Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 43:20

Ζωντανό νερό αποκαλεί τη ζωοποιό δωρεά του Πνεύματος, μέσω της οποίας και μόνο η ανθρωπότητα, μολονότι ξεραινόταν παρόμοια με τους κορμούς των δέντρων στα βουνά, όντας ήδη ξηρή και άγονη από κάθε αρετή εξαιτίας των κακουργιών του διαβόλου, επιστρέφει στο αρχαίο κάλλος της φύσης της, και πίνοντας τη ζωοποιό χάρη, ανθίζει ολόγυρα με ποικίλες μορφές αγαθών, και βλαστάνοντας πάλι σε φιλάρετη κατάσταση, βγάζει θαλερούς κλάδους της αγάπης προς τον Θεό. Κάτι τέτοιο μας λέει ο Θεός και μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Θα με ευλογήσουν τα θηρία του αγρού, οι σειρήνες και οι κόρες των στρουθοκαμήλων, διότι έδωσα νερό στην έρημο και ποταμούς στην άνυδρη γη, για να ποτίσω το εκλεκτό μου γένος, τον λαό μου που απέκτησα για να διηγείται τις αρετές μου». Και κάποιος άλλος από τους αγίους λέει ότι η ψυχή του δικαίου θα είναι «σαν καρποφόρο δέντρο», και θα αναβλαστήσει σαν το χορτάρι ανάμεσα σε νερό, και θα φανεί σαν την ιτιά δίπλα σε τρεχούμενο νερό.

Γι' αυτό λοιπόν χαίροντας ο ψαλμωδός εν Πνεύματι αναφωνούσε γι' αυτούς: «Ύψωσαν οι ποταμοί, Κύριε, ύψωσαν οι ποταμοί τις φωνές τους». Κάτι το μεγάλο και εξαίσιο διακήρυξε ο λόγος των αγίων, και «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους», καθώς είναι γραμμένο, «και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους». Τέτοιους ποταμούς μάς υποσχέθηκε ότι θα αναδείξει ο Θεός μέσω του προφήτη Ησαΐα, ο Θεός και Δεσπότης των πάντων, λέγοντας: «Θα με δοξάσουν τα θηρία του αγρού, οι σειρήνες και οι κόρες των στρουθοκαμήλων, διότι έδωσα στην έρημο νερό και ποταμούς σε γη άνυδρη, για να ποτίσω το εκλεκτό μου γένος, τον λαό μου που απέκτησα για να διηγείται τις αρετές μου». Είναι ολοφάνερο λοιπόν ότι ο Σωτήρας, λέγοντας πως ποταμοί θα ρεύσουν από την κοιλιά του πιστού, εννοεί τη διδακτική και σοφή χάρη που χορηγείται μέσω του Πνεύματος, την οποία μνημονεύει και ο Παύλος λέγοντας: «Στον έναν δίνεται μέσω του Πνεύματος λόγος σοφίας». Είναι επιπλέον καλό να γνωρίζουμε, ότι ο Σωτήρας δεν ενέταξε στους λόγους του το ρητό ακριβώς όπως διατυπώνεται στη Θεία Γραφή, αλλά μάλλον ερμήνευσε το βαθύτερο νόημά του. Διότι βρίσκουμε κάπου να λέγεται για τον καθένα που τιμά και αγαπά τον Θεό, ότι «Θα είναι σαν κήπος πλούσια ποτισμένος και σαν πηγή από την οποία δεν έλειψε το νερό». Αυτό δε που είπε αργότερα προς τη γυναίκα από τη Σαμάρεια, αυτό και τώρα διακηρύσσει σαφώς.

