Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 45:16

Αθανάσιος: Ήταν άνθρωπος κατά σάρκα, Θεός όμως κατά πνεύμα. Βεβαίως· άκου τι λέει ο Θεός μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Κοπίασε η Αίγυπτος και το εμπόριο των Αιθιόπων, και οι Σεβοείμ, άνδρες υψηλόσωμοι, θα διαβούν προς εσένα... και θα ντραπούν όλοι όσοι εναντιώνονται σε αυτόν· και θα πορευτούν με αισχύνη. Εγκαινιαστείτε ενώπιόν μου, νήσοι. Ο Ισραήλ σώζεται με αιώνια σωτηρία· δεν θα αισχυνθούν ούτε θα ντραπούν έως τον αιώνα...» Μην νομίζεις ότι ο προφήτης λέει ψέματα: Ο Ισραήλ σώζεται από τον Κύριο με αιώνια σωτηρία. Αν θέλεις να πεις ότι ούτε αισχυνθήκαμε, ούτε ντραπήκαμε, μολονότι τα χάσαμε όλα και γίναμε δούλοι των Ρωμαίων, τότε τόλμησε να πεις ότι οι πατέρες μας απέκτησαν ψευδείς προφήτες. Ζακχαίος: Μη γένοιτο να πούμε ψευδείς τους προφήτες. Αθανάσιος: Επομένως, ο Ισραήλ σώθηκε με αιώνια σωτηρία· και δεν πρόκειται να αισχυνθούν, ούτε πρόκειται να ντραπούν έως τον αιώνα οι άγιοι απόστολοι, οι οποίοι ήταν εκ φύσεως Εβραίοι, και κατά σάρκα και κατά πνεύμα. Διότι Ιουδαίος δεν είναι εκείνος που στο φανερό έχει περιτμηθεί, αλλά εκείνος που στο κρυπτό έχει την περιτομή της καρδιάς. Μέμφεται, λοιπόν, ο Θεός εκείνους που έχουν την περιτομή μόνο στο φανερό και όχι στην καρδιά, λέγοντας τα εξής: «Όλα τα έθνη είναι απερίτμητα στη σάρκα, ενώ ο λαός μου αυτός στην καρδιά». Ζακχαίος: Ο Θεός, που έδωσε εντολή στον Αβραάμ λέγοντας: «Θα περιτμηθεί κάθε αρσενικό σου την όγδοη ημέρα», αποστράφηκε την περιτομή;

Για τον λόγο αυτό, και πολύ εύλογα, εκείνοι που παραβαίνουν τον ευγενή κανόνα της ορθής πίστης κατηγορούνται από τη φωνή των αγίων ότι αρνούνται τον Δεσπότη που τους εξαγόρασε. <Έτσι λέγει ο Κύριος Σαβαώθ: Κοπίασε η Αίγυπτος, και τα εμπορεύματα των Αιθιόπων, και οι Σαβαείμ, άνδρες υψηλόσωμοι, θα διαβούν προς εσένα, και θα είναι δούλοι σου, και θα σε ακολουθήσουν από πίσω δεμένοι με χειροπέδες, και θα σε προσκυνήσουν, και σε εσένα θα προσευχηθούν. Διότι μέσα σου είναι ο Θεός, και δεν υπήρχε Θεός εκτός από εσένα. Διότι εσύ είσαι Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας. Θα ντροπιαστούν και θα καταντροπιαστούν όλοι όσοι του εναντιώνονται, και θα πορευθούν με αισχύνη.> Αφού εισήγαγε προηγουμένως τον λόγο περί του Σωτήρα όλων μας Χριστού, και προανήγγειλε ότι θα επιστρέψει τον λαό του όχι με λύτρα, ούτε με δώρα, καταδεικνύει αμέσως εκείνους που πρόκειται να κληθούν προς λύτρωση, δηλαδή προφανώς αυτούς που προέρχονται από τα έθνη, στους οποίους φαίνεται ότι έχει επιλάμψει περισσότερο ο Χριστός. Αν και έλεγε ξεκάθαρα: «Δεν απεστάλην παρά μόνο στα χαμένα πρόβατα του οίκου Ισραήλ.» Αλλά σε αυτούς μεν και πρώτους άστραψε το θείο και ευαγγελικό φως. Επειδή όμως, όπως είναι γραμμένο, πάχυνε και χόντρυνε και κλώτσησε ο αγαπημένος Ισραήλ (επειδή σκότωσαν τον αρχηγό της ζωής), για τον λόγο αυτό και πολύ εύλογα ο Χριστός επέλαμψε στα ποίμνια των εθνών, και αυτό ακριβώς θα βρούμε να ενυπάρχει στα προκείμενα νοήματα.

