Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 44:24

Εάν λοιπόν λέγεται ότι ο Πατέρας είναι ο μόνος αληθινός Θεός, αυτό δεν έχει ειπωθεί για να αθετήσει Εκείνον που λέει, «Εγώ είμαι η αλήθεια», αλλά για να αναιρέσει πάλι εκείνους που δεν είναι εκ φύσεως αληθινοί, όπως είναι ο Πατέρας και ο δικός Του Λόγος. Διότι έτσι και ο ίδιος ο Κύριος αμέσως προσέθεσε: «Και τον Ιησού Χριστό, τον οποίο απέστειλες». Αν όμως ήταν κτίσμα, δεν θα είχε συνδέσει και συναριθμήσει τον εαυτό Του με Εκείνον που Τον έκτισε. Διότι ποια κοινωνία μπορεί να υπάρχει μεταξύ του αληθινού και του μη αληθινού; Τώρα όμως, συνδέοντας τον εαυτό Του με τον Πατέρα, έδειξε ότι προέρχεται από τη φύση του Πατέρα, και μας έδωσε να γνωρίσουμε ότι είναι αληθινό γέννημα του αληθινού Πατέρα. Αυτό έμαθε και δίδαξε ο Ιωάννης, γράφοντας στην Επιστολή του: «Και βρισκόμαστε στον Αληθινό, στον Υιό Του Ιησού Χριστό. Αυτός είναι ο αληθινός Θεός, και η αιώνια ζωή». Και όταν ο μεν προφήτης λέει σχετικά με την κτίση: «Αυτός που μόνος άπλωσε τον ουρανό», και ο δε Θεός: «Εγώ μόνος εξέτεινα τον ουρανό», έχει γίνει σε όλους φανερό ότι μέσα στο «μόνος» υποδηλώνεται και ο Λόγος του μόνου, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και χωρίς Αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα. Επομένως, αν έγινε (η κτίση) μέσω του Λόγου, και (ο Πατέρας) λέει «Εγώ μόνος», και μαζί με τον μόνο εννοείται και ο Υιός, μέσω του οποίου δημιουργήθηκε ο ουρανός, κατ' αυτόν τον τρόπο, ακόμη και αν λέγεται, «Ένας Θεός», και, «Εγώ μόνος», και, «Εγώ πρώτος», εννοείται ότι στον έναν και μόνο και πρώτο συνυπάρχει ο Λόγος, ακριβώς όπως το απαύγασμα μέσα στο φως.

Εάν λοιπόν λέγεται και ο Πατέρας «μόνος αληθινός», αυτό δεν έχει ειπωθεί προς απόρριψη εκείνου που λέει «εγώ είμαι η αλήθεια», αλλά προς αναίρεση εκείνων που από τη φύση τους δεν είναι αληθινοί, όπως είναι ο Πατέρας και ο Λόγος Του. Διότι έτσι και ο ίδιος ο Κύριος αμέσως συνέδεσε τη φράση «και τον Ιησού Χριστό, τον οποίο απέστειλας». Αν όμως ήταν κτίσμα, δεν θα συνέδεε και δεν θα συγκατέλεγε τον εαυτό Του με Εκείνον που Τον έκτισε. Διότι ποια κοινωνία υπάρχει μεταξύ του αληθινού και του μη αληθινού; Τώρα όμως, συνδέοντας τον εαυτό Του με τον Πατέρα, έδειξε ότι είναι από τη φύση του Πατέρα, και μας «έδωσε» την ικανότητα να γνωρίζουμε ότι είναι αληθινό γέννημα του αληθινού Πατέρα. Μαθαίνοντας αυτό ο Ιωάννης, το δίδαξε γράφοντας στην επιστολή του: «και είμαστε στον αληθινό, στον Υιό του Ιησού Χριστό. Αυτός είναι ο αληθινός Θεός και η αιώνια ζωή». Και ενώ ο προφήτης λέει σχετικά με την κτίση: «Αυτός που άπλωσε τον ουρανό μόνος του», και ο Θεός λέει: «Εγώ μόνος εξέτεινα τον ουρανό», έχει γίνει φανερό στον καθένα ότι στη λέξη «μόνος» υποδηλώνεται και ο Λόγος του μόνου [Θεού], μέσω του οποίου «τα πάντα έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα πράγμα». Επομένως, εάν έγινε μέσω του Λόγου, και λέει «εγώ μόνος», νοείται μαζί με το «μόνος» και ο Υιός, μέσω του οποίου δημιουργήθηκε και ο ουρανός. Έτσι λοιπόν, ακόμη και αν λέγεται «ένας Θεός» και «εγώ μόνος» και «εγώ πρώτος», μέσα στο «ένας» και στο «μόνος» και στο «πρώτος» νοείται ότι συνυπάρχει ο Λόγος, όπως ακριβώς μέσα στο φως το απαύγασμα. Και αυτό δεν θα μπορούσε να νοηθεί για κανέναν άλλον, παρά μόνο για τον Λόγο.

