Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 45:2

Διότι γνωρίζουμε ότι ελευθερωθήκαμε από την αμαρτία. Αληθινέ ειρηνοποιέ, Υιέ του Θεού· εσύ μας απέδωσες ξανά την υιοθεσία, και αφού μας συμφιλίωσες με τον δικό σου Πατέρα, κατήργησες την έχθρα διά της σαρκός σου. Πλούσιε Σωτήρα και αληθινέ Βασιλιά· διότι εσύ έγινες φτωχός, για να πλουτίσουμε εμείς με τη δική σου φτώχεια. Εσύ μας χάρισες και τη βασιλεία των ουρανών, κτίστη και δημιουργέ των πάντων, Λόγε του Πατρός· διότι εσύ μας ανέκτισες, και είμαστε δικά σου δημιουργήματα, πλασμένοι για να πράττουμε καλά έργα. Φως αληθινό και απαύγασμα του Πατρός· διότι εσύ μας φώτισες ενώ βρισκόμασταν στο σκοτάδι, και ενώ δεν βλέπαμε, μας οδήγησες στο φως. Μορφή και πραγματική εικόνα του Πατρός· διότι εσύ αναμόρφωσες εμάς που χανόμασταν, και μας χάρισες πάλι το «κατ' εικόνα». Θεέ Λόγε και αληθινή ζωή· διότι εσύ ζωοποίησες εμάς που ήμασταν νεκροί, και ανακαίνισες εμάς που είχαμε φθαρεί, ντύνοντάς μας με την αφθαρσία. Δύναμη αληθινή, και βραχίονα, και δεξιά του Πατρός· διότι εσύ έλυσες τις οδύνες του θανάτου, συνέτριψες χάλκινες πύλες και σιδερένιους μοχλούς, όπως λέει η Γραφή. Εσύ και τον δράκοντα, το φίδι, τον διάβολο, με το ανθρώπινο αγκίστρι τον διαπόμπευσες θριαμβευτικά στο τρόπαιο του σταυρού.

Διότι το ότι ο Θεός παρέδιδε τον Ισραήλ, όταν αυτός έπεφτε στην ειδωλολατρία, στα χέρια των εχθρών του, δεν είναι άγνωστο σε αυτούς που γνωρίζουν τα ιερά γράμματα, αλλά εκείνοι που είχαν κληθεί για αυτόν τον σκοπό τους τιμωρούσαν χωρίς μέτρο. Και μάλιστα, βρίσκεται κάπου ο Θεός των όλων να λέει μέσω της φωνής του Ζαχαρία: «Αγάπησα με μεγάλο ζήλο την Ιερουσαλήμ και τη Σιών, και με μεγάλο θυμό οργίζομαι εναντίον των εθνών που επιτίθενται εναντίον της, διότι, ενώ εγώ οργίστηκα λίγο, αυτοί συνήργησαν στο κακό.» Και προς τη Βαβυλώνα λέει: «Εγώ τους παρέδωσα στα χέρια σου, εσύ όμως δεν τους έδειξες έλεος.» Στον Κύρο λοιπόν παρέδωσε ο Θεός την αλαζονική και υβριστική, τη μητέρα και τροφό κάθε φαυλότητας, εννοώ δηλαδή τη Βαβυλώνα. Και αυτό γίνεται σαφές όταν ο ίδιος λέει μέσω του Ησαΐα τα εξής: «Αυτά λέει ο Κύριος στον χρισμένο του, τον Κύρο, του οποίου κράτησα το δεξί χέρι, για να υπακούσουν τα έθνη μπροστά του, και οι πόλεις δεν θα παραμείνουν κλειστές: Εγώ θα πορευτώ μπροστά σου και θα εξομαλύνω τα βουνά. Θα συντρίψω χάλκινες πύλες και θα κομματιάσω σιδερένιους μοχλούς.» Όταν λοιπόν νίκησε ο Κύρος, απάλλαξε τον Ισραήλ από την αιχμαλωσία, και τους διέταξε να επιστρέψουν χαρούμενοι στην πατρίδα τους, και μάλιστα να ανοικοδομήσουν τον θείο ναό. Γι' αυτό και ο προφήτης Ιερεμίας λέει: «Ο λόγος που είπε ο Κύριος για τη Βαβυλώνα: Αναγγείλτε στα έθνη, κάντε το ακουστό και μην το κρύψετε. Πείτε: Αλώθηκε η Βαβυλώνα, ντροπιάστηκε ο Βηλ, η ατρόμητη, η τρυφηλή.»