Δηλαδή, ως Ισραήλ θα εννοήσεις όχι μόνο τον κατά σάρκα Ισραήλ, αλλά και οποιονδήποτε άλλον μπορεί να δει τον Θεό. Διότι η λέξη Ισραήλ ερμηνεύεται ως «νους που βλέπει τον Θεό». Και βλέπει τον Θεό με τα μάτια της διανοίας εκείνος που βλέπει τον χαρακτήρα του Θεού και Πατρός, δηλαδή τον Υιό, μπροστά στον οποίο, όπως λέει, θα ντραπούν όσοι έχουν εναντιωθεί και θα πορευθούν μέσα σε καταισχύνη.

Διότι εκείνοι που δεν αποδέχθηκαν την πίστη σε αυτόν, αλλά θεομάχησαν, όπως ακριβώς και οι Ιουδαίοι, όλοι θα καταντροπιαστούν, ηττημένοι μεν από την ανίκητη χείρα, χωρίς να βλάψουν απολύτως καθόλου τη δόξα του, έχοντας όμως επισύρει τον όλεθρο στα δικά τους κεφάλια, θα γίνουν αντικείμενο ντροπής και ονειδισμού. Διότι θα γίνουν θέαμα σε κάθε σάρκα, σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη. <Ανακαινιστείτε στρεφόμενες προς εμένα, νήσοι. Ο Ισραήλ σώζεται από τον Κύριο με αιώνια σωτηρία. Δεν θα καταντροπιαστούν, ούτε θα ντροπιαστούν εις τον αιώνα, λέγει ο Κύριος Παντοκράτωρ.> Διευρύνει και πάλι την προφητεία της κλήσεως και της επιστροφής των εθνών· και δεν την περιορίζει μόνο στους Αιγυπτίους και στους εμπόρους της Αιθιοπίας, καθώς και στους ίδιους τους Σαβαίους· αλλά με τα λόγια αυτά έχει διαμηνύσει ότι θα κληθούν και εκείνοι που βρίσκονται σε όλη τη γη, και θα υπάρξει παντού ανάδειξη αγίων Εκκλησιών.

Το ότι τα όσα αναφέρονται στον Κύρο έχουν τεθεί ως τύπος του Χριστού της δόξης, θα μας το βεβαιώσουν σαφώς τα εξής που ελέχθησαν διά της φωνής του προφήτου: «Εγώ δημιούργησα τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν. Εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό, και έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα. Εγώ τον ανέδειξα σύμφωνα με τη δικαιοσύνη, και όλοι οι δρόμοι του είναι ευθείς. Αυτός θα ανοικοδομήσει την πόλη μου, και θα επιστρέψει τους αιχμαλώτους του λαού μου, όχι με λύτρα, ούτε με δώρα, είπε ο Κύριος Σαβαώθ. Έτσι λέγει ο Κύριος: Όσα με κόπο απέκτησε η Αίγυπτος και τα εμπορεύματα των Αιθιόπων, και οι Σαβαίοι, άνδρες υψηλόσωμοι, θα διαβούν σε σένα και θα γίνουν δούλοι σου, και θα σε ακολουθούν δεμένοι με χειροπέδες, και θα σε προσκυνήσουν, και θα προσευχηθούν σε σένα, λέγοντας ότι μέσα σε σένα είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος Θεός εκτός από σένα. Διότι εσύ είσαι Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας. Θα καταισχυνθούν και θα ντροπιαστούν όλοι όσοι του εναντιώνονται, και θα πορευθούν με αίσχος.» Διότι αυτός που δημιούργησε τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν, αυτός που διακόσμησε με τα άστρα τον ουρανό, ανέδειξε για εμάς ως δικαιοσύνη τον Ιησού, ο οποίος μας λυτρώνει δωρεάν· «διότι έχουμε δικαιωθεί διά της πίστεως», απαλλάσσοντάς μας από τα δεσμά και την αιχμαλωσία, ανοικοδομώντας πνευματικά τη νοητή Ιερουσαλήμ, και θεμελιώνοντας την Εκκλησία, ώστε να παραμένει ακατάσειστη ακόμη και από τις πύλες του άδη, και απόρθητη από τους εχθρούς.

