεν το λέγουν ως κατηγορία ή δυσφορία, αλλά με την έννοια ότι η κακοπάθεια οφείλει να λάβει τέλος χάριν του ελέους. Διότι γιατί, Κύριε, λένε, δεν επιτελείται το δικό σου έργο, το οποίο είναι το έλεος, αλλά πλεονάζει αυτό που προέρχεται από εμάς; <Εξαπόστειλε το φως σου και την αλήθειά σου.> (A f. 233, E f. 80, I f. 219 b) Διότι με σαφήνεια διαμέσου αυτών υποδηλώνουν τον φωτισμό διά του Σωτήρος όλων ημών Χριστού. Επειδή αυτό ακριβώς και παλαιότερα υπόσχεται ο Θεός διά της φωνής του Ησαΐα λέγοντας: «Θα μετατρέψω γι' αυτούς το σκοτάδι σε φως, και όλα τα σκολιά σε ευθεία.» Και προς τον ίδιο τον Υιό λέγεται: «Ιδού, σε έδωσα ως διαθήκη, γίνε φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών.» Ικετεύουν, λοιπόν, τον εν τοις ουρανοίς Θεό και Πατέρα, να αποστείλει σε αυτούς το δικό του φως, δηλαδή τον Λόγο που θεοπρεπώς εξέλαμψε από την ουσία του, τον οποίο μάλιστα ονομάζουν και αλήθεια, αντιδιαστέλλοντάς τον προς τους ψευδώνυμους θεούς.

Ο ίδιος. Και τώρα, οίκε του Ιακώβ, ελάτε να πορευθούμε στο φως του Κυρίου. Διότι εγκατέλειψε τον λαό του, τον οίκο του Ισραήλ. Ο ίδιος. Ιδού, σε έδωσα ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών. Ο Ψαλμωδός. Φως ανέτειλε για τον δίκαιο.

Και ο Δαβίδ στον 〈λβ΄〉 ψαλμό λέγει: Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους. Και πάλι η Σοφία λέγει: Είδα τα έργα σου ούσα παρούσα, όταν δημιουργούσες τον κόσμο. 〈δ΄〉 Ότι απεστάλη — ο Ησαΐας έτσι λέγει: Ο Κύριος ο Θεός, αυτός που δημιούργησε τον ουρανό και τον εδραίωσε, αυτός που στερέωσε τη γη και τα όσα υπάρχουν σε αυτήν, και ο οποίος δίνει πνοή στον λαό που βρίσκεται πάνω σε αυτήν, και πνεύμα σε όσους την περπατούν· Εγώ, ο Κύριος ο Θεός, σε κάλεσα, και σε έδωσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών, για να βγάλεις από τα δεσμά τους δεσμευμένους, και από τον οίκο της φυλακής αυτούς που κάθονται στο σκοτάδι.

Στο παρελθόν, λοιπόν, μέσω του Μωυσή, έδωσε την παλαιά διαθήκη στον λαό των Ιουδαίων· εδώ όμως λέει ότι θα δωρίσει τον προφητευόμενο «ως διαθήκη για το γένος» των ανθρώπων και «ως φως των εθνών». Εύλογα, επομένως, επειδή ο ίδιος ο Χριστός του Θεού ήταν η «διαθήκη», δεν εξέδωσε ούτε γραφή ούτε βιβλίο, όπως ο Μωυσής· διότι ο ίδιος ήταν η «διαθήκη», εφόσον αποτελεί τον κατεξοχήν «μεσίτη Θεού και ανθρώπων», αλλά και «δίνεται ως φως των εθνών», ώστε, φωτιζόμενοι σε αυτόν, «να διανοίγονται οι οφθαλμοί» αυτών που παλαιότερα ήταν τυφλοί κατά τις ψυχές, και να αναβλέπουν, διακρίνοντας καθαρά τη γνώση του Θεού, με σκοπό να μην αποδίδουν πλέον την τιμή προς τον Θεό σε λίθους, σε ξύλα και σε άψυχη ύλη. Και επειδή αυτοί οι ίδιοι «ήταν δεμένοι σφιχτά με τα δεσμά των δικών τους αμαρτιών» και εγκλωβισμένοι στο σκοτάδι της κακίας, επρόκειτο δε, μέσω της χάριτος του Χριστού, να αξιωθούν την άφεση των αμαρτιών και να απολυθούν σαν από δεσμωτήρια, να ελευθερωθούν και να απαλλαγούν από τη φυλακή του διαβόλου. Για τον λόγο αυτόν, προστίθεται στη συνέχεια το εξής: «να εξαγάγει από τα δεσμά τους δεδεμένους και από τον οίκο της φυλακής αυτούς που κάθονται στο σκοτάδι». Όλα αυτά, μέσω του Χριστού Του, ο μεγαλόδωρος Θεός υπόσχεται ότι θα τα «δώσει», όχι στον Ισραήλ ούτε στο έθνος των Ιουδαίων, αλλά συλλήβδην σε όλα τα «έθνη».