Επειδή δε, για εκείνους που είχαν περιπέσει σε αυτή την ταλαιπωρία, συμπληρωνόταν το εβδομηκοστό έτος, ο Θεός τους σπλαχνίστηκε και βέβαια ξεσήκωσε εναντίον των Χαλδαίων τον Κύρο, τον γιο του Καμβύση, με τη σύμπραξη Περσών και Μήδων. Αυτοί κυρίευσαν κατά κράτος τη χώρα των Χαλδαίων, δηλαδή των Βαβυλωνίων, αν και παλαιότερα τους φοβούνταν και απέφευγαν την υπέρτερη δύναμή τους. Η παράδοση αναφέρει ότι ο Κύρος, αφού συνέλαβε κάποιους από τους μεγιστάνες της, στη συνέχεια τους έδεσε με σίδερα και μέσω της Κασπίας θάλασσας τους εξόρισε σε αδιάβατες και ακατοίκητες χώρες. Ο Κύρος εξεγέρθηκε εναντίον των Βαβυλωνίων επειδή ο Θεός τον παρακίνησε και του παραχώρησε τη δύναμη να επικρατήσει. Διότι κάπου είπε προς αυτόν μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Έτσι λέει ο Κύριος στον χρισμένο μου Κύρο, του οποίου κράτησα το δεξί χέρι, για να υποταχθούν μπροστά του τα έθνη». Και πάλι: «Εγώ θα πορευτώ μπροστά σου και θα εξομαλύνω όρη, χάλκινες πύλες θα συντρίψω και σιδερένιους μοχλούς θα σπάσω. Και θα σου δώσω θησαυρούς σκοτεινούς, απόκρυφους, αόρατους, θα τους ανοίξω για σένα». Διότι, επειδή οι Βαβυλώνιοι συμπεριφέρθηκαν εναντίον των Ισραηλιτών με φοβερό και ακράτητο θυμό και προσέκρουσαν στον Θεό, για αυτόν τον λόγο παραδόθηκαν και οι ίδιοι στους Πέρσες και στους Μήδους, οι οποίοι μάλιστα μεταχειρίστηκαν αφόρητες απανθρωπιές εναντίον τους. Ειπώθηκε λοιπόν προς τη Βαβυλώνα μέσω ενός από τους αγίους προφήτες: Όπως έκανες, έτσι θα γίνει και σε σένα. Η ανταπόδοσή σου θα επιστρέψει στο κεφάλι σου.

Διότι έχει καθοριστεί το «Θα εκπληρώσει όλα τα θελήματά μου», σύμφωνα βεβαίως με εκείνα τα οποία είναι φυσικό να φανερώνει ο Θεός ότι βούλεται, δηλαδή να κυριευθεί η πόλη των Βαβυλωνίων, να απαλλαγεί ο Ισραήλ από τα δεσμά και τη δουλεία, και να ανεγερθεί ο ναός, και να ανοικοδομηθούν οι πόλεις της Ιουδαίας. «Έτσι λέγει Κύριος ο Θεός στον χρισμένο μου Κύρο, του οποίου κράτησα το δεξί χέρι για να υποταχθούν μπροστά του έθνη, και θα συντρίψω τη δύναμη των βασιλέων, θα ανοίξω μπροστά του πύλες, και οι πόλεις δεν θα κλειστούν. Εγώ θα προπορευθώ αυτού, και θα ομαλύνω τα όρη, χάλκινες πύλες θα συντρίψω, και σιδερένιους μοχλούς θα κομματιάσω. Και θα σου δώσω σκοτεινούς θησαυρούς, θα σου φανερώσω κρυφούς και αόρατους, για να γνωρίσεις ότι εγώ είμαι Κύριος ο Θεός που σε καλώ με το όνομά σου, ο Θεός του Ισραήλ. Ένεκα του δούλου μου Ιακώβ, και του Ισραήλ του εκλεκτού μου, εγώ θα σε καλέσω με το όνομά μου [κατά τη Βουλγάτα: σου], και θα σε προσδεχθώ. Εσύ όμως δεν με γνώρισες, ότι εγώ είμαι Κύριος ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος Θεός εκτός από εμένα. Και δεν με ήξερες. Για να γνωρίσουν όσοι κατοικούν στην ανατολή του ήλιου, και όσοι στη δύση, ότι δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα. Εγώ είμαι Κύριος ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος. Εγώ είμαι αυτός που κατασκεύασε το φως, και δημιούργησε το σκότος, που φέρνει την ειρήνη, και δημιουργεί τα κακά».

