Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 45:12

Εγώ, από την πλευρά μου, «αιχμαλωτίζοντας κάθε νόημα», αν και αμαθής, «στην υπακοή του Χριστού», έτσι περίπου διασαφηνίζω αυτά τα ζητήματα. Έτσι, λέει ο Αθανάσιος, το Πνεύμα είναι από τον Πατέρα και παρά του Λόγου, αυτό που εκπορεύεται από τον Πατέρα, όπως ακριβώς και από τον ίδιο τον συναΐδιο Πατέρα, όπως ακριβώς και ο Υιός κατ' αυτόν τον τρόπο αποστέλλεται, και δίδεται από το Πνεύμα στους πιστούς, όπως και από τον ίδιο τον Πατέρα· και λάβε τη μαρτυρία από τον ίδιο τον Λόγο και Υιό, που λέει: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε. Με απέστειλε για να κηρύξω το Ευαγγέλιο στους φτωχούς». Άρα το Πνεύμα και έχρισε τον Υιό, και τον απέστειλε· αλλά και ο Πατέρας αποστέλλεται και από τους δύο, τον Υιό και το Πνεύμα. Και το πώς συμβαίνει αυτό, άκουσέ το από τον ίδιο τον Πατέρα που λέει τα εξής μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Άκουσέ με, Ιακώβ και Ισραήλ, τον οποίο εγώ καλώ· Εγώ είμαι ο πρώτος Θεός, εγώ και έπειτα από αυτά· και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός. Εγώ με το χέρι μου θεμελίωσα τη γη, και το Πνεύμά μου στερέωσε τον ουρανό. Εγώ έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα. Και τώρα ο Κύριος με απέστειλε». Άρα ο Πατέρας είναι αυτός που λέει εδώ το: «Με απέστειλε». Βλέπεις την ισοτιμία των τριών προσώπων της υπέρτατης θεότητας;

Διότι δύο είναι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να οδηγηθούμε στην επίγνωση του Θεού και στην επιμέλεια του εαυτού μας: είτε μέσω των φυσικών εννοιών, αναβαίνοντας από τα ορατά προς τον Δημιουργό, είτε μέσω της διδασκαλίας που μας έχει δοθεί διά του νόμου. Αυτοί όμως φαίνεται ότι απειθούν και στο ισχυρό χέρι, δηλαδή δεν οδηγούνται από τα κτίσματα προς την κατανόηση Εκείνου που τα δημιούργησε, αλλά απειθούν και στην πορεία, δηλαδή στην οδό. Οδός δε είναι είτε ο Κύριος, ο οποίος είπε: «Εγώ είμαι η οδός». Ο ίδιος είναι και χέρι του Θεού και δεξιά. Διότι λέγει: «Η δεξιά σου, Κύριε, δοξάστηκε εν ισχύι»· και «Εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό». Επομένως, κατηγορούνται όσοι δεν πιστεύουν στον Κύριο. — Είτε πάλι, ως πορεία εννοεί εδώ την οδό του παρόντος βίου, η οποία μας έχει οριστεί σύμφωνα με τον νόμο. Διότι το ότι η διδασκαλία ονομάζεται οδός, είναι γνωστό από πολλά σημεία, αφού ο Κύριος αποκαλεί τους διδασκάλους του νόμου τυφλούς οδηγούς. Επίσης: «Ευφράνθηκα στην οδό των μαρτυρίων σου». Και: «Στην οδό σου θα ζήσω». Και: «Μακάριοι οι άμωμοι στην οδό». Και, με μια λέξη, η Γραφή είναι πλήρης από αναφορές που ονομάζουν ως μια οδοιπορία την προκοπή μέσω του νόμου προς την τελείωση της ψυχής. — Και προσέθεσε την αιτία της απείθειας: δεν δέχονται (λέγει) τα προστάγματα της οδού, τα οποία μεταχειρίζεται ο λόγος, αλλά απειθούν σε αυτά, μη μπορώντας να υποφέρουν τη σκληρότητα των όσων έχουν διαταχθεί.

Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι και ο προφήτης Ιερεμίας στάλθηκε στο σπίτι του κεραμέα, για να τον δει να δημιουργεί με την τέχνη του. Και όταν ο πηλός χάλασε και αναπλάστηκε σε άλλο αγγείο, του είπε ο Θεός: «Μήπως, όπως αυτός ο κεραμέας, δεν μπορώ να κάνω και εγώ σε εσάς, οίκε του Ισραήλ; Ιδού, όπως είναι ο πηλός του κεραμέα, έτσι είστε και εσείς στα χέρια μου.» Το ότι δε και εμείς μεταπλαθόμαστε πνευματικά σε άγια και πανέμορφη ζωή, το αποσαφηνίζει ο Παύλος λέγοντας: «Εμείς δε όλοι, αντικατοπτρίζοντας με ακάλυπτο πρόσωπο τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως ενεργεί το Πνεύμα του Κυρίου». Μέσω αυτού και αναγεννιόμαστε, έχοντας σπορά που δεν είναι πλέον φθαρτή, αλλά εκείνη που δίνεται δια του ζωντανού και αιώνιου λόγου του Θεού. <Διότι έτσι λέγει ο Κύριος ο Θεός, ο Άγιος του Ισραήλ, εκείνος που ετοίμασε τα μελλοντικά: Ρωτήστε με για τις θυγατέρες και για τους υιούς μου, και για τα έργα των χεριών μου δώστε μου εντολή. Εγώ δημιούργησα τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν. Εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό. Εγώ έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα.> Η ερμηνεία του νοήματος των παραπάνω φαίνεται να ολοκληρώνεται σε αυτά τα λόγια.

Διότι, αφού απομακρυνθούμε από κάθε φαυλότητα και μολυσμό, και έπειτα μεταρρυθμίσουμε τον νου μας ώστε να θέλει να εκπληρώνει το αγαθό, προσθέτοντας σε αυτό και την πνευματική αναγέννηση από ύδωρ και Πνεύμα, θα γίνουμε υιοί και θυγατέρες του Θεού. Το ότι δηλαδή υπάρχει σε Αυτόν η παντοδυναμία, το αποδεικνύει λέγοντας: «Εγώ δημιούργησα τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν». Αυτός λοιπόν που επινόησε τη δημιουργία του ανθρώπου, που έφερε στην ύπαρξη αυτόν που κάποτε δεν υπήρχε, πώς θα αδυνατούσε ως προς την πνευματική αναμόρφωση; Και δεν είναι άραγε φανερό ότι, με τα δικά Του προστάγματα, η φύση των δημιουργημάτων θα μπορούσε να μεταβληθεί σε οτιδήποτε είναι σύμφωνο με το θέλημά Του; Τι το παράδοξο υπάρχει εάν αναπλάθει τον νου του ανθρώπου όπως ο Ίδιος κρίνει, Εκείνος που με τα ίδια Του τα χέρια στερέωσε τον ουρανό;

Διότι έτσι κάπου λέει ο Θεός και Πατέρας: Εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό. <Για ποιο λόγο εξόργισε ο ασεβής τον Θεό;> (A f. 72, B f. 40 b.) Ο παράνομος, λοιπόν, λέει αυτά, εκείνος που αρπάζει, που πλεονεκτεί, που δεν δίνει λόγο· ο προφήτης όμως, αναιρώντας τις δοξασίες του, αναπτύσσει τον λόγο περί μακροθυμίας. Διότι εκείνος μεν λέει ότι ο Θεός απέστρεψε το πρόσωπό του για να μη βλέπει· ο Δαβίδ όμως, αντίθετα, λέει ότι και βλέπεις και κατανοείς και τον κόπο αυτών που αδικούνται και τον θυμό αυτών που τους αδικούν· δείχνεις όμως μακροθυμία μέχρις ότου αυτοί πέσουν στα χέρια σου. Δεν μας στέλνουν άλλοι στα χέρια του Θεού, αλλά ο καθένας σχεδόν οδηγείται από τα δικά του σφάλματα. Η φράση βέβαια «για ποιο λόγο», δεν προέρχεται από κάποιον που αμφιβάλλει, ούτε που αγνοεί την αιτία για την οποία τόλμησε ο ασεβής να παροξύνει τον Θεό, αλλά μάλλον από κάποιον που την εξηγεί. Επομένως, ο πρώτος στίχος πρέπει να διαβαστεί ως ερώτηση και με άνω τελεία, ώστε τον δεύτερο να τον εκλάβουμε ως απόδοση της αιτίας. Αλλά ο ασεβής νόμισε μέσα του ότι ο Θεός δεν ερευνά, ούτε βέβαια επιβλέπει τα ανθρώπινα. Ότι όμως έσφαλλε ως προς την αλήθεια, και βρέθηκε μακριά από το να γνωρίζει την εγγενή ημερότητα και φιλανθρωπία του Θεού, θα το φωνάξουν από μόνα τους τα ίδια τα πράγματα.