Και αφού λοιπόν εξέφρασε αυτές τις απειλές για εκείνους, μεταβαίνει πάλι στη χάρη που πρόκειται να δοθεί στα έθνη. Γι' αυτό προσθέτει: 〈και θα οδηγήσω τυφλούς σε οδό, την οποία δεν γνώρισαν〉. ⌜Το ποιοι δε ήταν αυτοί το δίδαξε με όσα προηγήθηκαν, λέγοντας απευθυνόμενος στο πρόσωπο του Χριστού: «σε έδωσα ως διαθήκη του γένους μου, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των 〈τυφλών〉»· αυτούς λοιπόν ακριβώς τους άλλοτε 〈τυφλούς〉 ανάμεσα στα έθνη, υπόσχεται ότι θα τους κάνει να βαδίσουν 〈οδό την οποία δεν γνώριζαν〉. Διότι από πού ήταν δυνατόν σε εμάς να 〈γνωρίζουμε〉 την κατά Θεόν 〈οδό〉 παρά διά της θείας Του χάριτος;⌝ Επειδή δε έχει διατυπωθεί στον ενικό αριθμό, σύμφωνα με όλους τους ερμηνευτές, το: 〈και θα οδηγήσω τυφλούς σε οδό, την οποία δεν ήξεραν〉, αυτό δε το φανερώνει ο Σωτήρας λέγοντας: «εγώ είμαι η 〈οδός〉».

Διότι, αφού ξεχώρισε από τα προαναφερθέντα ορφανά και τις μνημονευθείσες χήρες το εξαιρετικό και πολυτιμότατο σε αυτόν τάγμα των μονοτρόπων (μοναχών), τους εγκαθιστά σε οίκο, δηλαδή στην Εκκλησία του, αξιώνοντάς τους να παραμένουν και να κατοικούν σε αυτήν. Μετά από αυτούς, επιτελεί ένα δεύτερο έργο κοινωφελές, το οποίο επεκτείνεται σε πολλούς: «εξάγοντας τους δεσμώτες με ανδρεία»· διότι με τη δική του ανδρεία ελευθερώνει αυτούς που προηγουμένως ήταν δεμένοι με τις αλυσίδες των αμαρτιών. Αντί δε της φράσης «με ανδρεία», ο Σύμμαχος ερμήνευσε «προς απελευθέρωση», λέγοντας: «Εξάγει τους δεμένους προς απελευθέρωση.» Θα το κατανοήσεις δε αυτό και από την προφητεία του Ησαΐα, η οποία λέγει για το πρόσωπο του Κυρίου: «Ιδού, σε έδωσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών, για να βγάλεις από τα δεσμά τους δεδεμένους και από τον οίκο της φυλακής αυτούς που κάθονται στο σκοτάδι.» Διότι εκείνους που παλαιότερα ήταν σφιχτοδεμένοι με διαβολικά δεσμά και είχαν παραδοθεί στην πολυθεϊστική και δαιμονική πλάνη, αφού τους έλυσε από τα δεσμά, τους ελευθέρωσε, δίνοντάς τους άφεση αμαρτιών. Αλλά και αυτούς που ήταν από αιώνων δεσμώτες στον θάνατο, τους ανέστησε μαζί του, λύνοντάς τους από τα πικρά δεσμά του θανάτου. Και το έπραξε αυτό «με ανδρεία»· διότι, αφού έλαβε μορφή άνδρα και επέδειξε ανδρεία μέσω του ανθρώπινου σώματος, ελευθέρωσε από τα δεσμά τους προαναφερθέντες.