Θα πορευθώ μπροστά σου και θα εξομαλύνω όρη, δηλαδή, θα προετοιμάσω τα πάντα ώστε να γίνουν για εσένα ομαλά και ευδιάβατα, ώστε να μην υπάρχει τίποτα που να αντιστέκεται. Αλλά ακόμη και αν κάποιος επιτεθεί, και ορθωθεί σαν βουνό απέναντι στις δυνάμεις σου, και αυτό θα το εξομαλύνω, δηλαδή θα τον καταστήσω οικτρό, πεσμένο στο έδαφος και ανίσχυρο. Χάλκινες πύλες θα συντρίψω και σιδερένιους μοχλούς θα σπάσω, και θα σου δώσω απόκρυφους θησαυρούς, αόρατους θησαυρούς θα σου φανερώσω. Λέγεται ότι οι Βαβυλώνιοι, μετά την άλωση της πόλης, κλείστηκαν σε σκοτεινά σπήλαια, και κυρίως οι πιο επιφανείς μεταξύ αυτών, οι οποίοι, από τον φόβο του θανάτου, χώθηκαν σαν φίδια και κρύβονταν σε κάθε σπήλαιο και στις σχισμές των βράχων, χωρίς όμως να καταφέρουν να παραμείνουν κρυμμένοι.

Αυτό ακριβώς μπορεί να δει κανείς και στους προκείμενους στίχους. Διότι μακροσκελής λόγος έχει αναπτυχθεί προηγουμένως για τον Κύρο, τον ηγεμόνα των Περσών και των Μήδων, πώς λεηλάτησε τη χώρα των Βαβυλωνίων, την κυρίευσε ολοκληρωτικά, και απάλλαξε τον Ισραήλ από τη δουλεία εκεί και από τα δεσμά της αιχμαλωσίας· πώς θεμελίωσε τον ναό στα Ιεροσόλυμα, και ότι εγέρθηκε εναντίον των Χαλδαίων, με τον Θεό να τον παρακινεί, να του ανοίγει χάλκινες θύρες και να συντρίβει σιδερένιους μοχλούς. Αλλά αυτή ήταν μια μερική διήγηση. Διότι η δυνατότητα να ευφρανθούν και να απαλλαγούν από τους πόνους της αιχμαλωσίας δόθηκε μόνο σε εκείνους που κατάγονταν από το αίμα του Ισραήλ. Μεταθέτει λοιπόν πλέον τη δύναμη των νοημάτων στον ίδιο τον Εμμανουήλ, ο οποίος αναδείχθηκε από τον Θεό και Πατέρα, για να κηρύξει άφεση στους αιχμαλώτους, ανάβλεψη στους τυφλούς, ώστε να λυτρώσει από το κακό εκείνους που είναι αναπόδραστα σφιγμένοι με τις αλυσίδες των ιδίων τους αμαρτημάτων, και, αφού τους καταστήσει ελεύθερους από την τυραννία του διαβόλου, να κάνει όσους βρίσκονται πάνω στη γη να επιστρέψουν σε Αυτόν, και έτσι να τους προσαγάγει μέσω του Εαυτού Του στον Θεό και Πατέρα. Διότι έγινε μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων, και δι' Αυτού αποκτήσαμε τη συμφιλίωση προς τον Πατέρα εν ενί Πνεύματι, και Αυτός είναι η ειρήνη μας, σύμφωνα με τις Γραφές· Αυτός ανοικοδόμησε τον θείο ναό, δηλαδή τον δικό Του ναό, που είναι η Εκκλησία.