Το ότι τα όσα αναφέρονται στον Κύρο έχουν τεθεί ως τύπος του Χριστού της δόξης, θα μας το βεβαιώσουν σαφώς τα εξής που ελέχθησαν διά της φωνής του προφήτου: «Εγώ δημιούργησα τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν. Εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό, και έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα. Εγώ τον ανέδειξα σύμφωνα με τη δικαιοσύνη, και όλοι οι δρόμοι του είναι ευθείς. Αυτός θα ανοικοδομήσει την πόλη μου, και θα επιστρέψει τους αιχμαλώτους του λαού μου, όχι με λύτρα, ούτε με δώρα, είπε ο Κύριος Σαβαώθ. Έτσι λέγει ο Κύριος: Όσα με κόπο απέκτησε η Αίγυπτος και τα εμπορεύματα των Αιθιόπων, και οι Σαβαίοι, άνδρες υψηλόσωμοι, θα διαβούν σε σένα και θα γίνουν δούλοι σου, και θα σε ακολουθούν δεμένοι με χειροπέδες, και θα σε προσκυνήσουν, και θα προσευχηθούν σε σένα, λέγοντας ότι μέσα σε σένα είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος Θεός εκτός από σένα. Διότι εσύ είσαι Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας. Θα καταισχυνθούν και θα ντροπιαστούν όλοι όσοι του εναντιώνονται, και θα πορευθούν με αίσχος.» Διότι αυτός που δημιούργησε τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν, αυτός που διακόσμησε με τα άστρα τον ουρανό, ανέδειξε για εμάς ως δικαιοσύνη τον Ιησού, ο οποίος μας λυτρώνει δωρεάν· «διότι έχουμε δικαιωθεί διά της πίστεως», απαλλάσσοντάς μας από τα δεσμά και την αιχμαλωσία, ανοικοδομώντας πνευματικά τη νοητή Ιερουσαλήμ, και θεμελιώνοντας την Εκκλησία, ώστε να παραμένει ακατάσειστη ακόμη και από τις πύλες του άδη, και απόρθητη από τους εχθρούς.

Διότι βλέπετε, άνδρες αδελφοί, πώς είπε πιο πάνω η θεία Γραφή, ή μάλλον ο ίδιος ο Κύριος, όπως αναφέρει η αρχή του κεφαλαίου· επομένως πρέπει να καταδειχθεί, σχετικά με όλη την αλήθεια και την υπόθεση σε αυτό το κεφάλαιο, το εξής: «Ρωτήστε με για τους υιούς μου και για τις θυγατέρες μου, και για τα έργα των χειρών μου αναθέστε σε εμένα. Εγώ έπλασα, λέει, τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν, εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό. Εγώ έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα, εγώ ανέδειξα με δικαιοσύνη βασιλιά και όλοι οι δρόμοι του είναι ευθείς. Αυτός θα οικοδομήσει την πόλη μου και θα φέρει πίσω τους αιχμαλώτους, όχι με λύτρα ούτε με δώρα, είπε ο Κύριος Σαβαώθ». Έπειτα λοιπόν λέει: «Κοπίασε η Αίγυπτος και το εμπόριο των Αιθιόπων» και τα εξής: «διότι μέσα σε σένα είναι ο Θεός». Και σε ποιον θα λέγαμε ότι είναι, παρά στον πατρικό Λόγο; Διότι πράγματι ο Υιός είναι ο Θεός Λόγος και μέσα σε Αυτόν γνωρίζεται ο Πατέρας, όπως λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα» και «Εγώ δόξασα το όνομά σου πάνω στη γη». Έπειτα πάλι λέει: «Εγώ ανέδειξα βασιλιά». Δεν βλέπεις ότι είναι η ιδιαίτερη φωνή του Πατέρα αυτή που ανέδειξε από τον εαυτό της τον αληθινό Λόγο ως βασιλιά των πάντων, Εκείνον που αληθινά γεννήθηκε από Αυτόν άναρχα και άχρονα;

