Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 45:22

Ο Αθανάσιος είπε: Άλλος Θεός εκτός από τον Θεό δεν υπάρχει· όπως ακριβώς ούτε το απαύγασμα του φωτός είναι κάποιο άλλο φως· αλλά το φως είναι φως, και το απαύγασμα είναι φως· χωρίς, όμως, να είναι το ένα φως διαφορετικό από το άλλο· έτσι είναι και η σοφία του Θεού· είναι Θεός, αλλά δεν είναι άλλος και διαφορετικός Θεός. Διότι είναι γεγραμμένο: «Εγώ είμαι ο Θεός και δεν υπάρχει άλλος». Και πάλι: «Κύριε ο Θεός μας, εκτός από εσένα άλλον δεν γνωρίζουμε». Ο Ζακχαίος είπε: Επομένως, ο Χριστός είναι θεά; Ο Αθανάσιος είπε: «Θεός» να λες· και μην νομίζεις όπως ο Ιουδαίος, ότι στα ασώματα όντα τα θηλυκά και τα αρσενικά ονόματα χρησιμοποιούνται με την ίδια έννοια όπως στα σώματα· επειδή και η ψυχή σου ονομάζεται με το θηλυκό όνομα «ψυχή», και όμως δεν υπάρχει θηλυκή και αρσενική ψυχή. Ο Ζακχαίος είπε: Δείξε μου ότι ονομάζεται Θεός και η σοφία του Θεού ως δικό της, ιδιαίτερο πρόσωπο. Ο Αθανάσιος είπε: Προηγουμένως αποδείχθηκε ότι, σύμφωνα με τη Γραφή, υπάρχει κάποια δύναμη στην οποία ο Θεός λέει: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση», και ότι αυτή η δύναμη είναι η σοφία του Θεού, όπως το εξέφρασε ο προφήτης λέγοντας: «Τα πάντα εν σοφία εποίησας»· και αυτήν ακριβώς τη σοφία την ονόμασε Λόγο λέγοντας: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Το ότι δε ούτε πρόκειται για λόγο που προφέρεται μέσω φωνητικών οργάνων, ούτε για πνεύμα μέσω αναπνευστικών, είναι προφανές από το γεγονός ότι ο Θεός είναι ασώματος. Ο Ζακχαίος είπε: Ας δεχτούμε ότι υπάρχει κάποια δύναμη και η σοφία στην οποία λέει: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση»· μήπως, όμως, αυτή η δύναμη είναι και Θεός;

Μακ. Δεν παραδέχομαι μία θεότητα. Ορθ. Εάν ακούσεις πάλι τον Θεό να λέει στο βιβλίο του ίδιου προφήτη: «Εγώ είμαι ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος. Ορκίζομαι στον εαυτό μου, βεβαίως θα εξέλθει από το στόμα μου δικαιοσύνη· τα λόγια μου δεν θα αναιρεθούν, ότι σε εμένα θα κάμψει κάθε γόνατο», για ποιον από τους δύο λες ότι τα έχει πει; Μακ. Για τον Υιό· διότι ο Απόστολος λέει ότι: «Στο όνομα του Ιησού θα κάμψει κάθε γόνατο επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων· και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν Θεού Πατρός. Αμήν». Ορθ. Μία είναι άρα η θεότητα του Πατρός και του Υιού. Μακ. Πώς; Ορθ. Διότι λέει: «Εγώ είμαι ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος». Διότι είτε, παραφρονώντας, θα πεις ότι ο Πατέρας δεν είναι Θεός· είτε, εφόσον ομολογείς ως Θεό τον Πατέρα, και ως Θεό τον Υιό, και αφού τον ακούς να λέει: «Εγώ είμαι ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος», θα ομολογήσεις μία θεότητα, και δεν θα κινδυνεύσεις. Μακ. Εγώ δεν παραδέχομαι μία θεότητα.