Το ότι δε ήταν ο Θεός των όλων αυτός που έδωσε στον Κύρο την εξουσία, το επιβεβαιώνει ο προφήτης Ησαΐας λέγοντας: «Αυτά λέγει ο Κύριος στον χρισμένο μου τον Κύρο, του οποίου κράτησα το δεξί χέρι, για να υποταχθούν μπροστά του τα έθνη· και θα συντρίψω τη δύναμη των βασιλέων, θα ανοίξω μπροστά του θύρες, και οι πόλεις δεν θα μείνουν κλειστές. Εγώ θα πορευτώ μπροστά σου και θα εξομαλύνω βουνά· χάλκινες πύλες θα συντρίψω και σιδερένιους μοχλούς θα σπάσω, και θα σου δώσω θησαυρούς σκοτεινούς και απόκρυφους, αόρατους θησαυρούς θα σου αποκαλύψω.» Αφού νίκησε, λοιπόν, ο Κύρος και κυρίευσε ολοκληρωτικά την πόλη των Βαβυλωνίων, απελευθέρωσε τον Ισραήλ. Και έτσι, αφού επέστρεψαν, κατοίκησαν στην πατρίδα τους.

Έπειτα από τον Εζεκία γεννήθηκε ο Μανασσής, ο οποίος βασίλευσε πενήντα πέντε έτη. Γιος του Μανασσή ήταν ο Αμώς, ο οποίος έζησε μόλις δύο έτη, και μετά από αυτόν ο Ιωσίας, επί του οποίου εκπληρώθηκαν τα της προφητείας, όπως ακριβώς μας απέδειξε προ ολίγου ο λόγος. <Διότι ιδού, είναι γοργά πάνω στα όρη τα πόδια εκείνου που φέρνει το χαρμόσυνο άγγελμα και αναγγέλλει ειρήνη.> Οι γιοι του Ισραήλ διέμεναν στη Βαβυλώνα έχοντας γίνει αιχμάλωτοι, βρίσκονταν όμως με την ελπίδα ότι με τον καιρό θα επαναπατριστούν και πάλι, και ότι δεν θα αργήσουν να επανέλθουν στην αρχέγονη και πατρογονική τους ευγένεια, καθώς αυτό το είχαν υποσχεθεί οι άγιοι προφήτες εκ μέρους του Θεού που ομιλούσε. Ο καιρός δε της ελπίδας τους ήταν κατά τη βασιλεία του Κύρου, ο οποίος επρόκειτο να κυριεύσει κατά κράτος τη Νινευή, κάτι που και πάλι τους το είχε προαναγγείλει ο Ησαΐας. Διότι είπε: «Έτσι λέγει Κύριος ο Θεός προς τον χρισμένο μου, τον Κύρο, του οποίου κράτησα το δεξί χέρι, για να υποταχθούν μπροστά του τα έθνη, και τη δύναμη των βασιλέων θα διαρρήξω, θα ανοίξω μπροστά του θύρες και πόλεις δεν θα μείνουν κλειστές. Εγώ θα πορευθώ μπροστά από εσένα, και θα εξομαλύνω τα όρη, χάλκινες θύρες θα συντρίψω, και σιδερένιους μοχλούς θα θρυμματίσω». Και μετά από άλλα και πάλι λέγει: «Αυτός θα ανοικοδομήσει την πόλη της Ιερουσαλήμ και θα επαναφέρει τους αιχμαλώτους του λαού μου, όχι με λύτρα ούτε με δώρα, είπε ο Κύριος Σαβαώθ».

Διότι, αφού εγώ τα έπραξα και τα θέλησα αυτά, ο Κύρος, ο βασιλιάς των Περσών, θα τα εκτελέσει με έργα· γι' αυτό και τον ονόμασα «χριστό», επειδή αναδείχθηκε από εμένα στη βασιλεία. Διότι «χριστοί» στους Εβραίους ονομάζονταν όλοι οι βασιλιάδες που αναδεικνύονταν από τον Θεό. Επειδή βρήκα, λοιπόν, τον προαναφερθέντα άνδρα ως καλό υπηρέτη της βουλής μου· από εδώ και στο εξής υπόσχομαι ότι θα κρατήσω το δεξί του χέρι, ώστε να μην παρεκκλίνει ούτε να νικηθεί από κανέναν ισχυρότερο. Υποτάσσω σε αυτόν τα περισσότερα από τα βασίλεια των άλλων εθνών· και μέσω αυτού θα συντρίψω την ισχύ κάθε δυναστείας στα υπόλοιπα έθνη. Και αφού καταστήσω τα πάντα λεία και ομαλά μπροστά στα πόδια του, θα του παραδώσω υποχείριες τις πύλες των πόλεων και όλες τις ίδιες τις πόλεις, ώστε καμία να μην του εναντιωθεί. Ας ακούσει δε και ο ίδιος ο Κύρος, ο οποίος αξιώθηκε την πρόγνωση αυτών των γεγονότων, όσα λέγονται προς αυτόν. Μάθε, λοιπόν, εσύ, ότι εγώ θα πορευθώ μπροστά από εσένα και θα εξομαλύνω βουνά και θα συντρίψω χάλκινες πύλες και τα δυ[...] και τα για άλλους άλυτα, σαν να ήταν κλειδωμένα με σιδερένιους μοχλούς, και τους θησαυρούς που είναι αποταμιευμένοι μέσα σε αυτά, οι οποίοι παρέμεναν αφανείς και αόρατοι στους προηγούμενους βασιλείς, θα τους φανερώσω μπροστά σου, ώστε μέσα από τα ίδια τα έργα να γνωρίσεις ποιος ακριβώς είμαι εγώ, που πριν από τόσα χρόνια εγχάραξα το όνομά σου στις προφητικές μου γραφές, σαν σε αιώνιες στήλες.

Διότι εγώ δεν ονομάζω θλίψη αυτήν που τώρα με περιβάλλει, ούτε τον σταυρό, ούτε τους ονειδισμούς των ανθρώπων, ούτε τις χλευασίες, ούτε βέβαια τα όσα μου συνέβησαν πριν από τον σταυρό, τα μαστιγώματα, τις ύβρεις, και όσα άλλα διέπραξαν υβριστικά εις βάρος μου οι υιοί των ανθρώπων· αλλά βλέπω, μετά την διάλυση του σώματος κατά τον ίδιο τον θάνατο και την κατάβαση στον Άδη, να πλησιάζει η εξέγερση των αντίπαλων και εχθρικών προς τον Θεό δυνάμεων. Γι' αυτό λέω: «διότι η θλίψη είναι κοντά, διότι δεν υπάρχει βοηθός». Διότι πώς δεν ήταν υπερβολική και μεγίστη εκείνη η θλίψη, στην οποία «δεν υπάρχει βοηθός»; Διότι αυτός μεν προχωρούσε για τη σωτηρία των ψυχών που βρίσκονταν στον Άδη, οι οποίες από πολλούς αιώνες περίμεναν την άφιξή του, και κατέβαινε βέβαια για να συντρίψει «χάλκινες πύλες» και να σπάσει «σιδερένιους μοχλούς» και να αφήσει ελεύθερους τους πρώην δεσμίους του Άδη, πράγμα που και έγινε, όταν «πολλά σώματα των κεκοιμημένων αγίων» αναστήθηκαν και εισήλθαν μαζί του «στην» αληθώς «αγία πόλη» του Θεού.

Και έδωσε εκείνη την ημέρα ένα σημείο, λέγοντας: «Αυτό είναι το σημείο για το οποίο μίλησε ο Κύριος, λέγοντας: Ιδού, το θυσιαστήριο σχίζεται και θα χυθεί το πάχος που βρίσκεται πάνω του». Και λίγο μετά δηλώνεται ότι πράγματι το θυσιαστήριο σχίστηκε και χύθηκε το πάχος από το θυσιαστήριο, σύμφωνα με το σημείο που έδωσε ο άνθρωπος μέσω του λόγου του Κυρίου. Και στον Ησαΐα, ο οποίος έζησε πολύ πριν από την αιχμαλωσία στη Βαβυλώνα —μετά την οποία αιχμαλωσία εμφανίζεται κάποτε αργότερα ο Κύρος, ο βασιλιάς των Περσών, ο οποίος συνήργησε στην οικοδόμηση του ναού, η οποία έγινε κατά τους χρόνους του Έσδρα— προφητεύονται ονομαστικά τα εξής για τον Κύρο: «Έτσι λέει ο Κύριος ο Θεός στον χρισμένο μου, τον Κύρο, του οποίου κράτησα το δεξί χέρι, για να τον υπακούσουν τα έθνη μπροστά του, και θα συντρίψω τη δύναμη των βασιλέων, θα ανοίξω μπροστά του θύρες και οι πόλεις δεν θα κλειστούν. Εγώ θα πορευθώ μπροστά σου και θα εξομαλύνω βουνά, θα συντρίψω χάλκινες πύλες και θα σπάσω σιδερένιους μοχλούς· και θα σου δώσω σκοτεινούς θησαυρούς, θα σου ανοίξω απόκρυφους και αόρατους, για να γνωρίσεις ότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός, που σε καλώ με το όνομά σου, ο Θεός του Ισραήλ. Χάριν του δούλου μου Ιακώβ και του εκλεκτού μου Ισραήλ, εγώ θα σε καλέσω με το όνομά μου και θα σε προσδεχθώ». Διότι σαφώς και από αυτά έχει δηλωθεί ότι εξαιτίας του λαού τον οποίο ευεργέτησε ο Κύρος, ο Θεός του χάρισε να εξουσιάσει πολλά έθνη, παρόλο που εκείνος δεν γνώριζε τη θεοσέβεια των Εβραίων.

Αλλά ας απομακρύνουμε την ακοή μας από τους θρήνους για τα παιδιά και ας στρέψουμε τη διάνοιά μας προς τα πιο ευχάριστα και περισσότερο ταιριαστά στη γιορτή, έστω κι αν η Ραχήλ, κραυγάζοντας δυνατά σύμφωνα με την προφητεία, θρηνεί για τη σφαγή των τέκνων της. Διότι σε ημέρα γιορτής, όπως λέει ο σοφός Σολομών, αρμόζει λήθη των κακών. Και ποια γιορτή θα μπορούσε να γίνει για εμάς πιο λαμπρή από αυτήν, κατά την οποία ο ήλιος της δικαιοσύνης, διαλύοντας τη δόλια σκοτοδίνη του διαβόλου, ανατέλλει στη φύση μέσω της ίδιας της δικής μας φύσης· κατά την οποία αυτό που είχε πέσει εγείρεται, αυτό που βρισκόταν σε εχθρότητα οδηγείται σε συμφιλίωση, αυτό που είχε αποκηρυχθεί επαναφέρεται, αυτό που είχε εκπέσει από τη ζωή επανέρχεται στη ζωή, αυτό που είχε υποδουλωθεί στην αιχμαλωσία αποκαθίσταται στο αξίωμα της βασιλείας, αυτό που ήταν αλυσοδεμένο με τα δεσμά του θανάτου επιστρέφει ελεύθερο στη χώρα των ζώντων; Τώρα, σύμφωνα με την προφητεία, οι χάλκινες πύλες του θανάτου συντρίβονται και θραύονται οι σιδερένιοι μοχλοί, με τους οποίους προηγουμένως το ανθρώπινο γένος ήταν κατακλεισμένο στη φυλακή του θανάτου. Τώρα ανοίγεται, όπως λέει ο Δαβίδ, η πύλη της δικαιοσύνης. Τώρα ακούγεται ομόφωνος σε ολόκληρη την οικουμένη ο ήχος αυτών που εορτάζουν. —Δι' ανθρώπου ο θάνατος, δι' ανθρώπου η σωτηρία. Ο πρώτος έπεσε στην αμαρτία, ο δεύτερος ανόρθωσε αυτόν που είχε πέσει. Η γυναίκα απολογήθηκε υπέρ της γυναίκας.

Εξομολογείται δε στον Πατέρα, όχι τις δικές του αμαρτίες ο άμωμος, αλλά εκείνων που πιστεύουν σε αυτόν· διότι, ενώ ο Δαβίδ είπε: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου· Κάθισε στα δεξιά μου» και τα λοιπά, ο Ησαΐας λέει σαφέστερα: «Λέει ο Κύριος στον χρισμένο μου, τον Κύρο». Λένε μάλιστα ότι αυτά έχουν ειπωθεί για τον Κύρο τον Πέρση. Είναι όμως γελοίο· διότι πού αρμόζουν στον Κύρο τα υπόλοιπα λόγια: «Κράτησα το δεξί σου χέρι· μπροστά του θα υπακούσουν έθνη, και θα συντρίψω τη δύναμη των βασιλέων· θα ανοίξω μπροστά του πύλες, και οι πόλεις δεν θα κλειστούν· θα πορευθώ μπροστά σου, και θα εξομαλύνω όρη· θα συντρίψω χάλκινες θύρες, και θα σπάσω σιδερένιους μοχλούς, και θα σου δώσω σκοτεινούς θησαυρούς;» Πώς λοιπόν θα ταιριάξουν αυτά στον Κύρο, ο οποίος λίγο αργότερα σκοτώθηκε με αισχρό τρόπο στους Μασσαγέτες και γδάρθηκε σαν ασκός; Και λίγο αργότερα τα ερμηνεύει αυτά ο ίδιος προφήτης, λέγοντας εκ προσώπου του Θεού: «Εγώ, ο Κύριος ο Θεός, σε κάλεσα εν δικαιοσύνη· κράτησα το χέρι σου, και θα σε ενισχύσω, και θα σε δώσω ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών, και να βγάλεις από τα δεσμά τους αλυσοδεμένους, και από τον οίκο της φυλακής αυτούς που κάθονται στο σκοτάδι.» Και πάλι ο ίδιος ο Ησαΐας λέει: «Και μου είπε: Είναι μεγάλο για εσένα το να κληθείς παίδας μου, και να ανορθώσεις τις φυλές του Ιακώβ, και να επαναφέρεις τη διασπορά του Ισραήλ· και σε έθεσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να αποτελέσεις σωτηρία έως τα πέρατα της γης.»

Όπως λοιπόν ο γεωργός, βγαίνοντας για τον θερισμό, χαίρεται και είναι φαιδρός και αγάλλεται, μη αναλογιζόμενος τους κόπους ούτε καμία δυσκολία, αλλά σαν να σπεύδει για έτοιμο εισόδημα, τρέχοντας για τους ετήσιους καρπούς, χωρίς να βλέπει πουθενά κανένα κώλυμα, κανένα εμπόδιο, καμία αβεβαιότητα για το μέλλον, όπως καταρρακτώδεις βροχές, χαλάζι και ξηρασίες, και το ολέθριο στρατόπεδο των ακρίδων· διότι αυτός που αρχίζει να θερίζει δεν υποψιάζεται τίποτε τέτοιο· γι' αυτό ακριβώς καταπιάνονται με τους κόπους χορεύοντας και σκιρτώντας· έτσι λοιπόν και εσείς, και πολύ περισσότερο, είναι αναγκαίο να εξέλθετε στην οικουμένη με πολλή ευφροσύνη. Διότι το έργο σας είναι θερισμός, θερισμός που έχει πολλή ευκολία, θερισμός που σας παρέχει τα σπαρτά ετοιμασμένα· πρέπει μόνο να μιλήσετε, όχι να κοπιάσετε. Δανείστε μου, λέγει, τη γλώσσα σας, και θα δείτε τον καρπό ώριμο να εισάγεται στους βασιλικούς σιτοβολώνες. Γι' αυτό ακριβώς και έπειτα, όταν τους έστελνε, έλεγε: «Ιδού, εγώ είμαι μαζί σας όλες τις ημέρες έως τη συντέλεια του αιώνος». Διότι Αυτός ήταν που έκανε τα δύσκολα εύκολα, και αυτό που έλεγε ο προφήτης, ότι «Εγώ θα πορευθώ μπροστά σου και θα εξομαλύνω όρη»· αυτά συνέβαιναν αισθητά στην περίπτωση των Αποστόλων· διότι ο Χριστός άνοιγε τον δρόμο μπροστά τους και καθιστούσε την οδό εύκολη.

Αλλά, φιλοχριστότατε βασιλιά, που ανάμεσα σε όσους άσκησαν ποτέ την εξουσία είσαι, μαζί με την ισχύ σου, ο πιο φιλοκίνδυνος και γενναίος, επειδή με αχαλίνωτη ορμή εξορμάς εναντίον των βαρβάρων για να τους ανταποδώσεις τα έργα τους στο πολλαπλάσιο, και δεν σε αποτρέπουν από αυτήν την υπέρ ημών πρόθεσή σου ούτε οι κόποι και οι αμφίρροποι αγώνες, ούτε η ανατολή του Κυνός, ούτε η φλόγωση του Σειρίου, ούτε τα ύψη των απότομων και δυσπρόσιτων βουνών, ούτε η στενή και ανηφορική οδοιπορία, ούτε τίποτε άλλο από όλα αυτά, γι' αυτό εμείς, οι υπήκοοί σου, σου απευθύνουμε αυτές τις κατευόδιες φωνές: Είθε να σου αποστείλει ο Κύριος βοήθεια από το Άγιό Του, εξομαλύνοντας τα όρη, καθιστώντας τα δυσκολοδιάβατα εύκολα, συντρίβοντας χάλκινες πύλες και σπάζοντας σιδερένιους μοχλούς· την ημέρα ο ήλιος να μην σε κάψει, ούτε η σελήνη τη νύχτα· ας βρει η χείρα σου όλους τους εχθρούς σου, η δεξιά σου ας βρει όλους όσοι σε μισούν, ας γίνουν σαν το χνούδι μπροστά στον άνεμο, και ο άγγελος του Κυρίου ας τους καταδιώκει και ας τους συνθλίβει· ας επιπέσει πάνω τους φόβος και τρόμος. Διότι είναι έθνος που έχει χάσει τη σύνεση, που διέφθειρε τον εαυτό του με τα έργα του, έχει αποστατήσει από τον Θεό και Σωτήρα με την παραβίαση των όρκων και έχει πολλές φορές εξαπατήσει τον ισόθεο βασιλιά, και γενικώς αποτελούν σκεύη οργής, προετοιμασμένα για την απώλεια.