Λέγοντας αυτά, στη συνέχεια προσθέτει μια ευσεβή διδασκαλία αποδεικτική της πρόνοιάς του, λέγοντας: 〈εγώ δημιούργησα τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν, εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό, εγώ έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα〉. ⌜Τι είδους επίκριση λοιπόν θα μπορούσαν να δεχθούν αυτά; Ποιο κάλλος δεν υπερβαίνουν ή ποιο μέγεθος δεν υπερκαλύπτουν; Και σε τι δεν συντελούν αυτά, τόσο στη διακόσμηση του παρόντος κόσμου όσο και στον επωφελή για τους ανθρώπους βίο; Διότι 〈τη γη τη δημιούργησα〉 όχι ως ένα έρημο και άχρηστο στοιχείο, αλλά ως κατοικία των ανθρώπων. Γι' αυτό και τα υπόλοιπα ζώα και φυτά τα ετοίμασα για τη χρήση και την εξυπηρέτηση των ανθρώπων, 〈και τον ουρανό τον στερέωσα〉 στολίζοντάς τον 〈με άστρα〉, στα οποία 〈έδωσα την εντολή〉 να κάνουν την κίνησή τους με ευταξία και αρμονία, ώστε πότε μεν «να φέγγουν» σε αυτούς «που βρίσκονται πάνω στη γη», πότε δε να χρησιμεύουν «ως σημεία και για τους καιρούς, τις ημέρες, τους μήνες και τα έτη».⌝ 〈Εγώ〉, λοιπόν, ο δημιουργός τόσων πολλών έργων, μαζί με τα άλλα καλά έπραξα και αυτό για χάρη του λαού μου, και 〈ανέδειξα με δικαιοσύνη βασιλιά〉. ⌜Ποιον άραγε και τι λογής; Κάποιος βέβαια θα πει τον βασιλιά των Περσών ‹Κύρο›, τον οποίο μνημόνευσε ο λόγος και προηγουμένως, ώστε να λέγεται γι' αυτόν το εξής: 〈και όλοι οι δρόμοι του είναι ευθείς〉, ή, σύμφωνα με τη μετάφραση του Συμμάχου: 〈και όλους τους δρόμους του θα τους κατευθύνω ευθεία〉.

Ψ. ΚΒʹ. Εγώ δημιούργησα τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν, εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό, εγώ έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα. Εγώ τον ανέγειρα ως βασιλιά με δικαιοσύνη, και όλες οι οδοί του είναι ευθείες· αυτός θα οικοδομήσει την πόλη μου και θα φέρει πίσω τους αιχμαλώτους του λαού μου, όχι με δώρα ούτε με λύτρα, είπε ο Κύριος Σαβαώθ. Έτσι λέγει ο Κύριος Σαβαώθ: Ο κόπος της Αιγύπτου, το εμπόριο των Αιθιόπων, και οι Σαβαίοι, άνδρες υψηλόσωμοι, θα διαβούν σε εσένα και θα γίνουν δούλοι σου, και θα σε ακολουθήσουν δεμένοι με χειροπέδες, και θα διαβούν προς εσένα, και θα σε προσκυνήσουν, και σε εσένα θα προσευχηθούν, λέγοντας ότι μέσα σε εσένα είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα. Διότι εσύ είσαι Θεός, και εμείς δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας. Θα αισχυνθούν και θα ντραπούν όλοι όσοι σου εναντιώνονται, και θα πορευθούν μέσα στην αισχύνη. Τον Χριστό ο Πατέρας τον ανέστησε από τους νεκρούς, ώστε να είναι βασιλιάς με δικαιοσύνη, βασιλεύοντας στη Σιών, το επουράνιο και άγιο όρος του· και γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο τον ανέστησε, επειδή όλες οι οδοί του, λέγει, έχουν γίνει ευθείες, χωρίς να έχουν τίποτα το σκολιό ούτε το διεστραμμένο· διότι πράγματι δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του.

