Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 43:10

Έπρεπε λοιπόν, όπως προείπα, να σιωπούμε για αυτά και να μη δίνουμε σημασία σε τέτοιου είδους ανθρώπους. Αλλά για να μη γίνει η σιωπή μας αφορμή αναισχυντίας για αυτούς, ας ακούσουν τα εξής: Όπως ακριβώς δεν μπορεί να πει κανείς για τον Πατέρα ότι έχει πατέρα, έτσι δεν μπορεί να πει για τον Υιό ότι έχει αδελφό. Διότι πριν από τον Πατέρα, όπως έχει ήδη γραφτεί, δεν υπήρξε άλλος Θεός· και άλλος Υιός δεν υπάρχει, διότι είναι μονογενής. Γι' αυτό ο Πατέρας είναι ένας και μόνος, και είναι Πατέρας ενός και μόνου Υιού· και μόνο στην περίπτωση της θεότητας τα ονόματα Πατέρας και Υιός ισχύουν πάντοτε και παραμένουν σταθερά. Διότι μεταξύ των ανθρώπων, αν κάποιος ονομάζεται πατέρας, εντούτοις υπήρξε υιός κάποιου άλλου· και αν ονομάζεται υιός, γίνεται πατέρας κάποιου άλλου. Επομένως, στους ανθρώπους δεν διατηρείται με την κύρια έννοια το όνομα του πατέρα και του υιού. Ο Αβραάμ, για παράδειγμα, όντας υιός του Θάρρα, έγινε πατέρας του Ισαάκ· και ο Ισαάκ, όντας υιός του Αβραάμ, έγινε πατέρας του Ιακώβ. Και με αυτόν τον τρόπο λειτουργεί η φύση των ανθρώπων· διότι αποτελούν μέρη ο ένας του άλλου, και ο καθένας που γεννιέται φέρει ένα μέρος του πατέρα, ώστε να γίνει και ο ίδιος πατέρας κάποιου άλλου. Στην περίπτωση της θεότητας όμως δεν συμβαίνει έτσι.

Έπρεπε λοιπόν, όπως προείπα, να σιωπούμε για αυτά, και να μην δίνουμε σημασία σε τέτοιους ανθρώπους· για να μην αποτελέσει όμως η σιωπή μας αφορμή αναισχυντίας για αυτούς, ας ακούσουν τα εξής: Όπως ακριβώς στην περίπτωση του Πατρός δεν μπορεί να κάνει κανείς λόγο για πατέρα, έτσι και στην περίπτωση του Υιού δεν μπορεί να κάνει λόγο για αδελφό. Διότι πριν από τον Πατέρα, όπως έχει γραφτεί προηγουμένως, δεν υπήρξε άλλος Θεός· και άλλος Υιός δεν υπάρχει, διότι είναι μονογενής. Γι' αυτό και ο Πατήρ, ως μόνος και ένας, είναι Πατήρ ενός και μόνου Υιού· και μόνο στην περίπτωση της θεότητος ισχύει και υφίσταται πάντοτε η ιδιότητα του Πατρός και του Υιού. Διότι στους ανθρώπους, εάν κάποιος ονομάζεται πατέρας, έχει όμως υπάρξει υιός κάποιου άλλου· και εάν ονομάζεται υιός, έχει γίνει πατέρας κάποιου άλλου· ώστε στους ανθρώπους να μην διατηρείται με την κυριολεκτική έννοια η ονομασία του πατέρα και του υιού. Ο Αβραάμ, για παράδειγμα, ενώ ήταν υιός του Θάρρα, έγινε πατέρας του Ισαάκ· και ο Ισαάκ, ενώ ήταν υιός του Αβραάμ, έγινε πατέρας του Ιακώβ. Και με αυτόν τον τρόπο λειτουργεί η ανθρώπινη φύση· διότι αποτελούν μέρη ο ένας του άλλου, και καθένας που γεννιέται φέρει μέρος του πατέρα του, ώστε να γίνει και ο ίδιος πατέρας άλλου. Στην περίπτωση όμως της θεότητος δεν συμβαίνει αυτό.

Επομένως, σε σχέση με τα είδωλα και τα σεβάσματα των εθνών πρέπει να κατανοούμε και το προαναφερθέν, και το «Εγώ είμαι Θεός πρώτος, και εγώ μετά από αυτά, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός»· και το «Πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός, και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει»· και το «Άκουε, Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος»· και όλα τα παρόμοια, και όχι σε σχέση με τον Υιό.

Δικαίως, λοιπόν, παραθέτει στον Θεό και Πατέρα τους αγαθούς και τους γνήσιους και αυτούς που κατέστησαν την ακοή της ψυχής τους πιο ευπειθή σε αυτόν, ενώ έχει λησμονήσει εντελώς όσους δεν είναι τέτοιοι, ώστε να φανεί σαφές αυτό που είπε, αρχίζοντας από τους δικούς μας χρόνους. Και ποιο είναι άραγε αυτό; «Καθένας, λοιπόν, που θα με ομολογήσει μπροστά στους ανθρώπους, θα τον ομολογήσω κι εγώ μπροστά στον Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς· όποιος όμως με αρνηθεί μπροστά στους ανθρώπους, θα τον αρνηθώ κι εγώ μπροστά στον Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς». Αυτό ακριβώς υποσχέθηκε να πράξει, όταν από παλιά διακήρυττε μέσω της φωνής του Ησαΐα ο ίδιος ο Θεός και Πατέρας: «Γίνετε, λοιπόν, μάρτυρές μου, κι εγώ μάρτυρας, λέει ο Κύριος ο Θεός, και ο δούλος που εξέλεξα». Ομιλεί, επομένως, ο Σωτήρας ταυτόχρονα και θεοπρεπώς και ανθρωπίνως. Διότι ήταν ταυτόχρονα Θεός και άνθρωπος, διατηρώντας άμεμπτο τον λόγο και για τα δύο, και προσαρμόζοντας στις ανάγκες των καιρών αυτό που ταιριάζει στο καθένα κατά τη θεία οικονομία.

Ας φέρουν, λοιπόν, τους μάρτυρές τους και ας αποδείξουν ότι είπαν την αλήθεια. Αν πάλι συμβεί αυτό, ας τους ακούσουν, δηλαδή ας ακολουθήσουν και ας συμφωνήσουν ότι και η αγέλη των δαιμόνων είναι πλούσια στη γνώση των μελλοντικών γεγονότων. Αλλά δεν υπάρχει κανένας που να μαρτυρεί υπέρ αυτών, ούτε βέβαια να εξαγγέλλει τα μέλλοντα. Έχουν πλανηθεί, λοιπόν, ομολογουμένως όσοι τους θεώρησαν ότι είναι θεοί· διότι είναι βέβηλοι, απατεώνες και βωμολόχοι. <Γίνετε σε μένα μάρτυρες, και εγώ είμαι μάρτυρας, λέει ο Κύριος ο Θεός, και ο δούλος τον οποίο εξέλεξα, για να γνωρίσετε, να πιστέψετε και να κατανοήσετε ότι εγώ είμαι.>

«Και πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος θεός, και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει.» Αφού είπε ότι κανείς δεν θα μπορούσε να επιμαρτυρήσει στους ακάθαρτους δαίμονες, δηλαδή στα έργα των ανθρώπινων χεριών, ότι γνωρίζουν τα μελλοντικά, απευθύνεται στους δικούς του προφήτες και λέει: Γίνετε μάρτυρές μου. Διότι εγώ μίλησα μέσω υμών, και το Πνεύμα μου φώτισε μέσα σας τη γνώση των μελλόντων. Επομένως, για τη δική μου δόξα και θεοπρεπή υπεροχή θα παρουσιάσω μάρτυρες. Θα δώσω μαρτυρία και εγώ για τον εαυτό μου, καθώς και ο Παῖς τον οποίο εξέλεξα. Όμοιο με αυτό είναι εκείνο που λέχθηκε από τη φωνή του Σωτήρα μας προς τους Ιουδαίους: «Εάν εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, η μαρτυρία μου είναι αληθινή, διότι γνωρίζω από πού έρχομαι και πού πηγαίνω.» Και πάλι: «Εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, και μαρτυρεί για μένα ο Πατέρας που με έστειλε.» Διότι η φωνή του Θεού είναι αξιόπιστη, ώστε να γίνουν πιστευτά όσα θα ήθελε να πει για τη δική του δόξα και υπεροχή.

Ακολουθεί κατά δεύτερο λόγο και η μαρτυρία των αγίων, καθώς και η σύνεση που του αποδίδει όλα όσα θα άρμοζαν στη φύση που βρίσκεται υπεράνω όλων. Γι' αυτό, αφού προσέλαβε ως μάρτυρες τους αγίους προφήτες, ανυψώνεται στο μείζον και ομολογουμένως αψευδές, δηλαδή, εννοώ, στον εαυτό του και τον ίδιο τον Υιό. Διότι αρκεί, όπως είπα, για την απόλυτη πίστη στους σώφρονες η φωνή του Θεού. «Αυτά σας τα είπα», λέει, «όχι μάταια, αλλά για να γνωρίσετε, να πιστέψετε και να κατανοήσετε ότι εγώ είμαι». Διότι μέσω της γνώσης έρχεται η πίστη, και μέσω της πίστης η σύνεση. Διότι, «εάν δεν πιστέψετε, ούτε και πρόκειται να κατανοήσετε», λέει. Να πιστέψετε δε ότι πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός, και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει. Διότι ούτε πριν από αυτόν υπήρχε άλλος Θεός, αλλά αυτός είναι η αρχή των πάντων και βρίσκεται επέκεινα κάθε νου, και μετά από αυτόν δεν θα υπάρξει άλλος. Διότι παραμένει ο ίδιος, και έχει αναλλοίωτη τη φύση, ακλόνητη την υπεροχή επί των πάντων, και διηνεκή βασιλεία. Διότι εκείνος που δεν έχει αρχή της ύπαρξής του, προς ποιο τέλος θα μπορούσε να οδεύσει; Εγώ είμαι ο Θεός, και δεν υπάρχει εκτός από εμένα σωτήρας.

Ανήγγειλα, και έσωσα. Ονείδισα, και δεν υπήρχε ανάμεσά σας ξένος. Εσείς είστε μάρτυρές μου, και εγώ μάρτυρας, λέγει ο Κύριος ο Θεός, ότι υπάρχω από την αρχή, και δεν υπάρχει κανείς που να ξεφεύγει από τα χέρια μου. Θα πράξω, και ποιος άραγε θα το αποτρέψει; Μαρτυρήστε, λέγει, ότι εγώ μόνος είμαι ο Θεός των όλων, και κανένας δεν υπήρξε πριν από εμένα, ούτε πρόκειται να υπάρξει μετά από εμένα. Διότι μόνος εγώ είμαι αυτός που σώζει, και αυτό σας το έχω αναγγείλει από παλιά, και αυτό που ειπώθηκε το έφερα σε πέρας. Διότι διέσωσα δια του Χριστού· ονείδισα, και δεν υπήρχε ανάμεσά σας ξένος. Επειδή οι Ισραηλίτες ξεχνούσαν κατά καιρούς τα ιερά θεσπίσματα, εννοώ αυτά του πάνσοφου Μωυσή, και γίνονταν περισσότερο φιλήδονοι παρά φιλόθεοι. Έπειτα, πληρώνοντας το τίμημα της αμέλειάς τους, κινδύνευαν μερικές φορές όταν εχθροί εξαπολύονταν εναντίον τους. Αλλά στον καιρό της θλίψης επιχειρούσαν να καλέσουν για βοήθεια αυτόν που πάντοτε σώζει.

Διότι το φυτό είναι πάντοτε κατά κάποιον τρόπο σύμβολο ειρήνης. Φιλόθεοι, λοιπόν, είναι εκείνοι που έχουν καθαρθεί μέσω της πίστεως και, καθώς ζουν με την πραότητα της ευαγγελικής πολιτείας, είναι εκλεκτοί στον Θεό. Όμως, το ότι και από αυτούς ακόμη θα αποστατήσουν μερικοί κατά τους έσχατους καιρούς, όπως μόλις ανέφερα, θα μπορούσε να το φανερώσει ο τύπος. Διότι στέλνεται ως τρίτη και τελευταία η περιστερά, και δεν μερίμνησε για την επιστροφή της. Επειδή παρέμεινε έξω. «Όταν δε κόπασε ο κατακλυσμός, η κιβωτός κάθισε στα όρη Αραράτ», το οποίο ερμηνεύεται ως μαρτυρία καταβάσεως. Διότι είναι υψηλοί και σαν να βρίσκονται κατά κάποιον τρόπο σε όρη, εξαιτίας της υπεροχής της ευαγγελικής πολιτείας, αυτοί που ζουν εν Χριστώ δια της πίστεως, κηρύττοντας παντού τον Θεό Λόγο που κατέβηκε άνωθεν και εκ του ουρανού, στους οποίους και ο ίδιος ο Θεός απηύθυνε τον λόγο δια φωνής προφήτου: «Γίνετε μάρτυρές μου, και εγώ μάρτυρας, λέγει ο Κύριος ο Θεός· και ο δούλος τον οποίο εξέλεξα». Επομένως, τα καυχήματα εκείνων που ζουν εν Χριστώ βρίσκονται ψηλότερα από τη χαμέρπεια αυτού του κόσμου.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ΄. Ότι λοιπόν υπάρχει Θεός, έχει αποδειχθεί επαρκώς, καθώς και ότι η ουσία Του είναι ακατάληπτη. Το ότι δε ο Θεός είναι ένας και όχι πολλοί, για όσους πείθονται στη Θεία Γραφή, δεν αμφισβητείται. Διότι λέει ο Κύριος στην αρχή της νομοθεσίας: «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, ο οποίος σε έβγαλε από τη γη της Αιγύπτου· δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα». Και πάλι: «Άκουε, Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας Κύριος». Και μέσω του προφήτη Ησαΐα, «Διότι εγώ», λέει, «είμαι ο πρώτος Θεός, εγώ είμαι και μετά από αυτά, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός· πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός, και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει». Και ο Κύριος στα ιερά Ευαγγέλια έτσι λέει προς τον Πατέρα: «Αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Προς εκείνους δε που δεν πείθονται στη Θεία Γραφή, θα διαλεχθούμε ως εξής. Το Θείο είναι τέλειο και ανελλιπές, τόσο κατά την αγαθότητα, όσο και κατά τη σοφία και κατά τη δύναμη· είναι άναρχο, ατελεύτητο, αΐδιο, απερίγραπτο· και, για να το πούμε απλά, κατά πάντα τέλειο. Αν λοιπόν πούμε ότι υπάρχουν πολλοί θεοί, είναι ανάγκη να παρατηρείται κάποια διαφορά μεταξύ των πολλών. Διότι αν δεν υπάρχει καμία διαφορά μεταξύ τους, τότε είναι μάλλον ένας και όχι πολλοί.

Ποιος άραγε, λέει, θα είναι αυτός που πρόκειται κάποτε να δει με τα μάτια του τις εκβάσεις αυτών των λόγων, και ποιοι ας έρθουν ως μάρτυρες των αποτελεσμάτων; Ας δικαιωθούν δίνοντας μαρτυρία, επειδή και εγώ ο Θεός θα γίνω μάρτυράς τους, όπως και ο Παίδας, τον οποίο εξέλεξα, για τον οποίο έλεγε πιο πάνω: «Ιδού ο Παίδας μου, τον οποίο διάλεξα, ο εκλεκτός μου, τον οποίο αποδέχθηκε η ψυχή μου». Εγώ λοιπόν ο ίδιος ο Θεός, και αυτός ο Παίδας, ο εκλεκτός μου. Αυτό ακριβώς φανέρωνε και ο Σωτήρας στα Ευαγγέλια λέγοντας: «Όποιος με ομολογήσει μπροστά στους ανθρώπους, θα τον ομολογήσω και εγώ μπροστά στον Πατέρα μου τον εν τοις ουρανοίς». Θα δώσω μαρτυρία στους δικούς μου μάρτυρες, για να γνωρίσετε και να πιστέψετε και να κατανοήσετε ότι εγώ είμαι· πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος θεός και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει. Διότι η αιτία της παρουσίας του Χριστού και της μαρτυρίας των αποστόλων του σε όλα τα έθνη δεν ήταν καμία άλλη παρά το να κηρύξουν τη γνώση του επί πάντων Θεού και την πίστη σε αυτόν και την κατανόηση περί αυτού σε εκείνους που προηγουμένως ήταν ασύνετοι, αθέτησαν τις συμφωνίες, ήταν άπιστοι και βρίσκονταν σε άγνοια γι' αυτόν, και γι' αυτό είχαν τυφλωθεί στα μάτια της διάνοιας και περιφέρονταν μέσα στην πλάνη της άθεης ειδωλολατρίας. Γι' αυτό, αφού προφήτευσε: «Γίνετε μάρτυρές μου, και εγώ μάρτυρας, λέει ο Κύριος ο Θεός, και ο Παίδας, τον οποίο εξέλεξα», πρόσθεσε: «για να γνωρίσετε και να πιστέψετε και να κατανοήσετε ότι εγώ είμαι· πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος θεός και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει». Εφόσον δηλαδή μία είναι η αρχή, μία θα είναι και η θεότητα, μαζί με την οποία συμπεριλαμβάνεται και η θεολογία του Μονογενούς Του. Και ο λόγος (της Γραφής), επιμένοντας στην ίδια διδασκαλία, προσθέτει: «Εγώ είμαι ο Θεός, και δεν υπάρχει σωτήρας εκτός από εμένα».

Αυτά δε τα λέει έχοντας προαναφέρει στα προηγούμενα το: 〈και εγώ είμαι Κύριος ο Θεός και ο παις, τον οποίο εξέλεξα〉, ώστε να μην σφάλλει και στην παρούσα περίπτωση εκείνος που συνδέει με την προκειμένη θεολογία τον λόγο περί του 〈παιδός, τον οποίο εξέλεξε〉: 〈εγώ είμαι Θεός, και δεν υπάρχει σωτήρας εκτός από εμένα, και ο παις, τον οποίο εξέλεξα〉· ⌜διότι, όπως ακριβώς ο ίδιος ονομαζόταν 〈μάρτυς〉, 〈και ο παις, τον οποίο εξέλεξε〉, έτσι θα μπορούσε να είναι αυτός και 〈Θεός σώζων〉, 〈και ο παις, τον οποίο εξέλεξε〉. Εάν δε λέει: 〈εκτός από εμένα δεν υπάρχει άλλος που να σώζει〉, δεν θα το έλεγε αυτό για να αποκλείσει το να είναι σωτήρας ο παις, 〈τον οποίο εξέλεξε〉· εξάλλου ο παρών προφήτης τον γνωρίζει ως ‹σωτήρα›, εκεί όπου λέει: «και θα τους αποστείλει ο Κύριος σωτήρα, ο οποίος θα τους σώσει, ⌝ κρίνοντας θα τους σώσει». Αλλά αν και 〈σώζει〉 ως ‹σωτήρας› ο 〈παις, τον οποίο εξέλεξα〉, λέει, εντούτοις δεν 〈σώζει ανεξάρτητα από εμένα〉, αλλά με τη δική μου συγκατάθεση και με το δικό μου νεύμα· διότι χωρίς τη δική μου βουλή 〈και εκτός από εμένα δεν υπάρχει〉 κανείς 〈που να σώζει〉.

Και αυτά, λοιπόν, λέει: «Εγώ ο ίδιος ο Θεός τα προανήγγειλα» μέσω των προφητών μου, και σύμφωνα με τα δικά μου λόγια έσωσα εκείνους που ήταν άξιοι σωτηρίας μέσω του Παιδός μου. [Αντί δε για το «ωνείδισα», όλοι οι υπόλοιποι ερμηνευτές έχουν πει «και ηκούτισα».] Διότι εκ των προτέρων τα έκανα αυτά να ακουστούν, όντας εγώ ο μόνος Θεός ανάμεσά σας, χωρίς να υπάρχει κανένας «αλλότριος» ούτε ξένος. Και για αυτά «εσείς είστε μάρτυρες», ότι δηλαδή δεν υπήρχε κανένας ξένος ούτε «αλλότριος ανάμεσά σας», όταν τα προφήτευε αυτά μέσω των προφητών μου. Και «μάρτυρας» ήμουν «και εγώ, ο Κύριος ο Θεός, και ο Παίς, τον οποίο εξέλεξα». Επομένως, όταν προφήτευε αυτά ήταν μαζί Του, προερχόταν από Εκείνον και, μαζί Του, τα μαρτυρούσε αυτά μέσω των προφητών ο «Παίς, τον οποίο εξέλεξε».

Και αφού αυτά συντελέστηκαν κατ' αυτόν τον παράδοξο τρόπο, μάθε εσύ, ω «Ιακώβ», ότι δεν θα γίνεις άξιος της κλήσεώς μου τότε, ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «ούτε εμένα επικαλέστηκες, Ιακώβ», και σύμφωνα με τον Ακύλα και τον Θεοδοτίωνα: «και δεν με επικαλέστηκες, Ιακώβ». Διότι τα μεν άγρια «θηρία» και οι «σειρήνες» και «οι θυγατέρες των στρουθοκαμήλων θα με ευλογήσουν»· εσύ όμως, ω «Ιακώβ», δεν έπραξες τίποτε τέτοιο, αλλά ούτε καν καταδέχθηκες να με επικαλεστείς, «αλλά κουράστηκες για εμένα» σύμφωνα με τον Σύμμαχο, και σύμφωνα με τον Ακύλα και τον Θεοδοτίωνα: «διότι κουράστηκες με εμένα», καίτοι εγώ «δεν σε έκανα να κοπιάσεις». Όσα λοιπόν ενομίζετο ότι σου προκαλούν κόπους, αυτά τα έχω ήδη αποποιηθεί, λέγοντας και πρωτύτερα: «τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας; λέγει ο Κύριος· είμαι πλήρης από ολοκαυτώματα κριών, και στέαρ αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ». Αλλά «ούτε θυμίαμα, ούτε λίβανο, ούτε θυσίες», ούτε τίποτε άλλο από αυτά δεν ζήτησα από εσένα στους νόμους της Καινής Διαθήκης, τους οποίους διέταξα «δια του Παιδός μου», «τον οποίο εξέλεξα», αλλά ούτε και εσύ μου τα προσέφερες αυτά. Αν όμως πρέπει να πούμε την αλήθεια, έπραξες άλλα αντί άλλων· διότι «μέσα στις αμαρτίες σου στάθηκα προστάτης σου», ή σύμφωνα με τους υπόλοιπους ερμηνευτές: «μέσα στις αμαρτίες σου με επικαλέστηκες και μέσα στις αδικίες σου».

Αυτό ακριβώς δηλώνοντας η προφητεία λέγει: «Αυτός θα πει, "Είμαι του Θεού", και αυτός θα επικαλεστεί το όνομα του Ιακώβ, και άλλος θα γράψει με το χέρι του, "Είμαι του Θεού", και άλλος θα επικαλεστεί το όνομα του Ισραήλ». Αφού ο λόγος περιέγραψε την προηγούμενη υπόθεση, η οποία είχε ευαγγελικό χαρακτήρα επειδή προφήτευε την έλλαμψη του εκλεκτού του Θεού στους ανθρώπους και ευαγγελιζόταν τα άριστα στην άλλοτε άνυδρη και έρημη χώρα των εθνών, ξεκινώντας από νέα αφετηρία απευθύνει εδώ τον λόγο προς τους ειδωλολάτρες του ιουδαϊκού έθνους, στους οποίους λέγει: «Έτσι λέγει ο Θεός, ο βασιλιάς του Ισραήλ». Και τίνος «Ισραήλ» λέγει ότι είναι «βασιλιάς», το αποσαφηνίζει προσθέτοντας στη συνέχεια: «και ο Θεός Σαβαώθ που τον λύτρωσε», διδάσκοντας ότι μόνο του «λυτρωμένου Ισραήλ» θα μπορούσε να είναι «βασιλιάς», και όχι εκείνων που κατηγορούνται για ειδωλολατρία. Σε αυτούς ακριβώς, επειδή είχαν ποταπό φρόνημα και ήταν ακόμη τότε προσκολλημένοι στην ειδωλολατρία, προσάγει τον έλεγχο της πλάνης τους, προτρέποντας και διδάσκοντάς τους να μη θεωρούν κανέναν άλλον ως «Θεό» παρά μόνο Αυτόν, επειδή ούτε υπάρχει άλλος, ούτε υφίσταται άλλος μετά από Αυτόν. Γι' αυτό λέγει: «Εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ είμαι μετά από αυτά, εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός». Εδώ πάλι αρμόζει να παρατεθεί και να συναφθεί το: «και ο παις, τον οποίο εξέλεξα».

Διότι, εφόσον ο λόγος έχει ειπωθεί μία φορά στα προηγούμενα, πρέπει εμείς, ενθυμούμενοι αυτόν, να συμπεριλαμβάνουμε τον ίδιο λόγο σε κάθε θεολογία· διότι αυτό που έχει ειπωθεί μία φορά και έχει μαρτυρηθεί από τον Θεό έχει ειπωθεί αληθινά, και αυτό που έχει ειπωθεί αληθινά, όταν περιλαμβάνεται παντού, είναι αληθές. Ποιος δε ήταν «ο παις, τον οποίο εξέλεξε» παρά εκείνος για τον οποίο έχει ειπωθεί: «Ιδού ο παις μου, τον οποίο επέλεξα, ο εκλεκτός μου, τον οποίο αποδέχθηκε η ψυχή μου· θα εκφέρει κρίση στα έθνη, και στο όνομά του θα ελπίσουν τα έθνη» και όσα ακολουθούν αυτά, δια των οποίων ο λόγος παρουσιάζει σαφώς τον Χριστό του Θεού; Αλλά αυτό μεν παρουσιάστηκε στα προηγούμενα με παντοίες αποδείξεις, προς εκείνους όμως που εμμένουν στην ειδωλολατρική πλάνη και υπολαμβάνουν ότι υπάρχουν πολλοί θεοί, ο παρών λόγος εκθέτει τη διδασκαλία τού να μη θεωρούν ‹κανέναν άλλον θεό πλην ενός›· διότι ένα είναι το αγέννητο και μία η επί πάντων μοναρχική εξουσία. Αν δε και ο Λόγος του Θεού συμπεριλαμβάνεται στη θεολογία περί του Πατρός· διότι «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος», εντούτοις δεν ήταν κατάλληλος ο καιρός να αποκαλυφθεί το μυστήριο περί του μονογενούς Υιού του Θεού σε εκείνους που ήταν ακόμη απορροφημένοι από τα ξόανα, τα αγάλματα και την άψυχη ύλη.

Ψ. ΚΑ΄. «Γίνετε μάρτυρές μου, και εγώ είμαι μάρτυρας, λέει ο Κύριος ο Θεός, και ο παίδας που εξέλεξα». Και ποιος μπορεί να είναι ο παίδας που εξέλεξε ο Κύριος ο Θεός, τον οποίο συγκαταλέγει με τον εαυτό Του, ώστε να γίνει μάρτυρας σε όσους δίνουν μαρτυρία για Εκείνον, αν όχι αυτός για τον οποίο γινόταν λόγος και στο προηγούμενο κεφάλαιο: «Ο Ιακώβ ο παίδας μου· θα τον βοηθήσω», και τα εξής; Πράγματα τα οποία αποδείχθηκε σαφώς ότι προφητεύθηκαν για τον Σωτήρα και Κύριό μας Ιησού.

Και πάλι προσθέτει: εάν θέλεις να ακούσεις και άλλη προφητεία του ιδίου που μας επιβεβαιώνει ότι ένας είναι ο Θεός, «Εγώ είμαι ο Θεός», λέει, «ο πρώτος, και σε όσα πρόκειται να έλθουν εγώ είμαι»· διότι το «εγώ» είναι δηλωτικό ενός προσώπου, αφού οι δύο εκφράσεις μάς φανερώνουν ένα πρόσωπο. Διότι λέγοντας «εγώ» προσθέτει και το «είμαι», ώστε μέσω των δύο μερών του λόγου, της αντωνυμίας και του ρήματος, να μαρτυρείται η μονάδα της θεότητος. Εάν δε χρειάζεται και άλλη μαρτυρία, και πάλι θα του παραθέσω τον ίδιο προφήτη να λέει: «Εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ μετά από αυτά, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός». Εάν ο Αστέριος θεωρεί 〈ότι ο Υιός είναι χωρισμένος καθ' υπόστασιν από τον Πατέρα ως υιός ανθρώπου〉, σκανδαλιζόμενος από την ανθρώπινη σάρκα την οποία ανέλαβε για εμάς, ας μας υποδείξει αυτόν που τα λέει αυτά· διότι και εδώ η λεγόμενη ρήση ανήκει σε ένα πρόσωπο. Ποιος είναι λοιπόν αυτός που λέει «δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα»; Ας ακούσει δε και άλλη προφητεία που λέει «δεν υπάρχει δίκαιος και σωτήρας εκτός από εμένα». Εάν νομίζει ότι υπάρχουν δύο θεοί, είναι ανάγκη να ομολογήσει ότι ο έτερος δεν είναι δίκαιος ούτε σωτήρας. Εάν όμως δεν είναι δίκαιος ούτε σωτήρας, πώς μπορεί ακόμη να είναι Θεός; Διότι αποφαίνεται ότι υπάρχει ένας δίκαιος και σωτήρας. Και πάλι λέει, «Πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος, και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει, εγώ είμαι ο Θεός, και δεν θα υπάρξει σωτήρας εκτός από εμένα».

Και πάλι, εσύ από πού πήρες το «αγέννητο» ή το «άναρχο», τα δικά σου οχυρά, ή και εμείς το «αθάνατο»; Δείξε τα αυτά ονομαστικά, διαφορετικά θα τα απορρίψουμε, επειδή δεν είναι γραμμένα, ή θα τα διαγράψουμε. Και καταστρέφεσαι από τις ίδιες σου τις υποθέσεις, αφού καταρρίφθηκαν τα ονόματά σου και το τείχος της καταφυγής στο οποίο είχες στηριχθεί. Ή μήπως είναι φανερό ότι αυτά προκύπτουν από νοήματα που οδηγούν σε αυτό το συμπέρασμα, έστω κι αν δεν λέγονται ακριβώς με αυτές τις λέξεις; Από ποια ακριβώς; Το «Εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ είμαι και μετά από αυτά» και το «Πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει». Διότι ολόκληρο το «είναι» ανήκει σε εμένα· ούτε έχει αρχίσει, ούτε πρόκειται να τελειώσει. Λαμβάνοντας υπόψη αυτά, το μεν να μην υπάρχει τίποτα πριν από Αυτόν, ούτε να έχει προγενέστερη αιτία, το ονόμασες «άναρχο» και «αγέννητο»· το δε να μην πάψει ποτέ να υπάρχει, «αθάνατο» και «ανώλεθρο». Αυτά λοιπόν είναι τα πρώτα ζεύγη εννοιών, και έτσι έχουν. Ποια όμως ούτε υπάρχουν, ούτε λέγονται; Ότι το Θείο είναι πονηρό, ότι η σφαίρα είναι τετράγωνη, ότι το παρελθόν είναι παρόν, ότι ο άνθρωπος δεν είναι σύνθετος. Διότι ποιον γνώρισες που να έχει φτάσει ποτέ σε τέτοιο σημείο παραφροσύνης, ώστε να τολμήσει είτε να σκεφτεί είτε να διατυπώσει κάτι τέτοιο; Απομένει να δείξουμε ποια και υπάρχουν και λέγονται: ο Θεός, ο άνθρωπος, ο άγγελος, η κρίση. Ματαιότητα είναι οι τέτοιου είδους συλλογισμοί, και ανατροπή της πίστεως, και κένωση του μυστηρίου.

Και επιπλέον αυτών, τόσο τον ίδιο τον αιθέρα όσο και τον αέρα που απλώνεται από κάτω, τη γη και τη θάλασσα και τον υποχθόνιο χώρο, καθώς και όσα στοιχεία της ίδιας της γης είναι χρήσιμα και αναγκαία για την ανθρώπινη ζωή, δογμάτισαν ότι κανένα από αυτά δεν είναι αμέτοχο της θείας φύσης. Αντιθέτως, υποτάχθηκαν στο καθένα από αυτά, υποδουλώνοντας τους εαυτούς τους μέσω κάποιου από τα φανερά στοιχεία της κτίσης σε όλα τα υπόλοιπα μέρη της. Διότι, εάν εξαρχής φαινόταν και σε εκείνους αθέμιτο το να προσβλέπουν στην κτίση, δεν θα είχαν παραπλανηθεί σε αυτή την πολυθεϊστική απάτη. Για να μην πάθουμε λοιπόν τα ίδια και εμείς, που διδασκόμαστε από τη Γραφή να προσβλέπουμε στην αληθινή θεότητα, διδαχθήκαμε να θεωρούμε καθετί το κτιστό ως ευρισκόμενο έξω από τη θεία φύση, και να λατρεύουμε και να σεβόμαστε μόνο την άκτιστη φύση, της οποίας χαρακτηριστικό και γνώρισμα είναι το ότι ούτε άρχισε ποτέ να υπάρχει ούτε θα παύσει να υπάρχει. Έτσι ακριβώς θεολόγησε με την υψηλή του φωνή ο μέγας Ησαΐας γι' αυτά τα δόγματα, ο οποίος λέει εκ μέρους του θείου προσώπου: «Εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ είμαι μετά από αυτά, και πριν από εμένα δεν υπήρξε θεός και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει θεός».

Διότι, γνωρίζοντας με μεγαλύτερη ακρίβεια από όλους το μυστήριο της ευαγγελικής ευσέβειας, αυτός ο μέγας προφήτης, ο οποίος και προανήγγειλε εκείνο το παράδοξο σημείο σχετικά με την Παρθένο και ευαγγελίστηκε τη γέννηση του Παιδίου και αποσαφήνισε σε αυτό το όνομα του Υιού, αυτός λοιπόν, που εμπεριέκλεισε μέσα του όλη την αλήθεια μέσω του Πνεύματος, για να γίνει μάλιστα σε όλους φανερός ο χαρακτήρας της θείας φύσεως, μέσω του οποίου διακρίνουμε το όντως ον από το δημιούργημα, λέει το εξής εκ προσώπου του Θεού: «Εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ είμαι και μετά από αυτά, και πριν από εμένα δεν υπήρξε Θεός και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει». Επειδή, λοιπόν, ούτε αυτό που είναι πριν από τον Θεό είναι Θεός, ούτε αυτό που είναι μετά τον Θεό είναι Θεός (διότι αυτό που είναι μετά τον Θεό είναι κτίση, ενώ αυτό που είναι πέρα από τον Θεό δεν είναι τίποτα, και το τίποτα δεν είναι Θεός, ή μάλλον, αυτό που είναι πέρα από τον Θεό είναι ο ίδιος, ο οποίος μέσα στην αΐδια μακαριότητά του δεν περιορίζεται από τίποτα), επειδή, λοιπόν, η πνευματική αυτή φωνή που εκφωνήθηκε από το προφητικό στόμα ανήκει στον Θεό, μαθαίνουμε μέσω αυτής το δόγμα, ότι η θεία φύση είναι μία, συνεχής ως προς τον εαυτό της και αδιάσπαστη, χωρίς να επιδέχεται στον εαυτό της το πρότερο και το ύστερο, έστω και αν κηρύσσεται ως Τριάδα, μην έχοντας τίποτα από όσα θεωρούνται σε αυτήν ως παλαιότερο ούτε ως μεταγενέστερο. Επειδή, λοιπόν, η φωνή είναι του Θεού, είτε θεωρήσεις ότι ο λόγος αυτός ανήκει στον Πατέρα είτε στον Υιό, εξίσου και μέσω των δύο εδραιώνεται το δόγμα της ευσέβειας.

Διότι, εάν μεν ο Πατέρας τα λέει αυτά, μαρτυρεί για τον Υιό ότι δεν υπάρχει μετά από αυτόν· διότι, εάν ο Υιός είναι Θεός, και καθετί που υπάρχει μετά τον Πατέρα δεν είναι Θεός, είναι φανερό ότι ο λόγος μαρτυρεί πως ο Υιός υπάρχει μέσα στον Πατέρα και όχι μετά τον Πατέρα. Εάν πάλι κάποιος δεχθεί ότι αυτή η φωνή ανήκει στον Υιό, το «δεν υπήρξε πριν από εμένα» θα αποτελεί σαφή διδασκαλία ότι μαζί με την αϊδιότητα της αρχής συμπεριλαμβάνεται και εκείνος που θεωρείται ότι υπάρχει μέσα στην αρχή. Εάν λοιπόν κάτι υπάρχει μετά τον Θεό, σύμφωνα με τα όσα ειπώθηκαν, αυτό αποδεικνύεται ότι είναι κτίσμα και όχι Θεός. Διότι, «αυτό που υπάρχει μετά από εμένα», λέει, «δεν είναι Θεός».

ΣΤ'. Ποιος είναι αυτός; Ο Χριστός προφανώς. διότι βρισκόταν στους ουρανούς συμπαριστάμενος ως σύμβουλος στον Πατέρα, όταν λέγονταν αυτά. για τον οποίο έλεγε και ο Ησαΐας: «Γίνετε μάρτυρές μου. και εγώ είμαι μάρτυρας, λέγει ο Κύριος, και ο δούλος μου, τον οποίο εξέλεξα». Δικαιολογημένα δε ονομαζόταν πιστός μάρτυρας, επειδή στα λόγια προσέθεσε την επιβεβαίωση που προέρχεται από τα έργα. Τότε λοιπόν ο Θεός έδωσε αυτή την υπόσχεση στον Δαβίδ, όταν εκείνος σκόπευε να κατασκευάσει οίκο για την κιβωτό. διότι λέει τα εξής:

ΡΙΒ΄. Στον Αλύπιο. Περί της αγίας Τριάδος. Όσα αναφέρονται στον ενικό αριθμό μέσα στις ιερές Γραφές αποτελούν χαρακτηριστικά της θείας φύσεως, διότι ομοούσια είναι η αγία και βασιλικότατη Τριάδα. Όσα δε εκφέρονται σε αριθμό πέραν του ενικού, αφορούν τη διαφορά των υποστάσεων. Διότι η θεότητα πλατύνεται σε τρεις ιδιότητες και συστέλλεται πάλι σε μία ουσία, ώστε ούτε η πολυθεΐα να βρει έδαφος εξαιτίας κάποιας διαφοράς φύσεων, ούτε η ιουδαϊκή αντίληψη εξαιτίας του ενός προσώπου. Διότι η μεν ταυτότητα της φύσεως διαιρείται σε υποστάσεις, η δε ιδιότητα των υποστάσεων συνάπτεται σε μία ουσία. Και για να μην παραθέσουμε τα πάντα και μακρύνουμε την επιστολή, ας χρησιμοποιήσουμε ένα ή δύο χωρία και ας ανοίξουμε τον δρόμο της ερμηνείας και για τα υπόλοιπα. Λέει ο Θεός: «Εγώ είμαι ο πρώτος, και εγώ μετά από αυτά. Πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός, και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει». Τι θα μπορούσαν λοιπόν να πουν οι ετερόδοξοι; Ποιος άραγε είναι αυτός που τα εξέφρασε αυτά; Ο Πατέρας ή ο Υιός; Εάν μεν είναι ο Πατέρας, πώς λέει ότι δεν υπάρχει κανείς μετά από αυτόν; Διότι, σύμφωνα με εσάς, μετά από αυτόν υπάρχει ο Υιός.

Αν πάλι ο Υιός είναι αυτός που μιλάει, πώς λέει, «Πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός;» Διότι βεβαίως δεν θα τολμήσετε να αναιρέσετε την υπόσταση του ετέρου προσώπου. Επειδή έχετε δεχθεί ως δόγμα πρώτον και δεύτερον. Το να μην υπάρχει όμως ο έτερος, ούτε καν ως σκέψη, νομίζω, δεν θα το ανεχόσασταν. Εμείς βέβαια, αποδίδοντας και αυτό και τα παρόμοια στην ομοούσια Τριάδα, διατηρούμε την ορθή πίστη· εσείς όμως που διαιρείτε, πώς θα ερμηνεύσετε αυτό που ειπώθηκε; Αυτά λοιπόν ας έχουν ειπωθεί περί αυτών. Ας έλθουμε τώρα και σε εκείνα που υπερβαίνουν τον ενικό αριθμό. «Ας ποιήσουμε», λέει, «άνθρωπο».

Εκείνος που δεν τιμά τον Υιό, δεν τιμά τον Πατέρα. Και γνωρίζω βέβαια ότι σε πολλούς είναι ακατάληπτο αυτό που ελέχθη· γι' αυτό και σε πολλές περιπτώσεις αναβάλλουμε να θέσουμε σε κίνηση επιχειρήματα που προέρχονται από ανθρώπινους συλλογισμούς, επειδή ούτε το υπόλοιπο πλήθος θα μπορούσε να τα παρακολουθήσει· ούτε, εάν τα παρακολουθούσε, διαθέτουν αυτά κάτι το βέβαιο και το ασφαλές. Διότι οι συλλογισμοί των ανθρώπων είναι δειλοί, και οι επινοήσεις τους επισφαλείς. Ευχαρίστως όμως θα ρωτούσα και το εξής αυτούς που μας αντιλέγουν: τι άραγε σημαίνει αυτό που λέγεται από τον προφήτη, το «Πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός, και μετά από εμένα δεν υπάρχει»; Διότι, εάν ο Υιός είναι νεότερος από τον Πατέρα, πώς λέγει: «Μετά από εμένα δεν υπάρχει»;

Πες μου λοιπόν και τούτο: δεν θα έλεγες ότι ο δημιουργός υπερέχει ασυγκρίτως των έργων του; Όταν, λοιπόν, αυτό που δημιουργήθηκε εκ του μηδενός είναι όμοιο με αυτά, πού βρίσκεται η ασύγκριτη υπεροχή; Και τι σημαίνει εν γένει το: «Εγώ είμαι ο πρώτος, και εγώ μετά ταύτα, και πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός»; Διότι, εάν ο Υιός δεν είναι της ιδίας ουσίας, είναι άλλος Θεός· και εάν δεν είναι συναΐδιος, έπεται αυτού· και εάν δεν προήλθε εκ της ουσίας του, είναι ολοφάνερο ότι δημιουργήθηκε. Εάν δε ισχυριστούν ότι αυτά ειπώθηκαν προς αντιδιαστολή με τα είδωλα, πώς δεν παραδέχονται ότι και ο χαρακτηρισμός «ο μόνος αληθινός Θεός» λέγεται προς αντιδιαστολή με τα είδωλα; Εάν πάλι έχει ειπωθεί αυτό προς αντιδιαστολή με τα είδωλα, πώς θα ερμηνεύσεις ολόκληρη τη ρήση; Διότι λέει: «Μετά από εμένα δεν υπάρχει άλλος Θεός». Δεν το λέει αυτό για να αποκλείσει τον Υιό, αλλά εννοεί ότι δεν υπάρχει ειδωλολατρικός θεός μετά από εμένα· όχι ότι δεν υπάρχει Υιός. «Ναι», θα πει κάποιος. Τι λοιπόν; Και το «Πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός», θα το εκλάβεις έτσι, ότι δηλαδή ειδωλολατρικός θεός μεν δεν υπήρξε, αλλά ωστόσο δημιουργήθηκε Υιός πριν από αυτόν; Και ποιος δαίμονας θα μπορούσε να το πει αυτό; Διότι νομίζω πως ούτε ο ίδιος ο διάβολος δεν θα έλεγε κάτι τέτοιο.

Δεν είναι ολοφάνερο ότι δεν επιδιώκει τίποτε άλλο, παρά να κατανοήσουμε μέσω αυτού αποκλειστικά τη γνησιότητα του Μονογενούς και τη συναιδιότητά Του με τον Πατέρα; «Εκείνος τον φανέρωσε», λέει. Τι φανέρωσε; Ότι τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ· ότι ο Θεός είναι ένας. Αλλά αυτό, βέβαια, και οι υπόλοιποι προφήτες, καθώς και ο Μωυσής διαρκώς το διακηρύττουν: «Κύριος ο Θεός σου, ένας Κύριος είναι»· και ο Ησαΐας: «Πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός, και μετά από εμένα δεν υπάρχει».

βʹ. Θέλεις δε να γνωρίσεις ότι ο Υιός είναι συναΐδιος με τον Πατέρα; Λέει ο Ησαΐας: Εγώ είμαι Θεός πρώτος, και εγώ θα είμαι και στα έπειτα από αυτά· πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός, και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει. Εάν, λοιπόν, ισχυρίζεσαι ότι ο Υιός είναι μεταγενέστερος του Πατέρα, πώς λέει ο Πατέρας ότι «Μετά από εμένα δεν θα υπάρξει άλλος Θεός»; Εάν πάλι εκλάβεις ότι αυτό αναφέρεται στον Υιό, πώς λέει: «Πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός»; Δες, λοιπόν, μέσα από αυτά ότι ο Υιός είναι συναΐδιος με τον Πατέρα. Άκουσε δε τις μαρτυρίες περί του Υιού, και απόφευγε να τον δυσφημείς: «Έβρεξε ο Κύριος φωτιά από τον Κύριο, και φωτιά πάνω στα Σόδομα».

«Πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει και εκτός από εμένα δεν υπάρχει», και ο Κύριος επίσης στα ιερά Ευαγγέλια λέει τα εξής προς τον Πατέρα: «Αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό».

Και έκραζαν ο ένας προς τον άλλον, και έλεγαν: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ. Γεμάτη είναι όλη η γη από τη δόξα του.» «Εγώ είμαι ο Θεός ο πρώτος, και στα επερχόμενα εγώ είμαι.» «Μάθετε, και πιστέψτε σε μένα, και κατανοήστε ότι εγώ είμαι· πριν από μένα δεν υπήρξε άλλος Θεός, και μετά από μένα δεν θα υπάρξει. Εγώ είμαι ο Θεός, και δεν υπάρχει σωτήρας εκτός από εμένα.» «Αυτά λέει ο Κύριος, ο Θεός ο βασιλιάς του Ισραήλ, και εκείνος που τον λύτρωσε, ο Κύριος Σαβαώθ. Εγώ είμαι ο πρώτος, και εγώ είμαι και μετά από αυτά, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός.

Εξάλλου και με λόγια ο φιλάνθρωπος Θεός δεν αμέλησε να μαρτυρήσει σε εμάς τον εαυτό του ως τρισυπόστατο σε διάφορους καιρούς· και αυτό είναι φανερό και από τα εξής. Μαρτύρησε ο Θεός και Πατέρας για τον Υιό, στην μεν Παλαιά Διαθήκη λέγοντας προς αυτόν: «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα»· «κάθισε στα δεξιά μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου»· και προς εμάς λέγοντας για αυτόν: «ιδού ο παις μου τον οποίο εξέλεξα, ο αγαπητός μου στον οποίο ευαρεστήθηκε η ψυχή μου»· «θα θέσω το Πνεύμα μου επάνω του»· «γίνετε μάρτυρές μου, και εγώ είμαι μάρτυρας, και ο παις που εξέλεξα»· «εγώ θα είμαι σε αυτόν Πατέρας, και αυτός θα είναι σε εμένα Υιός».

Αυτά εσείς μεν νομίζετε ότι έχουν λεχθεί για τον γηόρα και τους προσήλυτους, στην πραγματικότητα όμως έχουν λεχθεί για εμάς που έχουμε φωτιστεί μέσω του Ιησού. Διότι, αλλιώς, ο Χριστός θα έδινε μαρτυρία και για εκείνους· τώρα όμως, όπως ο ίδιος είπε, γίνεστε διπλάσια γιοι της γέεννας. Επομένως, ούτε όσα έχουν ειπωθεί μέσω των προφητών έχουν λεχθεί για εκείνους, αλλά για εμάς, για τους οποίους ο λόγος λέγει: «Θα οδηγήσω τους τυφλούς σε οδό που δεν γνώρισαν, και θα βαδίσουν σε τρίβους που δεν ήξεραν. Και εγώ είμαι μάρτυρας, λέγει ο Κύριος ο Θεός, και ο δούλος μου τον οποίο εξέλεξα». Σε ποιους λοιπόν δίνει μαρτυρία ο Χριστός; Είναι φανερό ότι σε όσους έχουν πιστέψει. Οι προσήλυτοι, όμως, όχι μόνο δεν πιστεύουν, αλλά βλασφημούν το όνομά του διπλάσια από εσάς, και επιθυμούν να φονεύουν και να βασανίζουν εμάς που πιστεύουμε σε εκείνον· διότι σε όλα σπεύδουν να εξομοιωθούν με εσάς. Και πάλι σε άλλο σημείο ανακράζει: «Εγώ, ο Κύριος, σε κάλεσα με δικαιοσύνη, και θα κρατήσω το χέρι σου και θα σε ενδυναμώσω, και θα σε θέσω ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών, για να βγάλεις από τα δεσμά τους αλυσοδεμένους». Διότι και αυτά, ω άνδρες, έχουν λεχθεί για τον Χριστό και για τα έθνη που έχουν φωτιστεί. Ή μήπως πάλι εσείς θα πείτε: «Για τον νόμο και τους προσήλυτους τα λέγει αυτά;»;

Αν λοιπόν με αυτόν τον τρόπο πέθανε και με αυτόν τον τρόπο, όπως ελέχθη, έχει ταφεί, αξίζει να θρηνείται κανείς έναν τέτοιο άνθρωπο, διότι πράγματι πέθανε. Εκείνος όμως που πέθανε εν μετανοία, με αγαθά έργα, φέροντας στον τράχηλό του τον χρηστό ζυγό του Χριστού και το δικό Του φορτίο, αυτός δεν έχει πεθάνει, «αλλά έχει μεταβεί από τον θάνατο στη ζωή». Έχει κοιμηθεί οσίως, και έχοντας διαβεί προς την αγήρω ζωή, ανακράζει με πεποίθηση: «Καταπόθηκε ο θάνατος με νίκη. Πού είναι, θάνατε, το κεντρί σου; Πού είναι, άδη, η νίκη σου;» Διότι καταβρόχθισες πάρα πολλούς, αλλά να ξέρεις καλά ότι Ένας, που πέθανε εκουσίως υπέρ όλων, ζωοποίησε τους νεκρούς και εσένα σε θανάτωσε. Διότι βασίλευσες από τον Αδάμ μέχρι τον Μωυσή, δηλαδή μέχρι τον νόμο· βασίλευσες, επειδή οι άνθρωποι δεν λάτρευαν τον Θεό αλλά κωφά ξόανα. Ο Μωυσής όμως, αφού δίδαξε τη θεογνωσία μέσω του νόμου, μαζί με πάρα πολλά άλλα, είπε και τούτο εκ προσώπου του Θεού: «Δείτε, δείτε ότι εγώ είμαι ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα. Εγώ θα θανατώσω και θα ζωοποιήσω, θα πατάξω και εγώ θα ιατρέψω, και δεν υπάρχει κανείς που θα ξεφύγει από τα χέρια μου». Και πάλι μέσω του Ησαΐα: «Μάθετε», λέει, «και πιστέψτε μου και κατανοήστε ότι εγώ είμαι»· και ερμηνεύοντας τι σημαίνει το «εγώ είμαι», είπε: «Πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος θεός και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει»· διότι, αν και ονομάζονται «θεοί πολλοί και κύριοι πολλοί», εντούτοις παράφρονα οικειοποιήθηκαν το όνομα της θεότητας ως ένα απλώς κενό όνομα. «

«Περάστε», λέει, «στα νησιά των Χεττιείμ και δείτε, και στείλτε στην Κηδάρ και εξετάστε πολύ προσεκτικά αν έγιναν ποτέ τέτοια πράγματα. Άλλαξαν ποτέ τα έθνη τους θεούς τους; Αν και αυτοί δεν είναι καν θεοί. Ο ουρανός έφριξε γι' αυτό, και η γη συγκλονίστηκε πάρα πολύ». Έφριξε, επειδή τίμησαν ως θεούς αυτούς που δεν είναι θεοί, ενώ τον εκ φύσεως Θεό και Κύριο τον αθέτησαν αστόχαστα. «Εγώ», λέει, «είμαι ο Κύριος ο Θεός, αυτό είναι το όνομά μου. Τη δόξα μου δεν θα τη δώσω σε άλλον ούτε τους επαίνους μου στα είδωλα». «Σιώπησα από αιώνες, μήπως θα σιωπώ και θα ανέχομαι παντοτινά; Υπέμεινα σαν την ετοιμόγεννη γυναίκα, αλλά τώρα θα φανερωθώ και θα προκαλέσω κατάπληξη και θα ξεράνω ταυτόχρονα». Δηλαδή, θα ξεράνω τις ενέργειες των ειδώλων, και θα φανερώσω ότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός, και ούτε πριν από εμένα ούτε μετά από εμένα θα φανεί άλλος θεός.

Διότι Θεός είναι και ο Υιός μου και το Πνεύμα, όχι όμως μετά από εμένα, αλλά μαζί με εμένα έχουν ομοούσια την ύπαρξη, τη φύση και το προάναρχο, τόσο ο Υιός όσο και το Άγιο Πνεύμα. Και όπως ακριβώς δεν υπήρχε άλλος θεός πριν από εμένα, έτσι και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει· διότι ο θεός που θα εμφανιστεί μετά από εμένα δεν είναι θεός, εφόσον δεν υπάρχει άλλος θεός εκτός από εμένα.

Εάν πάλι κάπου φλυαρούν ορισμένοι ματαιόφρονες αποκαλώντας δεύτερο Θεό μετά από εμένα τον Υιό μου ή το Πνεύμα, δεν μπορούν να το αποδείξουν, επειδή είπα άπαξ ότι πριν από εμένα ή μετά από εμένα δεν θα υπάρξει Θεός. Εάν δε ο Υιός ή το Πνεύμα δημιουργήθηκε μετά από εμένα, σύμφωνα με τους παράφρονες, τότε πάντως δεν είναι Θεός, διότι όποιος είναι μετά από εμένα δεν είναι Θεός. Εάν πάλι δεν είναι Θεός ως προερχόμενος εκ Θεού, τότε δεν είναι ούτε Υιός. Και εάν δεν είναι ούτε Θεός ούτε Υιός, τότε ο Υιός είναι ξένος και αλλότριος, και εγώ άτεκνος και χωρίς Πνεύμα, μη έχοντας ούτε εκπόρευση του Πνεύματος ούτε κάποιον του οποίου να είμαι Πατέρας. Ω, τι βλάσφημη και πονηρή γλώσσα! Γνωρίστε λοιπόν και κατανοήστε ότι «πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει. Εγώ είμαι ο Θεός, και δεν υπάρχει σωτήρας εκτός από εμένα». Και όπως «δεν θα υπάρξει σωτήρας εκτός από εμένα», έτσι δεν θα υπάρξει και Θεός εκτός από εμένα.