Και βέβαια δεν θα πράξουμε κάτι από τα πλέον παράλογα, ώστε να παραμερίσουμε ως ανενεργό τον Πατέρα, και να πούμε ότι είναι απολύτως ορθό να αποδώσουμε τη δόξα για αυτό μόνο στον Υιό, επειδή του ανήκει. Αλλά επειδή υπάρχει απόλυτη ισορροπία και στους δύο και ταυτότητα στην ουσία, και επιπλέον επειδή το Θείο είναι μονοειδές και απλό, μας επέτρεψε να νοούμε τον Πατέρα και Θεό ενεργό μέσω του Υιού, απομακρύνοντας εντελώς κάθε υποψία περί κάποιας υπουργικής κατωτερότητας και χωρίς να αδικεί καθόλου τον Λόγο που φανερώθηκε από τον Θεό Πατέρα, ως προς τον τρόπο της ισότητας και της δόξας. Διότι ο Πατέρας ενεργεί χρησιμοποιώντας τον Υιό ως δική του δύναμη, ζωντανή και όχι διαφορετική από αυτόν, ακριβώς επειδή είναι Θεός από Θεό και φυσικά μέσα στον Θεό, αν και ο καθένας νοείται στη δική του ξεχωριστή ύπαρξη. Β. Σωστά μιλάς. Α. Το ότι, λοιπόν, κατά τη φύση, την εξουσία και τη θεοπρεπή ενέργεια σε καθετί δεν θα θεωρήσουμε τον Υιό καθόλου κατώτερο από τον τρόπο που νοείται ότι είναι ο Πατέρας, θα μπορούσες νομίζω να το κατανοήσεις εύκολα και από τα εξής. Διότι, μέσω της φωνής του Ησαΐα, ο Θεός και Πατέρας έλεγε: «Επιστρέψτε σε εμένα και θα σωθείτε, εσείς από τα πέρατα της γης. Εγώ είμαι ο Θεός και δεν υπάρχει άλλος. Ορκίζομαι στον εαυτό μου, αληθινά θα εξέλθει δικαιοσύνη από το στόμα μου, οι λόγοι μου δεν θα ανακληθούν».

Το λαμπρό λοιπόν καύχημα του Πατέρα, το να μπορεί δηλαδή να καλεί και να σώζει, λέω, όσους βρίσκονται στα πέρατα της γης, και να λαλεί τη δικαιοσύνη, και να διαθέτει λόγο τόσο ισχυρό και ανώτερο από κάθε αθέτηση, θα μπορούσες να το αποδώσεις σε κάποιον άλλον εκτός από Αυτόν, πες μου; Β. Εγώ τουλάχιστον όχι. Διότι μόνο στον Θεό θα ταίριαζαν όσα ανήκουν αποκλειστικά σε Αυτόν και μόνο. Α. Εάν όμως και η φύση του Υιού κοσμείται με τα ίδια καυχήματα, και έχει ισότιμη δόξα, μήπως θα του ταίριαζε πλέον κάτι το κατώτερο, καλέ μου, έστω και στο παραμικρό; Β. Σε καμία περίπτωση. Α. Θα τον ακούσεις λοιπόν να διακηρύσσει φανερά: «Ελάτε προς εμένα, όλοι οι κοπιασμένοι και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω. Σηκώστε τον ζυγό μου επάνω σας.» Μήπως αυτό δεν ισοδυναμεί με το «Εγώ είμαι ο Θεός και δεν υπάρχει άλλος;» Διότι τα πάντα έχουν υποταχθεί στον θείο ζυγό, και έχουν επιβαρυνθεί με τα μέτρα της δουλείας. Σχετικά δε με τους δικούς του λόγους λέει τα εξής: «Αλήθεια σας λέω, έως ότου παρέλθει ο ουρανός και η γη, ούτε ένα γιώτα ή μία κεραία δεν θα παρέλθει από τον νόμο, μέχρι να γίνουν όλα. Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, οι δε λόγοι μου δεν θα παρέλθουν.» Κατανοείς λοιπόν πώς οι λόγοι του Υιού δεν επιδέχονται την αθέτηση, ακριβώς όπως άλλωστε και οι λόγοι του Πατέρα; Β. Το κατανοώ. Α.

Τότε αναγγέλθηκε σε εσάς: Εγώ είμαι ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα· δίκαιος και σωτήρας δεν υπάρχει εκτός από εμένα. Στραφείτε προς εμένα, και θα σωθείτε εσείς που βρίσκεστε στα πέρατα της γης. Στήνοντας φοβερές και πολυποίκιλες παγίδες σε όσους βρίσκονται πάνω στη γη, και σκάβοντας τους λάκκους της απώλειας, οι αλιτήριοι δαίμονες, καταληστεύοντας ανόσια τη δόξα της θεότητας και περιάπτοντάς την στα δικά τους κεφάλια, οι πάντολμοι προσπαθούσαν με ζήλο να συγκροτήσουν τα εργαστήρια της δικής τους απάτης.