Είναι ολοφάνερο σε όλους ότι ακόμη και τώρα η δύναμη του Σωτήρα μας και ο λόγος της διδασκαλίας του, ανάμεσα στους εχθρούς και τους πολεμίους του, κυριαρχεί σε όλους όσοι έχουν πιστέψει σε αυτόν. 〈〈Του Ησαΐα〉〉. «Εγώ, ο Κύριος, δημιούργησα τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν, εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό, εγώ έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα. Εγώ ανέδειξα τον βασιλιά με δικαιοσύνη, και όλοι οι δρόμοι του είναι ευθείς· αυτός θα οικοδομήσει την πόλη μου, και θα επαναφέρει τους αιχμαλώτους του λαού, όχι με λύτρα ούτε με δώρα, είπε ο Κύριος Σαβαώθ». Μέχρις εδώ, ο Θεός, ο Ποιητής των όλων, τα προφητεύει αυτά δια του προφήτη για κάποιον βασιλιά και σωτήρα, ο οποίος πρόκειται να οικοδομήσει το πολίτευμα της ευσέβειας και να λυτρώσει τους ανθρώπους από την αιχμαλωσία που τους βρήκε εξαιτίας της δαιμονικής πλάνης. Στη συνέχεια όμως, το προφητικό πνεύμα υπαινίσσεται την υποταγή των αλλοφύλων εθνών, τα οποία θα υποταχθούν σε αυτόν που προφητεύεται, και ότι όσοι υποταχθούν θα τον προσκυνήσουν ως Θεό και θα προσευχηθούν σε αυτόν, επειδή κατοικεί μέσα του ο μείζων Θεός, δηλαδή ο ύψιστος Πατέρας και Θεός των όλων.

Διότι, εάν, όταν βέβαια ο προφήτης Ησαΐας λέει «υιούς εγέννησα και ύψωσα» και πάλι «αλλά ο Ισραήλ δεν με εγνώρισε, και ο λαός δεν με κατενόησε» και εξάλλου «εγώ έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα, και με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό» και όσα άλλα παρόμοια, δεν ισχυριζόμαστε ότι ο Ησαΐας τα λέει αυτά, αλλά ο Θεός που μιλά μέσα του μέσω αυτού, δεν θα ήταν λοιπόν ταιριαστό και στην περίπτωση του μονογενούς Υιού του Θεού να δεχθούμε ότι ο Πατέρας έπρεπε μέσω αυτού να διακηρύξει αυτά προς εκείνους που είχαν ανάγκη τέτοιου είδους παραγγελμάτων; Και αυτοί ήταν ειδωλολάτρες, όπως διδάσκει η ίδια η Γραφή λέγοντας: «Και είπε ο Κύριος: πού είναι οι θεοί τους, στους οποίους είχαν εναποθέσει την εμπιστοσύνη τους; Των οποίων το στέαρ των θυσιών τρώγατε και πίνατε το κρασί των σπονδών τους; Ας εγερθούν και ας σας βοηθήσουν, και ας γίνουν προστάτες σας». Διότι με αυτά συνδέεται το «δείτε, δείτε ότι εγώ είμαι, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα». Έστω λοιπόν και αν μυριάδες φορές, αναφωνώντας μέσω του προφήτη, λέει «εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός» και «εκτός από εμένα δεν υπάρχει δίκαιος και σωτήρας» και «Θεό εκτός από εμένα δεν θα γνωρίσεις, και δεν υπάρχει σωτήρας παρά μόνο εγώ» και όσα άλλα παρόμοια με αυτά αναφέρονται στους υπόλοιπους προφήτες, ο Θεός ήταν και από τότε εκείνος που «εν Χριστώ συμφιλίωνε τον κόσμο με τον εαυτό Του», και ο ίδιος ο Πατέρας ήταν αυτός που εξήγγελλε αυτά προς τους ανθρώπους μέσω του μονογενούς Του Υιού, σαν μέσω κάποιου ερμηνευτή.