Διότι κανένα από τα δημιουργήματα δεν αποτελεί ποιητικό αίτιο· «διότι τα πάντα έγιναν διά του Λόγου»· και δεν θα μπορούσε βέβαια ο ίδιος να κατεργαστεί τα πάντα, εάν και ο ίδιος ο Λόγος ανήκε στα κτίσματα. Διότι ούτε οι άγγελοι θα έχουν τη δυνατότητα να δημιουργούν, όντας και αυτοί κτίσματα, έστω και αν ο Ουαλεντίνος, ο Μαρκίων και ο Βασιλείδης πρεσβεύουν τέτοια δόγματα και εσείς τυγχάνετε ζηλωτές τους. Ούτε ο ήλιος, όντας κτίσμα, θα φέρει ποτέ το μη ον στην ύπαρξη· ούτε άνθρωπος θα πλάσει άνθρωπο, ούτε λίθος θα επινοήσει λίθο, ούτε δέντρο θα μεγαλώσει δέντρο, αλλά ο Θεός είναι εκείνος που «πλάθει τον άνθρωπο από την κοιλιά», που στήνει τα όρη και ψηλώνει τα δέντρα. Ο άνθρωπος όμως, έχοντας την ικανότητα της γνώσης, συνθέτει και αναδιαμορφώνει αυτή την ύλη, και κατεργάζεται τα υπάρχοντα πράγματα, όπως διδάχθηκε. Και αρκείται στο γεγονός ότι απλώς αποτελεί δημιούργημα· έχοντας δε επίγνωση της φύσης του, εάν έχει ανάγκη από κάτι, γνωρίζει να το ζητά από τον Θεό.

Αν όμως κάποιος αποδώσει κάτι περισσότερο στον πρωτόπλαστο, επειδή αξιώθηκε να πλαστεί από το χέρι του Θεού, ας λογαριάζει ένας τέτοιος άνθρωπος αυτή την υπεροχή ως ζήτημα τιμής και όχι φύσεως. Διότι από γη δημιουργήθηκε, όπως ακριβώς και όλοι οι άλλοι· και το ίδιο χέρι που έπλασε τότε τον Αδάμ, αυτό και τώρα και πάντοτε πλάθει πάλι και συγκροτεί όσους έρχονται μετά από εκείνον. Και τούτο ο ίδιος ο Θεός το λέει αφενός στον Ιερεμία, όπως προείπα: «Προτού σε πλάσω στην κοιλιά, σε γνωρίζω». Αφετέρου, για τα πάντα έλεγε: «Το χέρι μου τα έφτιαξε όλα αυτά». Και πάλι, μέσω του Ησαΐα λέει: «Έτσι λέει ο Κύριος που σε λυτρώνει και σε πλάθει μέσα στην κοιλιά: Εγώ είμαι ο Κύριος που συντελώ τα πάντα, εξέτεινα τον ουρανό μόνος μου και στερέωσα τη γη». Ο δε Δαβίδ, γνωρίζοντας τούτο, έψαλλε: «Τα χέρια σου με έφτιαξαν και με έπλασαν». Και εκείνος που λέει στο βιβλίο του Ησαΐα: «Έτσι λέει ο Κύριος, που με έπλασε από την κοιλιά ως δούλο του», αυτό ακριβώς εννοεί. Επομένως, ως προς τη φύση δεν διαφέρει σε τίποτα από εμάς, έστω και αν προηγείται χρονικά, εφόσον από το ίδιο χέρι συγκροτούμαστε και κτιζόμαστε όλοι. Αν λοιπόν, ω Αρειανοί, κατ' αυτόν τον τρόπο φρονείτε και για τον Υιό του Θεού, ότι δηλαδή έτσι και αυτός έλαβε υπόσταση και δημιουργήθηκε, τότε δεν θα διαφέρει σε τίποτα, κατά τη γνώμη σας, από τα άλλα δημιουργήματα ως προς τη φύση, εφόσον και αυτός δεν υπήρχε και έγινε, και εξαιτίας της αρετής του κτίσθηκε συγχρόνως και σε αυτόν η χάρη του ονόματος.