<Θα με ευλογήσουν τα θηρία του αγρού, οι σειρήνες και οι θυγατέρες των στρουθοκαμήλων, διότι έδωσα νερό στην έρημο και ποταμούς στην άνυδρη γη, για να ποτίσω το εκλεκτό μου γένος, τον λαό μου που απέκτησα, για να διηγούνται τις αρετές και τα κατορθώματά μου.> Όπως ακριβώς στα προηγούμενα, ενώ κατέστησε γνωστή σε αυτούς εν συντομία τη μερική λύτρωση που επρόκειτο να έλθει στους Ισραηλίτες, ανάγοντας την αφήγηση των πραγμάτων στο ανώτερο, έκανε ασυγκρίτως μνεία στη σωτηρία δια του Χριστού, λέγοντας ότι θα αναδείξει βασιλιά μας τον Ισραήλ· έτσι και εδώ, αφού υπενθύμισε επωφελώς την Ερυθρά θάλασσα, τα νάματα του Ιορδάνη και τη διάβαση των Ισραηλιτών, επανέρχεται πάλι στο μυστήριο του Χριστού.

«Διότι ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί», σύμφωνα με τα λόγια του μακαρίου και θεσπεσίου Παύλου: «Και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου, και πετεινών, και τετράποδων, και ερπετών». Αφού λοιπόν αναδείχθηκε οδός στην έρημο, λέει, και αφού η άνυδρη γη δέχθηκε ποταμούς, θα με ευλογήσουν τα θηρία του αγρού, οι σειρήνες, και οι θυγατέρες των στρουθών, διότι έδωσα νερό στην έρημο, και ποταμούς σε άνυδρη γη, για να ποτίσω το εκλεκτό μου γένος, τον λαό που απέκτησα για να διηγείται τις αρετές μου. Και τα μεν θηρία του αγρού φαίνεται να υποδηλώνουν εκείνους που εξαιτίας της πάρα πολύ μεγάλης αμάθειάς τους έχουν κατά κάποιον τρόπο εξαγριωθεί και ζουν άγρια. Έτσι ακριβώς ζούσαν τα έθνη. Ως σειρήνες δε και θυγατέρες στρουθών εννοεί εκείνους ανάμεσά τους που γνώριζαν την ευγλωττία και ήταν εξασκημένοι στην καλλιέπεια. Αποτελεί άλλωστε συνήθεια της θεόπνευστης Γραφής να αποκαλεί σειρήνες τα πιο λαλίστατα από τα πτηνά, τα οποία συνηθίζουν να βγάζουν μελωδικές και εύρυθμες φωνές. Και τέτοιοι περίπου υπήρξαν οι δάσκαλοι της δεισιδαιμονίας των Ελλήνων, ποιητές και λογογράφοι. Διότι υπάρχει σε αυτούς το ευχάριστο και το πομπώδες, όσον αφορά τουλάχιστον τους λόγους. Δεν διδάσκουν ωστόσο τίποτα από τα αναγκαία. Όλοι αυτοί όμως θα με δοξολογήσουν, λέει, ως αυτόν που έδωσε το νοητό ύδωρ, και που φανέρωσε ποταμούς στην άνυδρη γη. Προκειμένου να ποτίσουν το εκλεκτό μου γένος· και ποιο είναι αυτό, παρά οπωσδήποτε εκείνοι στους οποίους...