Διότι πρώτα απ' όλα πρέπει πραγματικά να εξηγήσουμε ότι υπάρχει ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχεται κάθε πατριά, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε σε Αυτόν. Ας δούμε, όπως είπα, την ανατροπή του, και στη συνέχεια ας εξηγήσουμε με αυτόν τον τρόπο την αλήθεια. Διότι λέει: «Κοπίασε η Αίγυπτος και τα εμπορεία των Αιθιόπων και οι Σαβαίοι» και τα λοιπά, για να καταλήξει: «Διότι εσύ είσαι ο Θεός του Ισραήλ ο σωτήρας», μη κατανοώντας αυτό που ειπώθηκε προηγουμένως. Διότι, όταν θέλουν να ενεργήσουν με πανουργία, περικόπτουν τις Γραφές. Ας το παραθέσει όμως ολόκληρο, και θα βρει την αιτία και προς ποιον απευθύνεται. Διότι λίγο πιο πάνω βρίσκεται η αρχή του κεφαλαίου, από όπου πρέπει να ξεκινήσει κανείς για να δείξει προς ποιον μιλάει και για ποιον. Διότι η αρχή του κεφαλαίου πιο πάνω έχει ως εξής: «Ερωτήστε με για τους υιούς μου και τις θυγατέρες μου, και για τα έργα των χειρών μου δώστε μου εντολές. Εγώ δημιούργησα τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν· εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό· εγώ έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα. Εγώ τον ανέδειξα, και όλοι οι δρόμοι του είναι ευθείς. Αυτός θα οικοδομήσει την πόλη μου και θα επιστρέψει τους αιχμαλώτους χωρίς λύτρα ούτε δώρα, είπε ο Κύριος Σαβαώθ».

Ωστόσο, είτε τούτο είτε εκείνο είναι αληθινό, διακηρύσσει τη σοφία του Δημιουργού, ο οποίος τα διευθέτησε και τα νομοθέτησε κατά τέτοιον τρόπο, όπως λέγει και ο ίδιος: «Εγώ έδωσα εντολή στα άστρα». Ο δε Μελωδός, δείχνοντας ότι στη γη παραβιάστηκε το θείο πρόσταγμα, καθώς οι άνθρωποι αυτομόλησαν προς την παρανομία, ενώ στον ουρανό διαφυλάχθηκε, είπε: «Στον αιώνα, Κύριε, ο λόγος σου παραμένει στον ουρανό». Αν όμως, επειδή ειπώθηκε «έδωσα εντολή στα άστρα», ορισμένοι τα θεωρούν έλλογα και αυτεξούσια όντα —διότι γνωρίζω ότι κάποιοι, όχι μόνο από όσους βρίσκονται έξω από την πίστη αλλά και από τους πιστούς, δογμάτισαν έτσι—, θεωρώντας περιττή και ανώφελη αυτή την έρευνα —«διότι, λέγει, μη ζητείς όσα είναι υψηλότερα από εσένα και μην εξετάζεις όσα υπερβαίνουν τις δυνάμεις σου· εκείνα που σου ορίστηκαν, αυτά να συλλογίζεσαι, διότι δεν σου χρειάζονται τα απόκρυφα»—, ούτε θα ενέκρινα αυτή την άποψη ούτε θα την απέρριπτα· θα έλεγα μάλλον ότι η Γραφή χρησιμοποιεί αυτή τη λέξη ακόμη και για άλογα και αναίσθητα πράγματα, λέγοντας: «Ο Κύριος έδωσε εντολή στον καύσωνα», και «έδωσε εντολή στις νεφέλες», και «έδωσε εντολή σε ένα σκουλήκι».