Διότι έχει γραφτεί: «Δεν θα προσκυνήσεις ξένο θεό»· ούτε προτρεπόμαστε να αποδεχθούμε κάποιον νέο θεό. Μην κάνεις λόγο, λοιπόν, για προσθήκη λατρείας, ούτε ότι ο Υιός είχε αποσιωπηθεί στους παλαιούς, ενώ σε εμάς έχει αποκαλυφθεί, εφόσον βέβαια ομολογείς τον Υιό ως δημιουργό Λόγο. Διότι οι πατέρες γνώριζαν τον Λόγο, προσκυνούσαν τον Λόγο του Θεού, και μαζί με τον Λόγο το Πνεύμα. Και μην Τον χωρίσεις από Εκείνον που λέει: «Εγώ είμαι ο μόνος Θεός, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα», για να μην αναγκαστείς να βλασφημήσεις τον Υιό ως μη όντα Θεό. Ούτε να Τον χωρίσεις από Εκείνον που λέει: «Εγώ άπλωσα τον ουρανό μόνος μου», για να μην αποστείς και από το να αποκαλείς δημιουργό τον Υιό· διότι αυτός που άπλωσε τον ουρανό δεν έχει χωριστεί από τη δόξα του μόνου Θεού. Επομένως, εν Υιώ γνώρισε τον Πατέρα, εν Πατρί δόξασε τον Υιό. Μη μερίζεις τα αμέριστα, μη σχίζεις τα άσχιστα. Διότι, ακόμη κι αν το θέλεις, δεν σχίζονται. Κι αν ακόμη διαρραγούν οι αιρετικοί, η Τριάδα δεν διαρρηγνύεται· αλλά παραμένει αυτό που είναι, ακόμη κι αν σε άλλους δεν φαίνεται έτσι. Διότι η αγία Τριάδα είναι άρρηκτος δεσμός, και είναι σεβαστή σε μία και αΐδια δόξα, φέροντας παντού την αυτή και μία μόνη θεότητα, άρρηκτη, άσχιστη, αδιαίρετη, πληρώντας τα πάντα, περιέχοντας τα πάντα, ούσα παρούσα στα πάντα, δημιουργώντας, κυβερνώντας, αγιάζοντας και ζωοποιώντας.

Αυτοί θα μπορούσαν να είναι και δάσκαλοι των λαών, και καθοδηγητές των ποιμνίων, ανακτώντας με τη δική τους πνευματική ευκαρπία όσους τους πλησιάζουν. Λοιπόν, τη νοούμενη εν Χριστώ ευφροσύνη ανακραυγάζουν μαζί με τα θεμέλια της γης, τα βουνά και τα δέντρα που υπάρχουν σε αυτά, και χαίρονται επειδή ο Θεός λύτρωσε τον Ιακώβ, και ο Ισραήλ θα δοξαστεί. Διότι δεν λυτρώθηκε μόνο επειδή απέβαλε τους μολυσμούς της αμαρτίας και απαλλάχθηκε από τη φωτιά και την καταδίκη, αλλά επιπλέον δοξάστηκε, επειδή έγινε οικείος του Θεού, ονομάστηκε υιός του και απέκτησε αδελφότητα με τον έναν και κατά φύση και αληθώς Υιό, δηλαδή τον Χριστό. <Έτσι λέει ο Κύριος που σε λυτρώνει, και που σε έπλασε από την κοιλιά της μητέρας σου: Εγώ είμαι ο Κύριος που συντελεί τα πάντα. Εγώ εξέτεινα τον ουρανό μόνος μου, και στερέωσα τη γη. Ποιος άλλος διασκορπίζει τα σημεία των εγγαστριμύθων και τις μαντείες από την καρδιά; Αυτός που στρέφει τους συνετούς προς τα πίσω και καθιστά μωρή τη βουλή τους, και αυτός που επιβεβαιώνει τα λόγια του δούλου του και επαληθεύει τη βουλή των αγγέλων του.> Με πολλή οικονομία ο Θεός των όλων και σε αυτά μας μιλάει, και προσπαθεί να πληροφορήσει εκείνους που έχουν ασεβήσει απέναντι στη δόξα του, μεταφέροντάς την σε άλλους, προφανώς σε αυτούς που δεν είναι θεοί, ότι αυτός είναι ο δημιουργός των πάντων, και κυβερνήτης, κτίστης και ποιητής ακόμη και αυτών που διαπαιδαγωγούνται.

Επειδή δε έδινε υποσχέσεις για πάρα πολλά και θαυμαστά πράγματα, τις οποίες ήταν φυσικό να μην πιστέψουν κάποιοι, σκόπιμα, όπως είπα, τους φανερώνει εκ των προτέρων τη δική του δύναμη και υπεροχή, ώστε να γνωρίζουν ότι με κάθε τρόπο και οπωσδήποτε, ό,τι κι αν επιλέξει να κατορθώσει, αυτό θα φτάσει σε πέρας. Διότι για ποιο πράγμα θα ήταν ανίκανος, ή πώς δεν θα μπορούσε να λυτρώσει κάποιους Εκείνος που τους έπλασε από την κοιλιά, δηλαδή, Εκείνος που τους κάλεσε στο ίδιο το είναι και έφερε στην ύπαρξη αυτούς που κάποτε δεν υπήρχαν, Εκείνος που συντελεί τα πάντα, δηλαδή, ο κυβερνήτης των όλων, που διοικεί και κατευθύνει το καθετί σύμφωνα με το θέλημά του; Και αυτό οπωσδήποτε είναι καλό. Διότι ο Θεός δεν θα μπορούσε να αστοχήσει ως προς εκείνο που αρμόζει περισσότερο στη δική του δόξα.

Λέει δε ότι εξέτεινε μόνος του τον ουρανό, όχι αποκλείοντας τον μονογενή Θεό Λόγο που προέρχεται από την ουσία του, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και στον οποίο υπάρχουν τα πάντα· αλλά επειδή κανένας απολύτως από τους ψευδώνυμους θεούς δεν συνεργάστηκε σε τίποτα με τον Θεό των πάντων. Διότι αυτοί που δεν υπάρχουν καθόλου, πώς θα μπορούσαν να γίνουν δεκτοί ως εργάτες, ή μάλλον να πούμε ως συνεργάτες του δημιουργού Θεού; Επομένως, δεν λέμε ότι σε αυτά τα λόγια γίνεται αντιδιαστολή προς τον κατά φύση και εξ αυτού γεννηθέντα Υιό, αλλά ότι το άπλωμα του ουρανού δεν υπήρξε αποτέλεσμα κάποιου άλλου θεού, ήτοι το να αποκτήσει η γη ακλόνητα θεμέλια.

Και όταν αποδοκιμάστηκαν, λέει, οι συνετοί, και αφού αποδείχθηκε εντελώς ασύνετη και ανόητη κάθε τους βουλή, εδραίωσε ο Θεός και Πατέρας τα λόγια του δικού Του Υιού, δηλαδή το ευαγγελικό και σωτήριο θέσπισμα, το οποίο μας κήρυξε ο ίδιος ο Χριστός. Και απέδειξε αληθινή τη βουλή των αγγέλων του. Διότι ως άγγελοι μπορούν να νοηθούν εκείνοι που είναι πρεσβευτές του Χριστού και διακηρύσσουν το μήνυμά Του στον κόσμο. Και η βουλή τους ήταν αγαθή, και η παραίνεσή τους προς τους παντού ανθρώπους ήταν να απομακρυνθούν από τα παλαιά σφάλματα, να ενδυναμωθούν στα αγαθά έργα, να προσκολληθούν στα καλύτερα, να γνωρίσουν τον κατά φύση και αληθινό Θεό, να υποτάξουν τον αυχένα τους στους δικούς Του νόμους, και να τρέχουν έτσι προς τη σωτηρία και τη ζωή. Επομένως, γεμάτα από κάθε αλήθεια είναι τα δικά τους λόγια· αντίθετα, έχουν μωρανθεί αυτά των Ελλήνων, καθώς δεν έχουν το κάλλος της αλήθειας· διότι όλα σε εκείνους είναι ψευδή: και η προφητεία, και η σύνεση, και το πλήθος των νομιζόμενων θεών, που είναι άγνωστο ακόμη και στους ίδιους τους πλανεμένους. <Αυτός που λέει στην Ιερουσαλήμ: Θα κατοικηθείς, και στις πόλεις του Ιούδα: Θα ανοικοδομηθείτε, και θα αναδείξω τα ερημωμένα της μέρη.> Έτσι ακολουθεί και το «Εγώ είμαι», δηλαδή, Ιερουσαλήμ, αυτός που σε λυτρώνει, αυτός που συντελεί τα πάντα, και που άπλωσε τον ουρανό. Είμαι λοιπόν εγώ, λέει, αυτός που λέει στην Ιερουσαλήμ: Θα κατοικηθείς. Διότι οι Βαβυλώνιοι την είχαν κυριεύσει κατά κράτος, λεηλατώντας ολόκληρη τη χώρα των Ιουδαίων.

Είπε δε έτσι ο Θεός διά της φωνής του Ησαΐα: «Έτσι λέει ο Κύριος που σε λυτρώνει, και που σε έπλασε από την κοιλιά: Εγώ είμαι ο Κύριος που τα συντελώ αυτά, που άπλωσα τον ουρανό μόνος μου και στερέωσα τη γη. Ποιος άλλος διασκορπίζει τα σημεία των εγγαστριμύθων και τις μαντείες από την καρδιά; Αυτός που στρέφει τους συνετούς προς τα πίσω και καθιστά μωρή τη βουλή τους, και που επιβεβαιώνει τα λόγια του δούλου του, και επαληθεύει τη βουλή των αγγέλων του. Αυτός που λέει για την Ιερουσαλήμ, θα κατοικηθείς· και για τις πόλεις της Ιουδαίας, θα ανοικοδομηθείτε, και τα ερείπιά της θα τα αναστήσω. Αυτός που λέει στην άβυσσο, θα ερημωθείς, και τους ποταμούς σου θα ξηράνω· αυτός που λέει για τον Κύρο να έχει φρόνηση, και θα εκτελέσει όλα τα θελήματά μου».

ΑΛΛΟ. Που δεικνύει ότι, ακόμη και αν ο Πατέρας λέγεται μόνος Θεός, συνεισάγεται οπωσδήποτε και ο Υιός. Λέει κάπου προς τον Θεό ένας από τους προφήτες: «Αυτός που άπλωσε τον ουρανό μόνος». Αναφέρεται δε και φωνή του Θεού: «Εγώ μόνος εξέτεινα τον ουρανό». Και πάλι άλλη ρήση σαφώς για τον Υιό, ότι «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί». Εάν, λοιπόν, ενώ ο Θεός και Πατέρας λέει ότι δημιούργησε τον ουρανό μόνος του, βρίσκεται ο Υιός να τον έχει κατασκευάσει, είναι σε όλους προφανές ότι, ακόμη και αν ο Πατέρας ονομάζεται ως ο μόνος αληθινός Θεός, συμπαραλαμβάνεται οπωσδήποτε και ο Υιός, μέσω του οποίου εργάζεται τα πάντα και λαλεί· και υπάρχει όντως μέσα στον ένα και μόνο και πρώτο και αληθινό φυσικώς, όπως ακριβώς το απαύγασμά του μέσα στο φως.

Είναι γεγραμμένο ως εξής: «Οργίστηκε ο Βαλάκ και χτύπησε τα χέρια του, και είπε ο Βαλάκ στον Βαλαάμ: Σε κάλεσα για να καταραστείς τον εχθρό μου, και ιδού, εσύ τον ευλόγησες με ευλογίες για τρίτη φορά. Και είπε ο Βαλαάμ στον Βαλάκ: Δεν μίλησα και στους αγγελιαφόρους σου που μου έστειλες, λέγοντας: Εάν μου δώσει ο Βαλάκ τον οίκο του γεμάτο από ασήμι και χρυσάφι, δεν θα μπορέσω να παραβώ τον λόγο του Κυρίου ώστε να κάνω καλό ή κακό από μόνος μου· όσα μου πει ο Θεός, αυτά θα πω.» Είναι λοιπόν συνηθισμένο στους ψευδομάντεις να χρησιμοποιούν τέτοια απατηλά λόγια, σκεπτόμενοι ότι οπωσδήποτε θα πουν την αλήθεια σε όσους έχουν την περιέργεια να μάθουν. Κατανόησε όμως ότι το να λέει κανείς την αλήθεια είναι ξένο προς την τέχνη του επωδού και του μάγου· θα μπορούσε όμως μερικές φορές να προέλθει από τον Θεό, ο Οποίος καταβάλλει φοβερά τις ψυχές των βεβήλων με την προαγόρευση των μελλοντικών γεγονότων. ΠΑΛΛ. Πείθομαι. ΚΥΡ. Διότι, το ότι ο Θεός μισεί και ακυρώνει τέτοιου είδους μαγείες και ματαιολογίες, γίνεται σαφές από τα λόγια Του: «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός» και επιπροσθέτως: «Ποιος άλλος θα ματαιώσει τα σημεία των εγγαστριμύθων και τις μαντείες από την καρδιά, στρέφοντας προς τα πίσω τους συνετούς, και αποδεικνύοντας μωρή τη βουλή τους, και στερεώνοντας τα λόγια του δούλου Του και επαληθεύοντας τη βουλή των αγγέλων Του;»

Αυτά δε εκπληρώθηκαν κατά την εποχή του Κύρου, του πρώτου που βασίλευσε στους Πέρσες· γι' αυτό και μνημονεύει ονομαστικά τον ίδιο τον ‹Κύρο› με τρόπο εξαιρετικά θαυμαστό, ο οποίος έζησε περίπου διακόσια χρόνια αργότερα και ελευθέρωσε τον λαό των Ιουδαίων από την αιχμαλωσία, προστάζοντας μάλιστα να ανεγερθεί ο ναός στην Ιερουσαλήμ. Γι' αυτό, με αφορμή μια τέτοια επαγγελία αγαθών, στα προηγούμενα καλούσε με δυνατή φωνή τους 〈ουρανούς〉 και τα 〈θεμέλια της γης〉, τα 〈όρη〉 και τους 〈λόφους〉 και 〈όλα〉 τα 〈δέντρα〉 να υμνούν και να δοξάζουν τον Θεό, σε ακολουθία των οποίων προσθέτει και όσα αναφέρονται στο προκείμενο κείμενο, λέγοντας: 〈Έτσι λέει ο Κύριος που σε λυτρώνει και σε πλάθει από την κοιλιά〉. Το ποιος δε είναι αυτός που 〈πλάθει από την κοιλιά〉, θα το διδάξει το βιβλίο του Ιερεμία, στο οποίο έχει ειπωθεί: «και έγινε λόγος Κυρίου προς εμένα, λέγοντας: προτού σε 〈πλάσω〉 στην 〈κοιλιά〉 σε γνωρίζω, και προτού βγεις από τη μήτρα σε έχω αγιάσει», όπου ο προφήτης, παρουσιάζοντας σαφώς τον Λόγο του Κυρίου, διδάσκει ότι Αυτός είναι ο πλάστης των σωμάτων που κυοφορούνται στη γαστέρα. Έπειτα, επειδή ακριβώς τους υπαινισσόταν την επιστροφή από την αιχμαλωσία, πολύ εύστοχα τον ονόμασε ως εκείνον που 〈λυτρώνει〉. Επειδή δε εκείνοι προς τους οποίους λέγονταν αυτά ήταν περισσότερο προσκολλημένοι στα σωματικά, εύλογα τους υπενθυμίζει ότι αυτός είναι που τους 〈έπλασε από την κοιλιά〉. Και προσθέτει στη συνέχεια: 〈Εγώ είμαι ο Κύριος που συντελεί τα πάντα〉, ή σύμφωνα με τους υπόλοιπους ερμηνευτές: εκείνος που 〈έφτιαξε τα πάντα〉.

Και πρώτον μεν λέγει «τον ουρανό μόνος εξέτεινα», έπειτα «στερέωσα τη γη»· διότι «τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα». Και «εξέτεινε τον ουρανό μόνος και στερέωσε τη γη» με το νεύμα και τη βούληση του Πατρός· «διότι αυτός είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν». Γι' αυτό στις Παροιμίες λέγεται από το δικό του πρόσωπο: «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, συμπαρευρισκόμουν μαζί του»· διότι καθώς ο Πατέρας «ετοίμαζε» μέσα από τη βούληση και τη διαταγή, εκείνος «ήταν παρών», και καθώς Εκείνος τα προήγε σε έργα, εκείνος διακονούσε, επιτελώντας εμπράκτως τα ορισθέντα υπό του Πατρός. Γι' αυτό λέγει: «εξέτεινα τον ουρανό μόνος και στερέωσα τη γη». Η μεν γη λοιπόν, ούσα συμπαγής και στερεή, ώστε να παραμένει εδραιωμένη ακίνητα για όλη την αιωνιότητα, εύλογα λέγεται ότι «έχει στερεωθεί»· ενώ ο ουρανός, επειδή έχει εξαπλωθεί παντού, ότι «έχει εκταθεί». Γι' αυτό και σε άλλα σημεία αναφέρεται: «εκείνος που εκτείνει τον ουρανό ωσάν δέρμα».