Αυτό δε μου ήρθε στο νου να σκεφθώ, ανακαλώντας στη μνήμη την προφητεία του Ησαΐα για τον Σωτήρα μας, διά της οποίας λέγει: «Ιδού, σε έθεσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις οφθαλμούς τυφλών, να εξαγάγεις από τα δεσμά τους δεδεμένους». Διότι έτσι και εδώ ο Κύριος ελευθερώνει τους δεσμώτες· έχει δε λεχθεί και το «Ο Κύριος καθιστά σοφούς τους τυφλούς»· και είναι αξιοθαύμαστο πώς και σε εκείνους που είναι σωματικά ανάπηροι υπάρχει μεγαλύτερη σύνεση, επειδή ο Θεός τούς προίκισε με σοφία ως αντιστάθμισμα για τη στέρηση των οφθαλμών τους.

Ψ. Κ΄. Ιακώβ ο δούλος μου, θα τον προστατεύσω· Ισραήλ ο εκλεκτός μου, τον αποδέχθηκε η ψυχή μου· έδωσα το Πνεύμα μου σε αυτόν· θα εκφέρει κρίση στα έθνη. Δεν θα κραυγάσει, ούτε θα υψώσει τη φωνή του, ούτε θα ακουστεί έξω η φωνή του· τσακισμένο καλάμι δεν θα συντρίψει, και λινάρι που καπνίζει δεν θα σβήσει· αλλά σύμφωνα με την αλήθεια θα εκφέρει κρίση. Θα αναλάμψει και δεν θα καμφθεί, έως ότου εγκαθιδρύσει την κρίση επί της γης· και στο όνομά του θα ελπίσουν τα έθνη. Έτσι λέγει ο Κύριος ο Θεός, αυτός που εποίησε τον ουρανό και τον εδραίωσε, αυτός που στερέωσε τη γη και τα όσα υπάρχουν σε αυτήν, και δίνει πνοή στον λαό που βρίσκεται πάνω της, και πνεύμα σε όσους την περπατούν: Εγώ, ο Κύριος ο Θεός, σε κάλεσα με δικαιοσύνη, και θα κρατήσω το χέρι σου και θα σε ενισχύσω· και σε έθεσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών, για να βγάλεις από τα δεσμά τους δεμένους, και από τον οίκο της φυλακής αυτούς που κάθονται στο σκοτάδι.

Το ότι δεν προφητεύονται για τον λαό των Ιουδαίων τα λόγια «Ο Ιακώβ είναι ο δούλος μου, θα τον βοηθήσω· ο Ισραήλ είναι ο εκλεκτός μου, αυτόν αποδέχθηκε η ψυχή μου», θα είναι σαφές σε όσους θέλουν να εξετάσουν κάθε λέξη του εν λόγω χωρίου, αλλά και από την ακρίβεια του εβραϊκού κειμένου αυτό είναι φανερό. Διότι ούτε το όνομα του Ιακώβ, ούτε του Ισραήλ αναφέρεται σε αυτό, γι' αυτό και έχει επισημανθεί με οβελίσκο στα ακριβή αντίγραφα των Εβδομήκοντα· καθόσον βέβαια νομίζω ότι κανείς δεν αμφιβάλλει πως κανένας άλλος από τους δικαίους, εκτός από τον Σωτήρα μας Ιησού Χριστό, ούτε καν ο ίδιος ο γιος του Ισαάκ, ο Ιακώβ, ο οποίος ονομάστηκε και Ισραήλ, δεν ήταν τέτοιος ώστε να μπορούν να εφαρμόζονται σε αυτόν τα προκείμενα. Διότι, έστω και αν κάποιος μπορούσε να προσαρμόσει σε άλλους το «Έδωσα το Πνεύμα μου επάνω του», τι θα μπορούσε να πει για το «θα εξαγγείλει κρίση στα έθνη», και για τα επόμενα, και μάλιστα για το «και στο όνομά του θα ελπίσουν τα έθνη»; Και πώς θα ήταν έστω και πιθανό να εφαρμοστεί, είτε στον λαό των Ιουδαίων, είτε στον ίδιο τον Ιακώβ, τον γιο του Ισαάκ, είτε σε οποιονδήποτε άλλον από τους δικαίους το εξής: «Σε έδωσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών, να βγάλεις από τα δεσμά τους δεμένους, και από τον οίκο της φυλακής αυτούς που κάθονται στο σκοτάδι»;