61. Αν λοιπόν η παιδεία του Κυρίου ανοίγει τα αυτιά κάθε ανθρώπου που τον φοβάται, και του προσθέτει ακοή για να ακούει, και δίνει γλώσσα παιδείας ώστε να γνωρίζει πότε πρέπει να πει λόγο, ποιος άλλος είναι αυτός που στρέφει προς τα πίσω τους συνετούς και τους σοφούς του κόσμου, και αποδεικνύει μωρία τη σοφία τους, ενώ στερεώνει μόνο τα λόγια των δούλων του, παρά μόνο αυτός που κάνει νέα και παράδοξα προς δόξαν του, αυτός που χαράσσει μέσα στην έρημη και ξερή καρδιά οδό ταπεινώσεως και πραότητας, και μέσα στην άνικμη και άνυδρη διάνοια δημιουργεί ποταμούς άρρητης σοφίας, για να ποτίσει το εκλεκτό γένος του, τον λαό που έκανε δικό του, ώστε να διηγούνται τις αρετές του; Διότι προπορεύεται εκείνων που τον αγαπούν και τον φοβούνται, και εξομαλύνει τα όρη των παθών, και συντρίβει τις χάλκινες πύλες της αγνωσίας, και ανοίγει τις θύρες της δικής του γνώσεως, και τους αποκαλύπτει τους σκοτεινούς, απόκρυφους και αόρατους θησαυρούς της, για να γνωρίσουν ότι αυτός είναι Κύριος ο Θεός, ο οποίος τους αποκαλεί με το όνομα Ισραήλ.

Ας είναι λοιπόν η ψυχή σαν εκείνη που συγκεντρώνει τα περιπλανώμενα τέκνα της και νουθετεί τους διασκορπισμένους από την αμαρτία λογισμούς, ας τους εισάγει στον οίκο του σώματός της, προσδοκώντας πάντοτε τον Κύριο με νηστεία και αγάπη, πότε θα έρθει για να τη συγκεντρώσει αληθινά. Και επειδή το μέλλον είναι άδηλο, ας ελπίζει ακόμη περισσότερο, ελπίζοντας με αγαθό τρόπο στον Κυβερνήτη, και ας θυμάται πώς και η Ραάβ, αν και βρισκόταν ανάμεσα σε αλλοφύλους, πίστεψε στους Ισραηλίτες και αξιώθηκε να είναι μαζί τους· ενώ οι Ισραηλίτες με την επιθυμία τους στράφηκαν προς την Αίγυπτο. Όπως λοιπόν δεν έβλαψε καθόλου τη Ραάβ η συγκατοίκηση με τους αλλοφύλους, αλλά η πίστη την οικείωσε με τη μερίδα των Ισραηλιτών, έτσι δεν θα βλάψει καθόλου η αμαρτία εκείνους που με ελπίδα και πίστη περιμένουν τον Λυτρωτή, ο Οποίος, όταν έλθει, μεταβάλλει τους λογισμούς της ψυχής και τους κάνει θεϊκούς, επουράνιους, αγαθούς, και διδάσκει στην ψυχή την αληθινή, απερίσπαστη και αμετεώριστη προσευχή. «Μη φοβάσαι», λέει, «εγώ θα πορευτώ μπροστά σου και θα εξομαλύνω τα βουνά, θα συντρίψω χάλκινες θύρες και θα σπάσω σιδερένιους μοχλούς», και πάλι: «Πρόσεχε», λέει, «τον εαυτό σου, μήπως γεννηθεί στην καρδιά σου κάποιος κρυφός λόγος ανομήματος»· «μην πεις στην καρδιά σου: αυτό το έθνος είναι πολυάριθμο και ισχυρό».