Στον ίδιο 1436. Το «Εγώ έδωσα εντολή στα άστρα», συνδεόμενο με το «Στον αιώνα, Κύριε, ο λόγος σου παραμένει στον ουρανό», δεν παρουσιάζει καμία μομφή ή παράβαση. Διότι, αν κάποιοι ισχυριστούν ότι το «Στον αιώνα, Κύριε, ο λόγος σου παραμένει στον ουρανό» έχει ειπωθεί εδώ για τον Θεό Λόγο, θα τους ρωτήσουμε για ποιον λόγο δεν έχει ειπωθεί «παντού»· διότι Αυτός είναι που συνέχει και συγκροτεί τα πάντα.

ΤΙΤΛ. Βʹ. Περί της δημιουργίας του Θεού· και ότι τίποτα δεν δημιουργήθηκε από αυτόν μάταια. «Είδε ο Θεός τα πάντα όσα δημιούργησε, και ιδού ήταν πάρα πολύ καλά.» «Δική σου είναι η ημέρα, και δική σου είναι η νύχτα· εσύ κατασκεύασες το φως και τον ήλιο· εσύ δημιούργησες όλα τα όρια της γης.» «Δικοί σου είναι οι ουρανοί, και δική σου είναι η γη· την οικουμένη και το πλήρωμά της εσύ τα θεμελίωσες. — Δική του είναι η θάλασσα, και αυτός τη δημιούργησε.» «Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε! Τα πάντα τα δημιούργησες με σοφία.» «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός, ο οποίος κατασκεύασε το φως και δημιούργησε το σκοτάδι. Εγώ δημιούργησα τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν. Εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό.» «Πνεύμα από εμένα θα εξέλθει, και κάθε πνοή εγώ τη δημιούργησα.» «Ο Κύριος είναι αυτός που δημιουργεί τη γη με τη δύναμή του, που ετοιμάζει την οικουμένη με τη σοφία του, και με τη σύνεσή του εξέτεινε τον ουρανό, και ανύψωσε νεφέλες από την άκρη της γης· δημιούργησε αστραπές για τη βροχή, και εξήγαγε το φως του.» «Αυτός που κατασκεύασε τη γη για τον αιώνιο χρόνο, τη γέμισε με τετράποδα ζώα. Αυτός που αποστέλλει το φως, και αυτό πορεύεται· το κάλεσε, και του υπάκουσε με τρόμο. Και οι αστέρες έλαμψαν στις θέσεις τους και ευφράνθηκαν· τους κάλεσε, και είπαν: Είμαστε παρόντες· έλαμψαν με ευφροσύνη για εκείνον που τους δημιούργησε.» «Ο Θεός δεν δημιούργησε τον θάνατο, ούτε τέρπεται με την απώλεια των ζωντανών.»

Βλέπετε, αγαπητοί, βλέπετε τι είδους πράγματα, από το περίσσευμα της καρδιάς, εξέφερε με μεγαλειώδη λόγο το στόμα εκείνων που αγαπούν τον Κύριο. Είναι όμως καλό να υπενθυμίσουμε και όσα λέει ο Θεός μέσω του ίδιου προφήτη, εφόσον ο λόγος μας αναφέρεται στα δημιουργήματα του Θεού. «Εγώ», λέει, «εποίησα τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν, εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό, εγώ έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα», δηλαδή τα ανέτειλα, τα εποίησα. «Εγώ τον ανέδειξα βασιλιά με δικαιοσύνη», δηλαδή τον Χριστό, «και όλες οι οδοί του είναι ευθείες. Αυτός θα οικοδομήσει την πόλη μου», δηλαδή την Εκκλησία μου, «και θα επαναφέρει από την αιχμαλωσία τον λαό μου», δηλαδή από την αιχμαλωσία του διαβόλου, από τον άδη, «όχι με λύτρα, ούτε με δώρα, είπε ο Κύριος Σαβαώθ».