Ο δε Ιησούς, γνωρίζοντάς το, αναχώρησε από εκεί. Και τον ακολούθησαν πολλοί, και τους θεράπευσε όλους· και τους παρήγγειλε αυστηρά να μην τον κάνουν γνωστό. Διότι στα γεγονότα αυτά προστίθεται στο Ευαγγέλιο, προκειμένου να εκπληρωθεί ο λόγος που ειπώθηκε μέσω του προφήτη Ησαΐα, ο οποίος λέει: «Ιδού ο παις μου, τον οποίο εξέλεξα· ο αγαπητός μου, στον οποίο ευαρεστήθηκε η ψυχή μου· θα θέσω το πνεύμα μου επάνω του», και τα εξής, όσα βεβαίως καταγράφονται στην προφητεία. Αυτός, λοιπόν, θα πρέπει να είναι και εκείνος που ονομάστηκε Ιακώβ, όντας ο μονογενής Υιός του Θεού· όπως αλλού έχει ειπωθεί: «Είναι μέγα για εσένα το να ονομάζεσαι παις μου, για να ανορθώσεις τις φυλές του Ιακώβ και να επαναφέρεις τους διεσπαρμένους του Ισραήλ». Αυτός λοιπόν, αφού άκουσε από τον Πατέρα, μεταξύ των άλλων, και το «σε έδωσα ως διαθήκη στο γένος, ως φως στα έθνη», εξήγγειλε κρίση στα έθνη, ώστε αυτά να πολιτεύονται με συνετό λογισμό σύμφωνα με το ιερό Ευαγγέλιο. Και είναι σαφές πώς στο όνομά του στήριξαν τις ελπίδες τους τα έθνη που πίστεψαν σε αυτόν, και πώς αυτός έχει αναδειχθεί σε φως των εθνών, ώστε μέσω του φωτός του λόγου του να διανοιχθούν οι οφθαλμοί της διανοίας εκείνων που άλλοτε ήταν σκοτισμένοι· αλλά και εξήγαγε από τα δεσμά εκείνους που προηγουμένως ήταν σφιχτοδεμένοι από τις αλυσίδες των δικών τους αμαρτιών, και από τον οίκο της φυλακής του διαβόλου εκείνους που κάθονταν στο σκοτάδι εξαιτίας της άγνοιάς τους για τον Θεό των συμπάντων.

Και πάλι, από τη μια πλευρά, εκεί έχει ειπωθεί: «σε έδωσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών, για να βγάλεις από τα δεσμά τους δεμένους, και από το σπίτι της φυλακής αυτούς που κάθονται στο σκοτάδι»· ενώ στην παρούσα περικοπή: «Ιδού, σε έθεσα ως φως των εθνών, για να αποκαταστήσεις τη γη, και να κληρονομήσεις την κληρονομία της ερήμου, λέγοντας σε αυτούς που βρίσκονται στα δεσμά "εξέλθετε", και σε αυτούς που βρίσκονται στο σκοτάδι "αποκαλυφθείτε"». Το ότι λοιπόν σε κανέναν άλλον παρά μόνο στον Σωτήρα μας ταιριάζουν όσα αναφέρονται στις προκείμενες προφητείες, θα καταστεί φανερό σε όσους δώσουν προσοχή στο πλήθος των εθνών που έχουν εναποθέσει την ελπίδα τους σε Αυτόν και, μέσω Αυτού, στον Θεό των όλων, για τα οποία έθνη τέθηκε από τον Πατέρα ως φως. Και λέει, «για να αποκαταστήσεις τη γη», δηλαδή την ψυχή, η οποία άλλοτε βρισκόταν σε ταραχές και ακαταστασίες, να την οδηγήσει στη φυσική της ευστάθεια και γαλήνη· αλλά και «για να κληρονομήσεις την κληρονομία της ερήμου», υποδηλώνοντας την Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη· την οποία, καθώς ήταν έρημη πριν από την παρουσία Του, έλαβε ως κληρονομιά από Εκείνον που Του είπε: «Ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου».