Και ο πάνσοφος Πέτρος προσφώνησε λέγοντας: «Εσείς όμως είστε γένος εκλεκτό, βασίλειο ιεράτευμα, έθνος άγιο, λαός που αποκτήθηκε για να εξαγγείλετε τις αρετές εκείνου που σας κάλεσε από το σκοτάδι στο θαυμαστό του φως, εσείς που άλλοτε δεν ήσασταν λαός, τώρα όμως είστε λαός εν Κυρίω; <Δεν σε κάλεσα τώρα, Ιακώβ, ούτε σε έκανα να κοπιάσεις, Ισραήλ. Δεν μου έφερες πρόβατα για τα ολοκαυτώματά σου, ούτε με δόξασες στις θυσίες σου, ούτε με υπηρέτησες με τις θυσίες σου. Ούτε σε κούρασα ζητώντας σου λιβάνι, ούτε αγόρασες για μένα θυμίαμα με ασήμι, ούτε επιθύμησα το λίπος των θυσιών σου. Αλλά μέσα στις αμαρτίες σου, στα παραπτώματα και τις αδικίες σου και σε παρόμοιες πράξεις, εγώ σε προστάτευσα.> Μέσα από όσα ήδη εξετάστηκαν, δηλαδή προαναγνώστηκαν, έκανε την προαγγελία για τη διαθήκη εν Χριστώ και για τα χαρίσματά Του. Διότι είπε ότι θα ανοίξει δρόμο στην έρημο, και ποτάμια στην άνυδρη γη· για την αιτία αυτή θα ευλογηθεί από όλα τα θηρία του αγρού· και η δοξολογία θα μπορούσε να νοηθεί ως τρόπος νοητής θυσίας, και καρπός της νέας και εν Χριστώ διαθήκης. Στα προκείμενα όμως χωρία, προσπαθεί να διαβεβαιώσει τον Ισραήλ ότι λυτρώθηκε βέβαια από την Αίγυπτο, και αποσπάστηκε από την εκεί δουλεία, και απαλλάχθηκε από τους τόσο οδυνηρούς κόπους, όχι όμως για να του προσφέρει μοσχάρια και να τον προσεγγίζει με αίμα και καπνούς.

Διότι η Εκκλησία του Χριστού τρέφει πάρα πολλές και ευδόκιμες κεφαλές αγίων, οι οποίες έχουν υψωθεί μέσω των αρετών και βεβαίως είναι εξαιρετικά εύοσμες. Επειδή αναδίδουν την ευωδία του Χριστού. Ενυπάρχει δε σε αυτές και το να βρίσκονται υπεράνω της φθοράς που προέρχεται από το σαρκικό φρόνημα, όπως ακριβώς βέβαια είναι άφθαρτα το πεύκο και ο κέδρος. Είναι δε συνήθεια στη θεόπνευστη Γραφή να παρομοιάζει μερικές φορές το πλήθος των αγίων με τέτοιου είδους φυτά, και γι' αυτό είπε κάπου πάλι ο Θεός μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Και θα δημιουργήσω νερό στην έρημο, και ποταμούς στην άνυδρη γη. Θα φυτέψω στην άνυδρη γη κέδρο, και πύξο, και μυρτιά, και κυπαρίσσι, και λεύκα.» Διότι με γη ξηρή και άνυδρη παρομοιάζει τα έθνη· επειδή δεν υπήρχε σε αυτά θείος λόγος ικανός να ζωοποιεί και να προάγει την αύξηση στην ευσέβεια και στη γνώση του Θεού, αλλά αναδείχθηκαν ανάμεσά τους κέδρος και πύξος και μυρτιά και κυπαρίσσι και λεύκα, δηλαδή ψηλά και αξιοθαύμαστα φυτά, τα οποία μνημονεύει και ο θεσπέσιος Μελωδός λέγοντας: «Ο άρτος στηρίζει την καρδιά του ανθρώπου, θα χορτάσουν τα δέντρα της πεδιάδας, και οι κέδροι του Λιβάνου, που φύτεψες.» Διότι, όπως γράφει ο πάνσοφος Παύλος, «είμαστε γεώργιο του Θεού». Αυτή λοιπόν η δόξα του Λιβάνου, λέει, θα δοθεί σε εσένα, δηλαδή, θα εμφανιστείς κατάφυτος από πολλές και θαυμαστές κεφαλές αγίων. Και θα γίνει αυτό, ώστε να δοξαστεί ο άγιος τόπος μου.

Ή ίσως ο προφητικός λόγος μάς υποδηλώνει και κάτι άλλο. Διότι φαίνεται να αποκαλεί την Ιουδαία γη ποταμών, επειδή ακριβώς αναδείχθηκαν σε αυτήν πάρα πολλοί προφήτες, οι οποίοι δίκην ποταμών άρδευαν το έθνος, και σαν να το κατέκλυζαν με θεία νάματα. Για αυτούς νομίζω λέει κάπου και ο μακάριος Δαβίδ: «Οι ποταμοί θα χειροκροτήσουν ταυτόχρονα»· και μάλιστα και διά φωνής του Ησαΐα λέει ο Θεός: «Θα με δοξάσουν τα θηρία του αγρού, οι σειρήνες και οι θυγατέρες των στρουθοκαμήλων, διότι έδωσα ύδωρ στην έρημο, και ποταμούς σε γη άνυδρη για να ποτίσω το γένος μου το εκλεκτό, τον λαό μου που απέκτησα για να διηγείται τις αρετές μου». Διότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός κάπου έχει ονομαστεί χείμαρρος τρυφής, και είναι αληθινά, καθώς βέβαια και ποταμός· επειδή κάπου ειπώθηκε για αυτόν διά φωνής αγίων: «Ιδού εγώ στρέφω προς αυτούς σαν ποταμός ειρήνης, και σαν χείμαρρος που κατακλύζει δόξα εθνών». Έχει ειπωθεί επίσης διά φωνής του Δαβίδ: «Τα ορμήματα του ποταμού ευφραίνουν την πόλη του Θεού». Δεν βλάπτει λοιπόν καθόλου το να ονομάζονται και οι ίδιοι οι άγιοι ποταμοί, καθ' ομοιότητα προς αυτόν, εφόσον βέβαια έχουν γίνει σύμμορφοί του νοητώς. Διότι, όπως ακριβώς ο ίδιος είναι το αληθινό φως, αλλά είπε κάπου στους αγίους αποστόλους: «Εσείς είστε το φως του κόσμου», έτσι, παρότι ο ίδιος είναι ποταμός καθώς και ύδωρ ζωντανό, χαρίζει και στους αγίους το προνόμιο να σεμνύνονται με τα ίδια χαρακτηριστικά.

Διότι οι τέτοιοι είναι πάρα πολύ υπομονετικοί στις θλίψεις, και θεωρούν ως ζωή το να πάσχουν· διακηρύττουν άλλωστε: «Για μένα το να ζω είναι ο Χριστός και το να πεθάνω κέρδος». Επομένως, ακόμα κι αν παρομοιάζονταν με αρπακτικούς λύκους, σύμφωνα τουλάχιστον με τους τρόπους που μόλις υποδείξαμε, προφανώς δεν θα αδικούνταν καθόλου ως προς την ορθότητα, επειδή και ο ίδιος ο Σωτήρας ονομάζει τον εαυτό του λιοντάρι και πάρδαλη, δηλαδή πάνθηρα, λέγοντας: «Διότι εγώ είμαι σαν πάνθηρας για τον Εφραίμ, και σαν λιοντάρι για τον οίκο του Ιούδα. Και εγώ έρχομαι, και θα πορευτώ, και θα αρπάξω, και δεν θα υπάρξει αυτός που θα γλιτώσει».—«Θηρία του αγρού» αποκαλεί εξάλλου και αυτούς που πιστεύουν σε αυτόν, λέγοντας έτσι μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Θα με δοξάσουν τα θηρία του αγρού, οι σειρήνες και οι κόρες των στρουθοκαμήλων. Διότι έδωσα νερό στην έρημο, και ποτάμια σε γη άνυδρη, για να ποτίσω το εκλεκτό μου γένος, τον λαό μου που απέκτησα για να διηγείται τις αρετές μου». Κατανοείς λοιπόν, πώς ονόμασε το εκλεκτό γένος θηρία του αγρού και σειρήνες, δηλαδή τα πιο καλλίφωνα από τα πτηνά. Και θηρία μεν, επειδή δεν ανέχονται να τους τιθασεύει ο Σατανάς, ο οποίος σπεύδει να τους υποτάξει στο χέρι του, αλλά μάλλον ορμούν εναντίον του, και σχεδόν καταστρέφουν αυτούς που έχουν επιλέξει να τους παρασύρουν σε όσα δεν είναι θεμιτά· σειρήνες δε, επειδή μιλούν με εξαιρετική ομορφιά για τα κατορθώματα του Χριστού και υμνούν τις τιμές προς αυτόν.