Ας ακούσουμε όμως πάλι και τον Ησαΐα τι φθέγγεται ως από το πρόσωπο του Θεού και Πατέρα: «Ρωτήστε με», λέει, «για τους γιους μου και τις θυγατέρες μου»· γιους και θυγατέρες ονομάζει τον ιουδαϊκό λαό, για τους οποίους είπε και αλλού ότι «γιους γέννησα και ύψωσα, αλλά αυτοί με αθέτησαν», «και για τα έργα των χεριών μου δώστε μου εντολές»· επειδή όμως κανείς δεν ήταν ικανός να ρωτά για τέτοια πράγματα, ο ίδιος από μόνος του με φιλανθρωπία δίνει τις απαντήσεις. «Εγώ», λέει, «δημιούργησα τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν», δηλαδή τον Αδάμ, τον οποίο έπλασε από τη γη. «Εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό»· διότι, ενώ ήταν εκτεταμένος «σαν δέρμα» και δεν στηριζόταν «σε τίποτα», τον στερέωσε Εκείνος που τον δημιούργησε και τον άπλωσε, για να μην πέσει ή συγκλονιστεί. «Εγώ έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα», δηλαδή να δημιουργηθούν και να επιτελούν τη δική τους λειτουργία και την πορεία και τη φωτεινότητά τους, «εγώ τον ανέδειξα», δηλαδή τον βασιλιά «των γιων μου και των θυγατέρων μου», «βασιλιά με δικαιοσύνη, και όλοι οι δρόμοι του είναι ευθείς», δηλαδή τον «βασιλιά της δόξης», τον Χριστό τον Θεό. «Αυτός θα οικοδομήσει την πόλη μου και θα επιστρέψει την αιχμαλωσία του λαού μου όχι με λύτρα ούτε με δώρα, είπε ο Κύριος».

Γιατί, εφόσον η Τριάδα κηρύσσεται ομοφυής και ισότιμη, ο μεν Πατέρας λέγεται ότι δημιουργεί διά του Υιού και διά του Πνεύματος, αλλά δεν ισχύει το αντίστροφο; Μερικοί αναφέρουν ότι κάποιοι περιέρχονται σε απορία για ποιον λόγο, εφόσον η υπεραγία Τριάδα είναι ομοφυής και έχει λάβει την ισοτιμία, και μάλιστα καθώς η θεία Γραφή το διατρανώνει αυτό, ο Υιός δοξολογείται και ανακηρύσσεται από αυτήν ως δημιουργός περισσότερο από ό,τι ο Πατέρας (διότι, αν και αναφέρεται ο Πατέρας, εντούτοις περισσότερο ο Υιός)· και πώς πάλι λέγεται ότι ο Πατέρας δημιουργεί διά του Υιού, αλλά όχι το αντίστροφο, ούτε ο Υιός δημιουργεί διά του Πατέρα, ούτε βεβαίως το Πνεύμα διά του Πατέρα ή διά του Υιού; Ή το ότι ενεργούν διά του Πατέρα μπορεί κανείς να το καταλάβει –αν και παράδοξο στο άκουσμα, δεν είναι παράδοξο στην κατανόηση– ότι δηλαδή ο Υιός και το Πνεύμα, έστω και αν δεν δημιουργούν [κατ' αυτόν τον τρόπο], εντούτοις Εκείνος αποστέλλοντάς τους σε άλλα έργα ενεργεί. Πώς λοιπόν δεν είναι άδοξο το παράδοξο; Και ποιος το καθιστά αποδεκτό; Κανένας άλλος, παρά ο ίδιος ο Πατέρας. Διότι λέγει, χρησιμοποιώντας την προφητική φωνή του Ησαΐα: «Άκουσέ με, Ιακώβ και Ισραήλ, τον οποίο εγώ καλώ· εγώ είμαι ο πρώτος Θεός, και εγώ μετά από αυτά, και πλην εμού δεν υπάρχει Θεός· εγώ με το χέρι μου θεμελίωσα τη γη, και το Πνεύμα μου στερέωσε τον ουρανό» (δες πώς, δημιουργώντας, δημιουργεί διά του Υιού και του Πνεύματος)· «εγώ έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα».