Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 45:18

Αλλά είναι πρόδηλο και ολοφάνερο ότι ο λόγος ανάγεται στον χρόνο πριν από τη γέννηση, κατά τον οποίο, επειδή δεν είχαν ακόμη δημιουργηθεί, ούτε αμάρταναν, ώστε να αληθεύει ο Χριστός. ΙΘ΄. Άλλο. Ο μακάριος προφήτης Ησαΐας, εξηγώντας την αιτία για την οποία δημιουργήθηκε η γη, λέει: «Δεν την εποίησε εις μάτην, αλλά για να κατοικείται». Έπρεπε δε οπωσδήποτε να κατοικείται η γη, όχι να γεμίζει από γυμνά πνεύματα, ούτε από άσαρκες και ανένδυτες ψυχές, αλλά από εκείνες που χρησιμοποιούν σώματα κατάλληλα για αυτήν. Ήταν λοιπόν άραγε θείο θέλημα αυτό που οδηγούσε τις ψυχές στην αμαρτία, ώστε να δημιουργηθεί και η φύση των σωμάτων, και έτσι τελικά να μη φανεί ότι η γη δημιουργήθηκε εις μάτην; Αλλά αυτό είναι άτοπο, άρα είναι ορθότερο το αντίθετο. Κ΄. Άλλο. Η πάνσοφη δημιουργική σοφία λέει κάπου για τον εαυτό της στο βιβλίο των Παροιμιών: «Εγώ ήμουν αυτή με την οποία χαιρόταν», δηλαδή ο Δημιουργός των πάντων, «και καθημερινά ευφραινόμουν ενώπιόν του σε κάθε καιρό, όταν ευφραινόταν έχοντας συντελέσει την οικουμένη, και ευφραινόταν με τους υιούς των ανθρώπων». Εφόσον λοιπόν, έχοντας συντελέσει την οικουμένη, ο Θεός χαίρεται υπερβολικά με τη δημιουργία του ανθρώπου, πώς να μην βρίσκεται εκτός κάθε λογικής εκείνος που υποθέτει ότι η ψυχή υπέπεσε σε προγενέστερα αμαρτήματα, και ισχυρίζεται ότι εξαιτίας αυτών έλαβε σώμα και τιμωρήθηκε με αυτόν τον τρόπο;

Διότι είναι δυνατόν στους σοφούς να μπορούν να κατανοήσουν, και μάλιστα πολύ εύκολα, ποιος άραγε και πόσο μέγας είναι ο ποιητής και τεχνίτης αυτού εδώ του σύμπαντος, κρίνοντας βεβαίως από την υπεροχή και την άρρητη και θεοπρεπή οικονομία, σύμφωνα με την οποία η κτίση ενώ δεν υπήρχε δημιουργήθηκε, και αφού δημιουργήθηκε σώζεται, συγκρατούμενη από τη δύναμη Εκείνου που τη δημιούργησε, προκειμένου να υπάρχει καλώς και να υφίσταται. Διότι «με ποιον θα μπορούσε να ομοιωθεί;» λέει ο Κύριος. Και πώς δεν βρίσκεται πάνω από κάθε νου ο μόνος που κρατάει μέσα στη χούφτα Του όλη τη γη, και τη συγκρατεί για να είναι καλά στερεωμένη, και που σαν κάποια αψίδα ύψωσε πάνω της τον ουρανό, και τον άπλωσε με τον τρόπο μιας σκηνής, ώστε να κατοικούν σε αυτήν εκείνοι για τους οποίους προφανώς και δημιουργήθηκε; Όπως άλλωστε λέει κάπου ο ίδιος ο προφήτης: «Δεν τη δημιούργησε μάταια, αλλά για να κατοικείται». Μήπως λοιπόν, λέει, αποτελεί κάτι μεγάλο μπροστά στον Θεό, το γεγονός ότι είναι αμέτρητο το πλήθος όσων κατοικούν στη γη; Κάθε άλλο. Διότι μπροστά στη μεγαλειότητα και την υπεροχή του Θεού θα ήταν σαν ακρίδες. Ή και με άλλον τρόπο. Διότι κατέχει τον γύρο της γης, δηλαδή ολόκληρο τον κύκλο της, και δεν είναι τίποτα μπροστά Του όσοι την κατοικούν, παρόλο που σαν ακρίδες βόσκουν σε αυτήν κατά σμήνη, και ξεπερνούν κάθε αριθμό. Θαυμαστό είναι και τούτο, και σπουδαίο για τον ύμνο του παντοδύναμου Θεού. «Αυτός που κάνει τους άρχοντες να μην άρχουν σε τίποτα, και έκανε τη γη σαν να είναι ένα τίποτα».

ΛΟΓΟΣ Γ'. <Έτσι λέει ο Κύριος που δημιούργησε τον ουρανό, αυτός που φανέρωσε τη γη και την έπλασε, αυτός την οριοθέτησε. Δεν την έπλασε για να είναι κενή, αλλά για να κατοικείται. Εγώ είμαι ο Κύριος, και δεν υπάρχει άλλος. Δεν μίλησα στα κρυφά, ούτε σε σκοτεινό τόπο της γης. Δεν είπα στο σπέρμα του Ιακώβ, Ζητήστε με μάταια. Εγώ είμαι ο Κύριος που λαλεί δικαιοσύνη, και αναγγέλλει την αλήθεια.> Έχοντας προαναγγείλει την έλευση του Σωτήρα όλων μας Χριστού, και έχοντας υποδείξει τον καιρό της σωτηρίας, κατά τον οποίο όλοι, αφού εγκαταλείψουν το σκοτάδι της παλαιάς άγνοιας, θα μεταβούν στο φως της αληθινής θεογνωσίας, καθιστά αναγκαία εδώ την προτροπή προς τους Ιουδαίους και τους Έλληνες, προσθέτοντας ξεκάθαρα τα σημεία μέσω των οποίων θα γνωρίσουν με πολλή σαφήνεια ότι αυτός είναι ο Θεός και δημιουργός των όλων, και ότι δεν υπάρχει άλλος εκτός από αυτόν. Γι' αυτό ακριβώς λέει: Έτσι λέει ο Κύριος, και όχι απλώς ο Κύριος -διότι υπάρχουν πάρα πολλοί και στον ουρανό και στη γη, οι οποίοι καταχρηστικά έχουν λάβει αυτό το όνομα- αλλά εκείνος που είναι από τη φύση του και αληθινά αυτό ακριβώς που λέγεται ότι είναι, και ο οποίος, με βάση τα έργα του, κατέχει δόξα η οποία δεν είναι ψεύτικη. Διότι αυτός, λέει, είναι ο Κύριος που δημιούργησε τον ουρανό: είναι μέγιστο τεκμήριο για την απόδειξη της ύψιστης δόξας και της παντοδύναμης υπεροχής του, το ότι δημιούργησε τον ουρανό και φανέρωσε τη γη, και τη θεμελίωσε.

Διότι αυτός την διαχώρισε, δηλαδή, ενώ παλαιότερα ήταν κρυμμένη στις αβύσσους, αόρατη και αδιαμόρφωτη, την κατέστησε ορατή και διαμορφωμένη. Τη διαχώρισε, λοιπόν· διότι, σύμφωνα με τη μαρτυρία των βιβλίων του Μωυσή, είπε: «Ας συναχθεί το ύδωρ σε μία συναγωγή, και ας φανεί η ξηρά». Φάνηκε, λοιπόν, μέσα από τα ύδατα, και ενώ ήταν υποβρύχια και εντελώς αδρανής, τη διαχώρισε σε ξεχωριστό μέρος, τοποθετώντας κλείθρα και πύλες στις αβύσσους και αποχωρίζοντάς την πολύ καλά από τα ύδατα. Και ότι την παρήγαγε ωφέλιμα και αναγκαία για αυτόν τον σκοπό, όχι μόνο για να φαίνεται, αλλά για να έχει κατοίκους, δηλαδή προφανώς εκείνους που πλάστηκαν από αυτήν, όπως ακριβώς παρήγαγε και τον ουρανό για τους αγίους αγγέλους, το αποσαφήνισε εκ των προτέρων λέγοντας: Δεν την εποίησε εις μάτην, αλλά για να κατοικείται.

Εγώ λοιπόν είμαι, και δεν υπάρχει κανένας άλλος. Διότι, εάν είναι αυτός που δημιούργησε τον ουρανό και στερέωσε τη γη, και δεν τη δημιούργησε μάταια, αλλά για να κατοικείται· ποιος άλλος εκτός από αυτόν θα μπορούσε να νοηθεί ως υπάρχων Θεός; Ή ποιος θα μπορούσε να σταθεί ίσος απέναντί του ως προς τη δύναμη και τη δόξα; Ή ποιος θα πλησίαζε έστω και στο ελάχιστο; Και πώς να μην υπολείπεται ολόκληρη η φύση των δημιουργημάτων μπροστά σε μια τόσο μεγάλη και ανώτερη των πάντων δόξα, δύναμη και σοφία; Δεν υπάρχει απολύτως κανείς. Μόνος του, λοιπόν, και κανένας απολύτως άλλος εκτός από αυτόν δεν θα μπορούσε να νοηθεί ότι είναι Θεός κατά φύση και αληθινά. Αλλά βέβαια, θα μπορούσε ίσως κάποτε να πει κανείς: Ποιος γνώρισε τον δικό του σκοπό; Ή ποιος είναι ικανός να εξηγήσει, εάν κάποτε θέλει να στεφανώσει και κάποιους άλλους με τη δόξα και την ονομασία του Θεού, ή μόνο τον εαυτό του; Δίνει, λοιπόν, την απάντηση και λέει: Δεν μίλησα στα κρυφά, ούτε σε σκοτεινό τόπο της γης· δεν είπα στους απογόνους του Ιακώβ, μάταια ζητήσατε. Νόμους, λέει, θέσπισα γι' αυτούς σχετικά με αυτά, χωρίς να μιλώ κρυφά, ούτε προσπαθώντας να περάσω απαρατήρητος, αλλά ολοφάνερα και ξεκάθαρα. Διότι κατέβηκε ο Κύριος στο όρος Σινά με μορφή φωτιάς· εκεί υπήρχε πυκνό σκοτάδι και θύελλα και καπνοί, και διαπεραστικός ήχος σαλπίγγων.

Ενώ λοιπόν είχαν πράξει τόσο άθλια, τους ευσπλαχνίστηκε ο Δημιουργός, ο οποίος έφερε στην ύπαρξη τα πάντα και δεν δημιούργησε τη γη στα χαμένα, σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη, αλλά για να έχει αυτούς που θα την κατοικούν. Το με ποιον τρόπο ελέησε, το αποσαφηνίζει ο πάνσοφος Παύλος λέγοντας: «Ο Θεός, ο οποίος τον παλαιό καιρό μίλησε στους πατέρες πολλές φορές και με πολλούς τρόπους μέσω των προφητών, σε αυτές τις έσχατες ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του Υιού, τον οποίο έθεσε κληρονόμο των πάντων, μέσω του οποίου δημιούργησε και τους αιώνες».

Και πάλι διέταζε τη γη να βγάλει την πολύμορφη φύση των κτηνών και τα ατίθασα γένη των άγριων θηρίων. Και αμέσως πραγματοποιούνταν το θέλημά Του με τρόπο που υπερβαίνει τον νου. Σε καθένα από τα δημιουργήματα, ο Λόγος ήταν ο δημιουργός, και η γένεσή τους γινόταν μόνο με ένα νεύμα. Και επειδή άρεσε και στον ίδιο τον τεχνίτη των όλων η ευκοσμία των δημιουργημάτων, εισήλθε λοιπόν μια άλλη σκέψη, το να φέρει τελευταίο εκείνον για τον οποίο παρήχθησαν όλα αυτά στην ύπαρξη, εννοώ δηλαδή τον άνθρωπο. Διότι έπρεπε, έπρεπε ο Δημιουργός των όλων, που είναι αγαθός κατά φύση, ή μάλλον που είναι αυτό τούτο το αγαθό, να γνωρίζεται και από εμάς. Έπρεπε να γίνει η γη πλήρης από εκείνους που γνωρίζουν να δοξολογούν, και από την καλλονή των κτισμάτων, όπως έχει γραφτεί, να αναλογίζονται τη δόξα του Δημιουργού. Διότι, όπως λέει ο προφήτης Ησαΐας, «δεν την εποίησες εις το κενό», προφανώς εννοώντας τη γη, «αλλά για να κατοικείται». Ήταν λοιπόν αναγκαίο, να πλαστεί σε αυτήν έλλογο ον, αφού προηγουμένως αναδείχθηκαν όλα όσα συντελούν στην τέρψη του και στην καλή του διαβίωση. Για τον λόγο αυτό, αφού προηγουμένως εμφάνισε με την πρέπουσα ευταξία τη γη και τον ουρανό και όσα υπάρχουν σε αυτά, προχώρησε στην κατασκευή του ανθρώπου, για τη γένεση του οποίου προηγήθηκε ιδιαίτερη σκέψη· αν και όλη την άλλη κτίση την διαμόρφωσε αμέσως με ένα πρόσταγμα, και την συνέστησε με τον δικό Του λόγο ως Θεός.

Παραμένει, λοιπόν, η κτίση ανακαινισμένη προς το καλύτερο και ωραιότερο, γεμάτη αγαλλίαση και χαρά για τα τέκνα του Θεού κατά την ανάσταση, για τα οποία τώρα στενάζει και συνωδίνει, προσδοκώντας και η ίδια την απολύτρωσή μας από τη φθορά του σώματος, ώστε, όταν εμείς αναστηθούμε και αποτινάξουμε τη νεκρότητα της σάρκας σύμφωνα με το γεγραμμένο: «αποτίναξε το χώμα και σήκω και κάθισε, Ιερουσαλήμ», και όταν ελευθερωθούμε από την αμαρτία, να ελευθερωθεί και αυτή από τη φθορά, μη όντας πλέον υποδουλωμένη στη ματαιότητα, αλλά στη δικαιοσύνη. «Διότι γνωρίζουμε», λέει, «ότι όλη η κτίση συστενάζει και συνωδίνει μέχρι τώρα. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και εμείς οι ίδιοι, που έχουμε την απαρχή του Πνεύματος, και εμείς οι ίδιοι στενάζουμε μέσα μας, προσδοκώντας την υιοθεσία, την απολύτρωση του σώματός μας». Αλλά και ο Ησαΐας λέει: «Διότι, όπως ο νέος ουρανός και η νέα γη, που εγώ», λέει, «δημιουργώ, παραμένουν ενώπιόν μου, λέει ο Κύριος, έτσι θα παραμείνει το σπέρμα σας και το όνομά σας». Και πάλι: «Έτσι λέει ο Κύριος που δημιούργησε τον ουρανό, αυτός είναι ο Θεός που κατασκεύασε τη γη και τη δημιούργησε, αυτός την εδραίωσε, δεν τη δημιούργησε άδεια, αλλά για να κατοικείται». Πράγματι, ο Θεός δεν δημιούργησε το σύμπαν άσκοπα ούτε μάταια με σκοπό την καταστροφή, όπως φρονούν όσοι σκέπτονται μάταια, αλλά για να υπάρχει, να κατοικείται και να παραμένει.

Γι' αυτό και ο ίδιος τους αξίωσε της σωτήριας κλήσης και όλων όσα έχουν επαγγελθεί μέσω της παρούσας προφητείας. Διότι, όπως ακριβώς τον ουρανό τον δημιούργησα αναγκαίως ως τόπο διαμονής των αγγέλων και των αγίων πνευμάτων, για τη συγκρότηση και τον στολισμό του σύμπαντος, με τον ίδιο τρόπο και το στοιχείο της γης δεν το κατασκεύασα ούτε άσκοπα ούτε για να είναι άχρηστο. Αντιθέτως, το δημιούργησα ως κατοικία και τόπο διαμονής εκείνων που ζουν σε αυτό ως έλλογα όντα, οι οποίοι ήταν ικανοί και τον Θεό να γνωρίζουν και να ζουν θεοσεβώς, επειδή πλάστηκαν ‹κατ' εικόνα Θεού›. Ό,τι δηλαδή είναι στον ουρανό οι ‹άγγελοι ως λειτουργοί του Θεού›, αυτό είναι πάνω στη γη οι άνθρωποι, που αποτελούν μέριμνα του Θεού. Επειδή, λοιπόν, τέτοιας τιμής αξιώθηκε από εμένα το ανθρώπινο γένος, ώστε για χάρη τους να δημιουργήσω ολόκληρη τη γη, εύλογα διακήρυξα φανερά σε όλους τους ανθρώπους το ευαγγελικό κήρυγμα, έτσι ώστε όχι μόνο οι Ιουδαίοι, αλλά και όλα τα έθνη πάνω στη γη να τύχουν της δικής μου σωτηρίας. Γι' αυτό προσθέτει: 〈Εγώ είμαι ο Κύριος, και δεν υπάρχει άλλος.

Ανανεωθείτε ενώπιόν μου, νησιά. Ο Ισραήλ σώζεται από τον Κύριο με σωτηρία αιώνια· δεν θα καταντροπιαστούν ούτε θα ντροπιαστούν ποτέ πια έως τον αιώνα. Έτσι λέει ο Κύριος που έφτιαξε τον ουρανό, αυτός ο Θεός που κατέδειξε τη γη και την έφτιαξε, αυτός την οργάνωσε, δεν την έφτιαξε για να είναι άδεια, αλλά για να κατοικείται· εγώ είμαι, και δεν υπάρχει άλλος πια. Δεν μίλησα κρυφά, ούτε σε σκοτεινό τόπο της γης· δεν είπα στο σπέρμα του Ιακώβ: Μάταια με ζητήσατε· εγώ είμαι, εγώ είμαι που λαλώ δικαιοσύνη και αναγγέλλω την αλήθεια. Συγκεντρωθείτε και ελάτε, σκεφτείτε μαζί όσοι διασώζεστε από τα έθνη. Δεν κατάλαβαν εκείνοι που σηκώνουν το ξύλο ως γλυπτό τους είδωλο, και προσεύχονται σε θεούς που δεν σώζουν. Αν μπορούν να αναγγείλουν, ας πλησιάσουν, για να μάθουν μαζί, ποιος έκανε αυτά ακουστά από την αρχή· τότε σας αναγγέλθηκε: Εγώ είμαι ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα, δίκαιος και σωτήρας, δεν υπάρχει άλλος πέρα από εμένα ... ορκίζομαι στον εαυτό μου, ότι θα εξέλθει από το στόμα μου δικαιοσύνη, τα λόγια μου δεν θα επιστρέψουν άπρακτα, διότι σε εμένα θα λυγίσει κάθε γόνατο, και θα ομολογήσει κάθε γλώσσα στον Θεό, λέγοντας: Δικαιοσύνη και δόξα θα έρθουν προς αυτόν, και θα ντροπιαστούν όλοι όσοι τους αποχωρίζουν· από τον Κύριο θα δικαιωθούν, και στον Θεό θα δοξαστούν και όλο το σπέρμα των υιών του Ισραήλ.

Διότι, πες μου, μήπως το «Θεός» είναι πιο σεπτό από το «Κύριος», και το «Κύριος» κατώτερο από το «Θεός»; Συγκεντρωθείτε, σας παρακαλώ, με μεγάλη προσοχή· εάν λοιπόν αποδείξω ότι το «Κύριος» και το «Θεός» ταυτίζονται, τι έχεις να πεις; Λες ότι το «Θεός» είναι ανώτερο, ενώ το «Κύριος» κατώτερο; Άκουσε τον προφήτη που λέει: «Αυτός είναι ο Κύριος που εποίησε τον ουρανό· αυτός είναι ο Θεός που κατασκεύασε τη γη». Ο Κύριος τον ουρανό, και ο Θεός τη γη· αυτός στο ίδιο πρόσωπο έχει αποδώσει και το «Κύριος» και το «Θεός». Και πάλι: «Άκουε, Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος». Δύο φορές αναφέρεται το «Κύριος», και μία φορά το «Θεός»· και πρώτα το «Κύριος», και έπειτα το «Θεός», και πάλι το «Κύριος». Εάν όμως το ένα ήταν κατώτερο και το άλλο ανώτερο, δεν θα έθετε πρώτο το κατώτερο όταν ο λόγος αφορά μια τόσο μεγάλη και ανώτερη ουσία, αλλά, αφού θα έλεγε το ανώτερο, θα αρκούνταν σε αυτό, και δεν θα προσέθετε το κατώτερο. Άραγε κατανοήσατε αυτό που είπα; Σας διδάσκω πάλι· διότι εδώ δεν είναι θέατρο για επίδειξη, αλλά διδασκαλία για κατάνυξη, όχι για να φύγετε άοπλοι, αλλά για να αναχωρήσετε εξοπλισμένοι (πνευματικά). Λες, αιρετικέ, ότι το «Θεός» είναι ανώτερο και το «Κύριος» κατώτερο; Σου έδειξα τον προφήτη να λέει: «Ο Κύριος που εποίησε τον ουρανό, ο Θεός που κατασκεύασε τη γη». Σου δείχνω πάλι τον Μωυσή να λέει: «Άκουε, Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου, Κύριος ένας είναι». Πώς είναι ένας, εάν υπάρχουν δύο ονόματα, και το ένα ανήκει σε κατώτερη ενώ το άλλο σε ανώτερη ουσία;

Ο δε ήλιος θα σκοτεινιάσει, και η σελήνη δεν θα δώσει το φως της, όταν το αποφασίσει Εκείνος που δημιούργησε τον μεν για να εξουσιάζει την ημέρα, και την δε για να εξουσιάζει τη νύχτα. Τα δε άστρα θα πέσουν από την ουράνια αψίδα σαν τα φύλλα της συκιάς, όταν το θελήσει ο Θεός, ο οποίος τα τοποθέτησε για να αποτελούν σημεία και να προσδιορίζουν τους καιρούς. Η δε γη και όλα όσα υπάρχουν σε αυτήν, η οποία με τον λόγο του Θεού έλαβε τη σύστασή της από το νερό και διά μέσου του νερού, θα πάψει να υφίσταται, όταν το θελήσει ο Θεός, ο οποίος δεν τη δημιούργησε άσκοπα, αλλά για να αποτελεί κατοικία των ανθρώπων·