«Ιδού, ο δούλος μου, θα τον στηρίξω· ο εκλεκτός μου, τον οποίο ευαρεστήθηκε η ψυχή μου. Έδωσα το Πνεύμα μου επάνω του και θα εξαγγείλει κρίση στα έθνη. Δεν θα κραυγάσει, ούτε θα υψώσει τη φωνή του, ούτε θα ακουστεί έξω η φωνή του. Καλάμι τσακισμένο δεν θα συντρίψει και λινάρι που καπνίζει δεν θα σβήσει, αλλά σύμφωνα με την αλήθεια θα εξαγγείλει κρίση· θα αναλάμψει και δεν θα θραυστεί, έως ότου εγκαθιδρύσει στη γη κρίση· και στο όνομά του θα ελπίσουν τα έθνη». Και στη συνέχεια προσθέτει: «Εγώ ο Κύριος ο Θεός σε κάλεσα με δικαιοσύνη, και θα κρατήσω το χέρι σου, και θα σε ενισχύσω· και σε έδωσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών, για να βγάλεις από τα δεσμά τους δεμένους και από τον οίκο της φυλακής αυτούς που κάθονται στο σκοτάδι. Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός, αυτό είναι το όνομά μου, τη δόξα μου δεν θα την δώσω σε άλλον, ούτε τον έπαινό μου στα είδωλα. Τα από την αρχή, ιδού, ήλθαν, καινούργια είναι αυτά που τώρα θα αναγγείλω, και πριν αναγγελθούν σας φανερώθηκαν». 〈21. Από τον ίδιο〉. «Ακούστε με, νησιά, και προσέξτε, έθνη, έπειτα από πολύ χρόνο θα εμφανιστεί, λέγει ο Κύριος. Από την κοιλιά της μητέρας μου κάλεσε το όνομά μου, και έκανε το στόμα μου σαν κοφτερό μαχαίρι, και [με έβαλε] κάτω από τη σκέπη του χεριού του· με έκανε σαν εκλεκτό βέλος και με έκρυψε στη φαρέτρα του». Και προσθέτει στη συνέχεια: «Ιδού, σε έδωσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να φτάσεις έως τις εσχατιές της γης». 〈22. Από τον ίδιο〉. «

«Έτσι λέγει ο Κύριος ο Θεός, ο οποίος εποίησε τον ουρανό και τον στερέωσε, που εδραίωσε τη γη και τα όσα υπάρχουν σε αυτήν, και ο οποίος δίνει πνοή στον λαό που κατοικεί πάνω της και πνεύμα σε αυτούς που την περπατούν. Εγώ, ο Κύριος ο Θεός σου, σε κάλεσα με δικαιοσύνη, και θα κρατήσω το χέρι σου και θα σε ενισχύσω, και σε έθεσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών, και να βγάλεις τους δεμένους από τα δεσμά και από τον οίκο της φυλακής αυτούς που κάθονται στο σκοτάδι». Και αυτήν τη ρήση μνημονεύει ο ευαγγελιστής, όταν «βγήκαν έξω οι Φαρισαίοι και έκαναν συμβούλιο» εναντίον του Σωτήρα μας, «για το πώς να τον εξοντώσουν», επειδή κατά τα σάββατα θεράπευε τους ασθενείς. Διότι τότε, όπως λέει, ο Ιησούς «αντιλαμβανόμενος» τη σκευωρία εναντίον του, «αναχώρησε από εκεί, και τον ακολούθησαν πολλά πλήθη, και τους θεράπευσε όλους, και τους επιτίμησε, ώστε να μην τον κάνουν φανερό». Και σε αυτά προσθέτει λέγοντας: και όλα αυτά έγιναν (δηλαδή το να αναχωρήσει και να αποφύγει αυτούς που τον επιβουλεύονταν και το να επιδιώκει να μένουν κρυφά τα θαυμαστά που έπραττε και το να παραγγέλλει σε όσους θεραπεύονταν να μην τον φανερώνουν), «για να εκπληρωθεί αυτό που ειπώθηκε μέσω του προφήτη, ο οποίος λέει: ιδού ο δούλος μου, στον οποίο ευδόκησα, ο αγαπητός μου, τον οποίο διάλεξε η ψυχή μου· θα θέσω το πνεύμα μου επάνω του, και θα αναγγείλει κρίση στα έθνη».

ΚΒʹ. ΟΤΙ ΚΑΝΕΙΣ ΑΛΛΟΣ ΑΠΟ ΑΙΩΝΟΣ, ΠΑΡΑ ΜΟΝΟ Ο ΣΩΤΗΡΑΣ ΚΑΙ ΚΥΡΙΟΣ ΜΑΣ, ΕΛΕΥΘΕΡΩΣΕ ΟΛΟΚΛΗΡΟ ΤΟ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΓΕΝΟΣ ΑΠΟ ΤΗ ΔΑΙΜΟΝΙΚΗ ΠΛΑΝΗ Εάν λοιπόν με σύνεση οι σύγχρονοί μας αποστράφηκαν την απηνή και άγρια ωμότητα, άρα κανείς από τους παλαιούς δεν ήταν σοφός, εφόσον εξευμένιζε τους πονηρούς δαίμονες με ανθρωποκτονίες. Αλλά, εξάλλου, «ακόμη και σε τυφλό», όπως λένε, είναι φανερό ότι ούτε θεοί θα μπορούσαν να είναι ούτε αγαθοί δαίμονες εκείνοι που κατά το παρελθόν λατρεύονταν ως θεοί από όλα τα έθνη, αλλά αντιθέτως έχουν απομακρυνθεί πάρα πολύ από το αγαθό. Γι' αυτό και δικαίως θα μπορούσαν να ονομαστούν θεομάχοι και ασεβείς, αφού λυμαίνονταν ολόκληρη τη ζωή, από τους οποίους κανείς από αιώνος δεν εξασφάλισε τη διαφυγή για όλους τους ανθρώπους, παρά μόνο ο Σωτήρας και Κύριός μας, ο Χριστός του Θεού, ο οποίος ευαγγελίστηκε σε όλους μαζί, Έλληνες και βαρβάρους, τη θεραπεία από την προγονική νόσο και την ελευθερία από την πικρή και παμπάλαια δουλεία. Προς αυτήν μας προτρέπει να σπεύσουμε ο λόγος της ευαγγελικής απόδειξης, φωνάζοντας με δυνατή φωνή ώστε να ακουστεί από όλους: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, επειδή με έχρισε· με απέστειλε να ευαγγελιστώ σε πτωχούς, να κηρύξω άφεση σε αιχμαλώτους και ανάβλεψη σε τυφλούς, να ιατρεύσω τους συντετριμμένους στην καρδιά». Και πάλι: «Να βγάλω από τα δεσμά τους δεσμώτες και από τον οίκο της φυλακής εκείνους που κάθονται στο σκοτάδι».

Εξομολογείται δε στον Πατέρα, όχι τις δικές του αμαρτίες ο άμωμος, αλλά εκείνων που πιστεύουν σε αυτόν· διότι, ενώ ο Δαβίδ είπε: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου· Κάθισε στα δεξιά μου» και τα λοιπά, ο Ησαΐας λέει σαφέστερα: «Λέει ο Κύριος στον χρισμένο μου, τον Κύρο». Λένε μάλιστα ότι αυτά έχουν ειπωθεί για τον Κύρο τον Πέρση. Είναι όμως γελοίο· διότι πού αρμόζουν στον Κύρο τα υπόλοιπα λόγια: «Κράτησα το δεξί σου χέρι· μπροστά του θα υπακούσουν έθνη, και θα συντρίψω τη δύναμη των βασιλέων· θα ανοίξω μπροστά του πύλες, και οι πόλεις δεν θα κλειστούν· θα πορευθώ μπροστά σου, και θα εξομαλύνω όρη· θα συντρίψω χάλκινες θύρες, και θα σπάσω σιδερένιους μοχλούς, και θα σου δώσω σκοτεινούς θησαυρούς;» Πώς λοιπόν θα ταιριάξουν αυτά στον Κύρο, ο οποίος λίγο αργότερα σκοτώθηκε με αισχρό τρόπο στους Μασσαγέτες και γδάρθηκε σαν ασκός; Και λίγο αργότερα τα ερμηνεύει αυτά ο ίδιος προφήτης, λέγοντας εκ προσώπου του Θεού: «Εγώ, ο Κύριος ο Θεός, σε κάλεσα εν δικαιοσύνη· κράτησα το χέρι σου, και θα σε ενισχύσω, και θα σε δώσω ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών, και να βγάλεις από τα δεσμά τους αλυσοδεμένους, και από τον οίκο της φυλακής αυτούς που κάθονται στο σκοτάδι.» Και πάλι ο ίδιος ο Ησαΐας λέει: «Και μου είπε: Είναι μεγάλο για εσένα το να κληθείς παίδας μου, και να ανορθώσεις τις φυλές του Ιακώβ, και να επαναφέρεις τη διασπορά του Ισραήλ· και σε έθεσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να αποτελέσεις σωτηρία έως τα πέρατα της γης.»

Και ο Τρύφων είπε: Τι είναι λοιπόν αυτό που λες, ότι κανένας από εμάς δεν θα κληρονομήσει τίποτα στο άγιο όρος του Θεού; Και εγώ αποκρίθηκα: Δεν λέω αυτό, αλλά ότι εκείνοι που καταδίωξαν και καταδιώκουν τον Χριστό και δεν μετανοούν, δεν θα κληρονομήσουν τίποτα στο άγιο όρος. Αντίθετα, τα έθνη που πίστεψαν σε αυτόν και μετανόησαν για όσα αμάρτησαν, αυτά θα κληρονομήσουν μαζί με τους πατριάρχες και τους προφήτες και τους δικαίους, όσους έχουν γεννηθεί από τον Ιακώβ. Έστω και αν δεν τηρούν το Σάββατο ούτε περιτέμνονται ούτε φυλάσσουν τις εορτές, οπωσδήποτε θα κληρονομήσουν την άγια κληρονομιά του Θεού. Διότι έτσι λέει ο Θεός μέσω του Ησαΐα: Εγώ ο Κύριος ο Θεός σε κάλεσα εν δικαιοσύνη, και θα κρατήσω το χέρι σου και θα σε ενδυναμώσω, και σε έθεσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών, να εξάγεις από τα δεσμά τους δεσμώτες και από τον οίκο της φυλακής εκείνους που κάθονται στο σκοτάδι. Και πάλι: Υψώστε λάβαρο προς τα έθνη. Διότι ιδού, ο Κύριος το έκανε ακουστό έως τα πέρατα της γης. Πείτε στις θυγατέρες της Σιών: Ιδού, ο σωτήρας έχει φθάσει, φέροντας τον μισθό του, και το έργο του προπορεύεται αυτού. Και θα τους ονομάσει λαό άγιο, λυτρωμένο από τον Κύριο, και εσύ θα ονομαστείς πόλη περιζήτητη και όχι εγκαταλελειμμένη. Ποιος είναι αυτός που έρχεται από την Εδώμ, με κατακόκκινα ενδύματα από τη Βοσόρ; Αυτός που είναι ωραίος στη στολή του, και ανεβαίνει ορμητικά με δύναμη; Εγώ διακηρύσσω δικαιοσύνη και κρίση σωτηρίας.

Αυτά εσείς μεν νομίζετε ότι έχουν λεχθεί για τον γηόρα και τους προσήλυτους, στην πραγματικότητα όμως έχουν λεχθεί για εμάς που έχουμε φωτιστεί μέσω του Ιησού. Διότι, αλλιώς, ο Χριστός θα έδινε μαρτυρία και για εκείνους· τώρα όμως, όπως ο ίδιος είπε, γίνεστε διπλάσια γιοι της γέεννας. Επομένως, ούτε όσα έχουν ειπωθεί μέσω των προφητών έχουν λεχθεί για εκείνους, αλλά για εμάς, για τους οποίους ο λόγος λέγει: «Θα οδηγήσω τους τυφλούς σε οδό που δεν γνώρισαν, και θα βαδίσουν σε τρίβους που δεν ήξεραν. Και εγώ είμαι μάρτυρας, λέγει ο Κύριος ο Θεός, και ο δούλος μου τον οποίο εξέλεξα». Σε ποιους λοιπόν δίνει μαρτυρία ο Χριστός; Είναι φανερό ότι σε όσους έχουν πιστέψει. Οι προσήλυτοι, όμως, όχι μόνο δεν πιστεύουν, αλλά βλασφημούν το όνομά του διπλάσια από εσάς, και επιθυμούν να φονεύουν και να βασανίζουν εμάς που πιστεύουμε σε εκείνον· διότι σε όλα σπεύδουν να εξομοιωθούν με εσάς. Και πάλι σε άλλο σημείο ανακράζει: «Εγώ, ο Κύριος, σε κάλεσα με δικαιοσύνη, και θα κρατήσω το χέρι σου και θα σε ενδυναμώσω, και θα σε θέσω ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών, για να βγάλεις από τα δεσμά τους αλυσοδεμένους». Διότι και αυτά, ω άνδρες, έχουν λεχθεί για τον Χριστό και για τα έθνη που έχουν φωτιστεί. Ή μήπως πάλι εσείς θα πείτε: «Για τον νόμο και τους προσήλυτους τα λέγει αυτά;»;

Εγώ δε εγκαταστάθηκα βασιλιάς από αυτόν πάνω στο άγιο όρος του, τη Σιών· και, Ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου, και ως ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης. Στη συνέχεια πρέπει να προχωρήσουμε στις άλλες φωνές του θεοφόρου· διότι λέει: Εγώ είμαι ο Κύριος που σε κάλεσα με δικαιοσύνη· και, Θα σε δώσω ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών, να βγάλεις από τα δεσμά τους δεμένους, και από τον οίκο της φυλακής αυτούς που κάθονται στο σκοτάδι. Και πάλι: Σε έθεσα ως διαθήκη του γένους, για σωτηρία έως τα πέρατα της γης. Και πάλι: Σε έδωσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανορθώσεις τη γη, και να κληρονομήσεις την κληρονομιά της ερήμου. —Λέγοντας σε εκείνους που βρίσκονται σε δεσμά: Πλησιάζει γρήγορα η δικαιοσύνη σου, και θα βγει στο φως το Σωτήριό σου· και στον βραχίονά μου θα ελπίσουν. Και ακόμη: Για χάρη της Σιών δεν θα σιωπήσω, και για χάρη της Ιερουσαλήμ δεν θα ησυχάσω· έως ότου εξέλθει ως φως η δικαιοσύνη σου, και το σωτήριό μου ανάψει σαν λαμπάδα· και θα δουν τα έθνη τη δικαιοσύνη σου, και οι βασιλιάδες τη δόξα σου· και θα κληθείς με το νέο σου όνομα, το οποίο ο Κύριος θα ορίσει, και θα είσαι στέφανος ομορφιάς στα χέρια του Θεού σου, και δεν θα ονομαστείς πλέον εγκαταλειμμένη· η γη σου δεν θα ονομαστεί έρημη.

Σχεδόν τα ίδια προαναφωνεί και ο προφήτης Ησαΐας, λέγοντας: «Ιδού, σε έθεσα ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών», δηλαδή να δώσεις την ικανότητα να βλέπουν και να ξεχωρίζουν το σκοτάδι από το φως, την αλήθεια από το ψέμα και την ευσέβεια από την πλάνη. Γι' αυτό και ο Δαβίδ, επικροτώντας αυτήν, σαν να χορεύει και να ανακηρύσσει τη σωτηρία, λέει: «Όλα τα έθνη χειροκροτήστε, διότι ο Κύριος ο Ύψιστος είναι φοβερός, βασιλιάς μέγας σε όλη τη γη». Εάν δε ο Ισραήλ και λέγεται και είναι λαός του Χριστού, διακρινόμενος από τα έθνη, και διακρίνεται βεβαίως τόσο με τους Μωσαϊκούς νόμους όσο και με τα έθιμα, είναι φανερό ότι, έστω κι αν δεν είχε ακόμη απολαύσει τη χάρη ούτε είχε βρεθεί μέσα σε αυτήν, είναι και αυτός λαός του Χριστού. Εάν λοιπόν ο λαός της Παλαιάς Διαθήκης είναι λαός του Χριστού, πώς δεν φράσσονται τα αχαλίνωτα στόματα των οπαδών του Μάνη, τα οποία τους παραπέμπουν σε διαφορετική αρχή;