Αλλά και σε αυτούς υπόσχεται αγαθή έκβαση, το να «προσκυνήσουν» τον προφητευόμενο και να «προσευχηθούν» σε αυτόν, επειδή ακριβώς ο Θεός ήταν μέσα του και, εξαιτίας του Θεού που ενοικούσε σε αυτόν, ήταν και ο ίδιος Θεός. «Δεν το γνώριζαν» βέβαια αυτό από παλιά όσοι τον «προσκυνούσαν», όμως, όταν έμαθαν αυτά τα σπουδαία, ωφελήθηκαν τα μέγιστα. Αυτός εξάλλου ήταν και ο «σωτήρας του Ισραήλ», γι' αυτό και το όνομα Ιησούς ερμηνεύεται ως «σωτήρας». Όταν λοιπόν οι ψυχές των ειδωλολατρών και των ανήμερων και βάρβαρων ανθρώπων, αφού υποταχθούν στον Χριστό του Θεού, θα τον «προσκυνήσουν» –και τον «προσκύνησαν» ήδη–, αναγνωρίζοντας ότι είναι Θεός εξαιτίας Εκείνου που κατοικεί μέσα του. Τότε «θα ντροπιαστούν και θα καταντροπιαστούν όλοι οι πολέμιοί του και θα πορευθούν με αισχύνη». Το πώς βέβαια «ντροπιάστηκαν και καταντροπιάστηκαν όλοι όσοι» κατά καιρούς «εναντιώθηκαν» στον Χριστό, τόσο οι προερχόμενοι από την περιτομή όσο και από τα έθνη, όλοι όσοι υποδαύλισαν τους διωγμούς εναντίον της Εκκλησίας του, το αποδεικνύει καλύτερα από κάθε λόγο η μαρτυρία των ίδιων των γεγονότων. Αντί δε της φράσης: «διότι μέσα σου είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα», σύμφωνα με τον Θεοδοτίωνα διατυπώνεται με αυτόν τον τρόπο: «όμως μέσα σου είναι ο Ισχυρός, και δεν υπάρχει πλέον άλλος εκτός από αυτόν»· διότι πέραν του Θεού που κατοικεί μέσα σου «δεν υπάρχει άλλος».

Πάλι, αντί του «γιατί εσύ είσαι Θεός, και δεν γνωρίζαμε», ο μεν Σύμμαχος λέει: «όντως εσύ είσαι Θεός κρυφός», ο δε Ακύλας: «άρα εσύ είσαι Ισχυρός που αποκρύπτεσαι», και ο Θεοδοτίων: «γι' αυτό εσύ είσαι Ισχυρός κρυφός», φανερώνοντας το απόρρητο της θεολογίας περί του Χριστού με το να τον ονομάσει «κρυφό Θεό». Στη συνέχεια αυτών προσθέτει: «Εγκαινιασθείτε προς εμένα, νησιά. Ο Ισραήλ σώζεται από τον Κύριο με αιώνια σωτηρία· δεν θα ντροπιαστούν ούτε θα καταισχυνθούν στον αιώνα». Και αυτά βεβαίως συνδέονται ακολουθώντας τα όσα ειπώθηκαν για τους αποστόλους, τους μαθητές και τους ευαγγελιστές του Σωτήρα μας· διότι αυτοί ήταν ο «σωζόμενος Ισραήλ», και μέσω αυτών «ανανεώθηκαν» τα «νησιά», που έχουν δηλωθεί πολλές φορές προηγουμένως. Αυτές δε ήταν οι εκκλησίες του Θεού, οι οποίες περικυκλώνονται από την κακία του βίου όπως από θάλασσα. Για αυτές, λοιπόν, λέει ότι «εγκαινιάζονται» και επιστρέφουν σε αυτόν μέσω της κλήσης των αποστόλων του, οι οποίοι ήταν ο «Ισραήλ που σώζεται από τον Κύριο με αιώνια σωτηρία», στους οποίους το «δεν θα ντροπιαστούν ούτε θα καταισχυνθούν στον αιώνα» ταίριαζε ολοφάνερα, όπως μαρτυρά το έργο που επιτέλεσαν σε ολόκληρη την οικουμένη μέσω των εκκλησιών του Θεού. Πρόσεξε δε μέσα από αυτά, πόσο μεγαλειωδώς έχει τιμηθεί το γένος των ανθρώπων από τον Θεό, τον Ποιητή των πάντων.

«Δεν μίλησα στα κρυφά ούτε σε σκοτεινό τόπο της γης»· διότι, επειδή «όλη η γη και όσοι κατοικούν σε αυτήν», δηλαδή όλοι οι άνθρωποι, «είναι δικοί μου», για τον λόγο αυτό λέει ότι δεν άφησα τους δικούς μου λόγους να κρύβονται ούτε να μένουν στην αφάνεια σαν στο σκοτάδι, αλλά φέρνοντάς τους στο φως τους διέδωσα σε όλους, «ώστε να κηρυχθεί σε όλα τα έθνη το σωτήριο ευαγγέλιο». Γι' αυτό «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος» των δικών μου αποστόλων «και στα πέρατα της οικουμένης τα ρήματά τους». Και πολύ λογικά συνδέονται αυτά με το: «Ανανεωθείτε ενώπιόν μου, νησιά. Ο Ισραήλ σώζεται από τον Κύριο με σωτηρία αιώνια· δεν θα καταισχυνθούν ούτε θα ντροπιαστούν στον αιώνα». Μέσω αυτών ο λόγος, αφού μνημόνευσε τις εκκλησίες του Θεού και τους αποστόλους του Σωτήρος μας, ακολούθως προσέθεσε το: «δεν μίλησα στα κρυφά ούτε σε σκοτεινό τόπο της γης», και σύμφωνα με τον Σύμμαχο έχει ειπωθεί: «δεν μίλησα στα κρυφά ούτε σε σκοτεινό τόπο της γης». Προφανέστατα δε, αυτά θα ταίριαζαν μόνο στο ευαγγελικό κήρυγμα· διότι τα λόγια του Μωυσή, αν κάποιος ήθελε να τα εξετάσει, θα τα έβρισκε «να έχουν ειπωθεί στα κρυφά», και μάλιστα στην εβραϊκή γλώσσα, με ιδιότυπους χαρακτήρες που δεν ήταν γνωστοί σε όλους. Αλλά και αν κάποιος αναλογιστεί ότι ο νόμος του Μωυσή παραδόθηκε «σε γη έρημη και άβατη και άνυδρη», θα διαπίστωνε ότι αυτός «έχει ειπωθεί σε σκοτεινό τόπο της γης».

Ψ. ΚΒʹ. Εγώ δημιούργησα τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν, εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό, εγώ έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα. Εγώ τον ανέγειρα ως βασιλιά με δικαιοσύνη, και όλες οι οδοί του είναι ευθείες· αυτός θα οικοδομήσει την πόλη μου και θα φέρει πίσω τους αιχμαλώτους του λαού μου, όχι με δώρα ούτε με λύτρα, είπε ο Κύριος Σαβαώθ. Έτσι λέγει ο Κύριος Σαβαώθ: Ο κόπος της Αιγύπτου, το εμπόριο των Αιθιόπων, και οι Σαβαίοι, άνδρες υψηλόσωμοι, θα διαβούν σε εσένα και θα γίνουν δούλοι σου, και θα σε ακολουθήσουν δεμένοι με χειροπέδες, και θα διαβούν προς εσένα, και θα σε προσκυνήσουν, και σε εσένα θα προσευχηθούν, λέγοντας ότι μέσα σε εσένα είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα. Διότι εσύ είσαι Θεός, και εμείς δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας. Θα αισχυνθούν και θα ντραπούν όλοι όσοι σου εναντιώνονται, και θα πορευθούν μέσα στην αισχύνη. Τον Χριστό ο Πατέρας τον ανέστησε από τους νεκρούς, ώστε να είναι βασιλιάς με δικαιοσύνη, βασιλεύοντας στη Σιών, το επουράνιο και άγιο όρος του· και γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο τον ανέστησε, επειδή όλες οι οδοί του, λέγει, έχουν γίνει ευθείες, χωρίς να έχουν τίποτα το σκολιό ούτε το διεστραμμένο· διότι πράγματι δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του.

Νομίζω, βεβαίως, ότι γι' αυτούς ακριβώς λέγεται και το, «θα γίνουν δούλοι σου, και θα σε ακολουθήσουν δεμένοι με χειροπέδες, και θα προσευχηθούν σε εσένα»· ενώ το, «θα καταισχυνθούν και θα ντραπούν όλοι οι αντίπαλοί σου, και θα πορευθούν μέσα στην καταισχύνη», προφητεύεται για εκείνους που δεν μετανόησαν, αλλά παρέμειναν εχθροί και πολέμιοι, και ουδόλως θέλησαν να επωμισθούν τον ζυγό του λόγου του Χριστού. Και αυτά μεν όσον αφορά τη σαφήνεια της διδασκαλίας περί του Χριστού· θα άρμοζε, όμως, να παραθέσουμε την περικοπή όχι μόνο σε όσους προέρχονται από την περιτομή, αλλά και σε εκείνους που εξέλαβαν τον Σωτήρα ως απλό άνθρωπο, δηλαδή στους Εβιωναίους, ή στους οπαδούς του Αρτέμωνα, και στον Παύλο τον Σαμοσατέα. Διότι σαφώς και μέσω αυτών αποδεικνύεται η θεότητα του Χριστού σε όσους αντιμετωπίζουν τα περί αυτού με δυσπιστία.

Το δε κείμενο έχει ως εξής: «Έτσι λέγει ο Κύριος: Κοπίασε η Αίγυπτος, και το εμπόριο των Αιθιόπων και οι Σαβαίοι, άνδρες ψηλοί, θα περάσουν σε σένα και θα γίνουν δούλοι σου, και θα σε ακολουθήσουν δεμένοι με χειροπέδες, και θα προσκυνήσουν νέοι, και σε σένα θα προσευχηθούν· διότι μέσα σου είναι ο Θεός και δεν υπάρχει Θεός εκτός από σένα. Διότι εσύ είσαι Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας. Θα ντροπιαστούν και θα καταισχυνθούν όλοι όσοι του εναντιώνονται, και θα πορευτούν μέσα στην ντροπή». Αυτή μεν είναι η προφητεία. Δεν νομίζω όμως ότι θα μπορούσε κάποιος να αντιταχθεί, ακόμη κι αν είναι πολύ αγνώμων, στο πρόδηλο και σαφές νόημα του κειμένου, το οποίο τόσο ολοκάθαρα εισάγει ως Σωτήρα τον Θεό του Ισραήλ και έναν άλλον Θεό μέσα σε αυτόν. «Θα σε προσκυνήσουν», λέει, «οι δίκαιοι, και σε σένα θα προσευχηθούν· διότι μέσα σου είναι ο Θεός και δεν υπάρχει Θεός εκτός από σένα. Διότι εσύ είσαι ο Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας». Το δε «δεν το γνωρίζαμε» λέγεται από το πρόσωπο εκείνων που προηγουμένως δεν τον είχαν επιγνώσει, και έχει διατυπωθεί μόνο από τους Εβδομήκοντα, ενώ το εβραϊκό κείμενο ήταν διαφορετικό. Αποδίδοντάς το αυτό ο μεν Ακύλας λέει: «Άρα είναι ισχυρός Θεός που κρύβεται, ο Θεός του Ισραήλ που σώζει», ο δε Θεοδοτίων: «Για αυτόν τον λόγο ισχυρός, κρυφός Θεός που σώζει».

Μία είναι η δόξα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. «Διότι τη δόξα μου», λέει, «δεν θα τη δώσω σε άλλον». Επειδή ο Υιός δεν είναι δεύτερος Θεός, αλλά ο Λόγος του ενός και μόνου Θεού, ο οποίος θεολογείται εντός του Πατρός, όπως και ο Πατέρας θεολογείται εντός του Υιού. Όπως λέγει και ο Ησαΐας, θεολογώντας τον Υιό μαζί με τον Πατέρα: «Θα σε προσκυνήσουν και σε εσένα θα προσευχηθούν· διότι μέσα σε εσένα βρίσκεται ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας». Θα καταισχυνθούν και θα ντροπιαστούν όλοι όσοι εναντιώνονται σε αυτόν, όσοι δεν ομολογούν αυτόν και το Πνεύμα του, ότι είναι της ίδιας ουσίας με τον Υιό, και ότι εκτός από αυτόν δεν υπάρχει Θεός.