Θα ρεύσουν δε και «ποταμοί» θείων λογίων από τη διδασκαλία του Αγίου Πνεύματος στην άλλοτε «άνυδρη» γη, όπως ακριβώς και επί Μωυσή «έρρευσαν στην έρημο ποταμοί», αλλά εκεί μεν επρόκειτο για σωματικό νερό, που ήταν ρευστή και φθαρτή ουσία, ενώ τώρα πρόκειται για την ένθεη χορηγία του λογικού και πνευματικού ύδατος. Όταν λοιπόν ανοιχθεί «οδός στην έρημο» και «ποταμοί» από τις δικές μου πηγές κατακλύσουν την «άνυδρη» χώρα, πηγές για τις οποίες ελέχθη προηγουμένως: «και θα πιείτε ύδωρ από τις πηγές του σωτηρίου», τότε ακριβώς «τα θηρία του αγρού», δηλαδή οι εξαγριωμένες ψυχές, θα μεταβληθούν από τη θηριώδη κατάσταση, αφού αλλοιωθούν από τη δύναμη του ποταμού, ώστε αυτοί οι ίδιοι οι άλλοτε «θήρες να με ευλογήσουν», πράγμα που δεν έχει γίνει ποτέ από αιώνος· διότι ούτε επί του προτέρου λαού ούτε στην Αίγυπτο ούτε κατά την έξοδο από την Αίγυπτο ούτε κατά την παραμονή στη Βαβυλώνα ιστορείται να έχει συμβεί τέτοιο γεγονός. Και αν υπήρχαν κάποιες «σειρήνες» που έθελγαν με ηδονή και δαιμονικό άσμα τις ψυχές των ανθρώπων μέσα στα πλάσματα των ποιητών, τα στολισμένα με την ωραιότητα των λέξεων, αλλά και αυτές θα μεταβληθούν και «θα με ευλογήσουν». Ακόμη δε «και οι θυγατέρες των στρουθών» ή, κατά τους υπόλοιπους ερμηνευτές, «και οι στρουθοκάμηλοι», ζώο που ζει σε ερήμους και ακατοίκητες χώρες, και αυτό, αφού ημερευθεί, θα μάθει «να ευλογεί εμένα» τον Θεό.

Αιτία δε αυτών θα είναι το 〈ύδωρ〉 που δόθηκε από εμένα στην 〈έρημο〉 και η δύναμη των 〈ποταμών〉 που έρρευσαν στην 〈έρημο〉.⌝ Όταν δε τα άγρια θηρία και οι 〈σειρήνες〉 και οι 〈στρουθοί〉, αφού πιουν από το δικό μου ύδωρ, μεταβάλουν τη φύση τους σε ήμερη και λογική, θα μάθουν, εφόσον έγιναν πλέον 〈λαός μου〉 και 〈εκλεκτό μου γένος〉, 〈να διηγούνται τις αρετές μου, ή τον ύμνο μου〉 σύμφωνα με τον Σύμμαχο.

Και αφού αυτά συντελέστηκαν κατ' αυτόν τον παράδοξο τρόπο, μάθε εσύ, ω «Ιακώβ», ότι δεν θα γίνεις άξιος της κλήσεώς μου τότε, ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «ούτε εμένα επικαλέστηκες, Ιακώβ», και σύμφωνα με τον Ακύλα και τον Θεοδοτίωνα: «και δεν με επικαλέστηκες, Ιακώβ». Διότι τα μεν άγρια «θηρία» και οι «σειρήνες» και «οι θυγατέρες των στρουθοκαμήλων θα με ευλογήσουν»· εσύ όμως, ω «Ιακώβ», δεν έπραξες τίποτε τέτοιο, αλλά ούτε καν καταδέχθηκες να με επικαλεστείς, «αλλά κουράστηκες για εμένα» σύμφωνα με τον Σύμμαχο, και σύμφωνα με τον Ακύλα και τον Θεοδοτίωνα: «διότι κουράστηκες με εμένα», καίτοι εγώ «δεν σε έκανα να κοπιάσεις». Όσα λοιπόν ενομίζετο ότι σου προκαλούν κόπους, αυτά τα έχω ήδη αποποιηθεί, λέγοντας και πρωτύτερα: «τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας; λέγει ο Κύριος· είμαι πλήρης από ολοκαυτώματα κριών, και στέαρ αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ». Αλλά «ούτε θυμίαμα, ούτε λίβανο, ούτε θυσίες», ούτε τίποτε άλλο από αυτά δεν ζήτησα από εσένα στους νόμους της Καινής Διαθήκης, τους οποίους διέταξα «δια του Παιδός μου», «τον οποίο εξέλεξα», αλλά ούτε και εσύ μου τα προσέφερες αυτά. Αν όμως πρέπει να πούμε την αλήθεια, έπραξες άλλα αντί άλλων· διότι «μέσα στις αμαρτίες σου στάθηκα προστάτης σου», ή σύμφωνα με τους υπόλοιπους ερμηνευτές: «μέσα στις αμαρτίες σου με επικαλέστηκες και μέσα στις αδικίες σου».

«Ο θάνατος κατέπιε, αφού κυριάρχησε, και πάλι ο Θεός εξάλειψε κάθε δάκρυ από κάθε πρόσωπο· το όνειδος του λαού αφαίρεσε ο Θεός από όλη τη γη, διότι το στόμα του Κυρίου τα μίλησε αυτά». 〈ΛΓ΄. Του ιδίου〉. «Μην αναθυμάστε τα παλαιά και μην αναλογίζεστε τα αρχαία· διότι ιδού, εγώ κάνω νέα πράγματα τα οποία τώρα θα ανατείλουν, και θα τα γνωρίσετε, και θα ανοίξω δρόμο μέσα στην έρημο, και ποταμούς στην άνυδρη γη· και θα με δοξάσουν τα θηρία του αγρού, οι σειρήνες και οι στρουθοκάμηλοι· διότι έδωσα νερό στην έρημο για να ποτίσω το γένος μου το εκλεκτό, τον λαό μου που περιποιήθηκα (και απέκτησα), για να διηγείστε τις αρετές μου. Δεν σε κάλεσα τώρα, Ιακώβ, ούτε σε έκανα να κοπιάσεις, Ισραήλ. Δεν μου έφερες πρόβατα για τις ολοκαρπώσεις σου, ούτε με δόξασες με τις θυσίες σου· δεν με υπηρέτησες με δώρα, ούτε σε κούρασα ζητώντας λιβάνι, ούτε αγόρασες για εμένα με ασήμι θυμίαμα, ούτε το λίπος των θυσιών σου επιθύμησα, αλλά μέσα στις αμαρτίες σου και στις αδικίες σου, εγώ στάθηκα προστάτης σου». Και στη συνέχεια λέει: «Επιστρέψτε σε εμένα και θα σωθείτε εσείς από τα πέρατα της γης. Εγώ είμαι, και δεν υπάρχει άλλος».

«Εξαιτίας τριών πραγμάτων σείεται η γη, και το τέταρτο δεν μπορεί να το υποφέρει: Αν ένας δούλος γίνει βασιλιάς, και αν ένας άφρονας χορτάσει με φαγητό, και αν μια δούλη διώξει την κυρία της, και αν μια μισητή γυναίκα πάρει καλό άνδρα.» ΤΙΤΛΟΣ Δʹ. — Περί του Χριστιανισμού και της Εκκλησίας που προέρχεται από τα έθνη. «Θα ονομάσω λαό μου αυτόν που δεν ήταν λαός μου, και αγαπημένη αυτήν που δεν ήταν αγαπημένη.» «Ευφράνσου, έρημος διψασμένη· ας αγαλλιάσει η έρημος και ας ανθίσει σαν κρίνος, και θα βγάλει άνθη· και θα χαρεί πλούσια.» «Έδωσα νερό στην έρημο, και ποταμούς, για να ποτίσω το εκλεκτό μου γένος, τον λαό μου, τον οποίο απέκτησα για δικό μου, για να διηγείται τις αρετές μου.» «Έγινα φανερός σε αυτούς που δεν με ρωτούσαν· βρέθηκα από αυτούς που δεν με ζητούσαν. Είπα, Ιδού είμαι εδώ, στο έθνος που δεν είχε επικαλεστεί το όνομά μου.» «Ευφράνσου, στείρα, εσύ που δεν γεννάς· ξέσπασε και φώναξε δυνατά, εσύ που δεν νιώθεις ωδίνες τοκετού, διότι πολλά είναι τα τέκνα της έρημης, περισσότερα από εκείνης που έχει τον άνδρα.» «Στους δούλους μου θα δοθεί ένα νέο όνομα, το οποίο θα ευλογηθεί πάνω στη γη. Θα ευλογήσουν τον αληθινό Θεό.» «Θα με ευλογήσει ο λαός μου, τον οποίο απέκτησα για να διηγείται τις αρετές μου.» «Εσείς είστε γένος εκλεκτό, βασίλειο ιεράτευμα, έθνος άγιο, λαός που αποκτήθηκε ως ιδιοκτησία, για να εξαγγείλετε τις αρετές Εκείνου που σας κάλεσε στο θαυμαστό του φως. Εσείς που κάποτε δεν ήσασταν λαός, τώρα όμως είστε λαός του Θεού· εσείς που δεν είχατε ελεηθεί, τώρα όμως ελεηθήκατε.» «

61. Αν λοιπόν η παιδεία του Κυρίου ανοίγει τα αυτιά κάθε ανθρώπου που τον φοβάται, και του προσθέτει ακοή για να ακούει, και δίνει γλώσσα παιδείας ώστε να γνωρίζει πότε πρέπει να πει λόγο, ποιος άλλος είναι αυτός που στρέφει προς τα πίσω τους συνετούς και τους σοφούς του κόσμου, και αποδεικνύει μωρία τη σοφία τους, ενώ στερεώνει μόνο τα λόγια των δούλων του, παρά μόνο αυτός που κάνει νέα και παράδοξα προς δόξαν του, αυτός που χαράσσει μέσα στην έρημη και ξερή καρδιά οδό ταπεινώσεως και πραότητας, και μέσα στην άνικμη και άνυδρη διάνοια δημιουργεί ποταμούς άρρητης σοφίας, για να ποτίσει το εκλεκτό γένος του, τον λαό που έκανε δικό του, ώστε να διηγούνται τις αρετές του; Διότι προπορεύεται εκείνων που τον αγαπούν και τον φοβούνται, και εξομαλύνει τα όρη των παθών, και συντρίβει τις χάλκινες πύλες της αγνωσίας, και ανοίγει τις θύρες της δικής του γνώσεως, και τους αποκαλύπτει τους σκοτεινούς, απόκρυφους και αόρατους θησαυρούς της, για να γνωρίσουν ότι αυτός είναι Κύριος ο Θεός, ο οποίος τους αποκαλεί με το όνομα Ισραήλ.