Δίκαιος και σωτήρας είναι ο Θεός των όλων, ο οποίος υπερασπίζεται τους αδικημένους, και ελευθερώνει από τα δεσμά τους αιχμαλώτους και τους σφιγμένους από τις αλυσίδες των αμαρτιών, φωτίζει τους σκοτισμένους, ενισχύει το αδύναμο, σηκώνει εκείνο που έχει πέσει και επιστρέφει το πλανεμένο. Γι' αυτόν τον λόγο λέει: «Επιστρέψτε σε εμένα και θα σωθείτε εσείς που βρίσκεστε στα πέρατα της γης». Σε αυτά μπορεί κανείς να διακρίνει πολύ καλά το μέγεθος της χάριτος του Χριστού, το οποίο εκτείνεται σε όλους όσους βρίσκονται πάνω στη γη. Διότι η χάρη και η σωτηρία μέσω του Μωυσή ήταν περιορισμένη, αφού κατευθυνόταν σε ένα μόνο έθνος, τον Ισραήλ. Ενώ απέραντη, τρέχοντας μέχρι τα πέρατα της γης, είναι η χάρη μέσω του Χριστού. Επειδή ολόκληρη η γη έχει ελκυστεί μέσω της πίστεως σε αυτόν, προς τη σωτηρία και τη ζωή. <Εγώ είμαι ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος. Ορκίζομαι στον εαυτό μου: αν δεν εξέλθει δικαιοσύνη από το στόμα μου, τα λόγια μου δεν θα επιστρέψουν πίσω· διότι σε εμένα θα κάμψει κάθε γόνατο, και κάθε γλώσσα θα ορκιστεί στον Θεό, λέγοντας: Δικαιοσύνη και δόξα θα έρθουν προς αυτόν.> Έπρεπε, αφού καταργηθεί η ψευδώνυμη λατρεία, να προβάλει στο μέσον η αλήθεια, και σαν να έχει αποδιωχθεί το σκοτάδι, να λάμψει ολόγυρα το φως. Γι' αυτόν τον λόγο, και πολύ εύλογα έπειτα από αυτήν την επωφελή και σωτήρια προτροπή, καθιστά φανερή τη δική του δόξα. Διότι εγώ είμαι ο Θεός, λέει, και δεν υπάρχει άλλος.

Εφόσον, λοιπόν, εμείς έχουμε διαταχθεί να εκπληρώνουμε ακριβώς αυτό, πώς δεν συγχωρεί αμαρτίες πολύ περισσότερο αυτός που έδωσε σε άλλους την εξουσία να μπορούν να το πράττουν; <Και είδε έναν τελώνη με το όνομα Λευί.> (A f. 88 b, B f. 60, C f. 116 b, H f. 275) Διότι ο Λευίς ήταν τελώνης, άνδρας άπληστος ως προς τη φιλοκέρδεια, αχαλίνωτος στην πλεονεξία, άδικος επιθυμητής πραγμάτων που δεν του ανήκαν καθόλου· διότι αυτό ήταν το επάγγελμα των τελωνών. Αλλά αρπάχτηκε μέσα από τα ίδια τα εργαστήρια της αδικίας, και σώθηκε παραδόξως, καθώς τον κάλεσε ο Σωτήρας όλων μας Χριστός· διότι του είπε: «Ακολούθει μοι· και εκείνος, αφού τα άφησε όλα, τον ακολούθησε.» —(A f. 89, H f. 276 b) Βλέπεις πώς αληθεύει ο σοφότατος Παύλος όταν λέει ότι ο Χριστός ήλθε για να σώσει αμαρτωλούς; Βλέπεις πώς, αφού σαρκώθηκε, ο μονογενής Λόγος του Θεού μετέστρεψε τα σκεύη του διαβόλου προς τον εαυτό του; Και ο μεν Λευίς σώθηκε, σε εμάς δε το γεγονός αυτό δημιούργησε αγαθές ελπίδες. Διότι διδαχθήκαμε από το ίδιο το γεγονός ότι η μετάνοια σώζει. Θα το επιβεβαιώσει δε και ο ίδιος ο Δεσπότης των όλων Θεός, λέγοντας μέσω της φωνής του προφήτη: «Επιστρέψτε σε εμένα και θα σωθείτε, εσείς από τα πέρατα της γης.» Αλλά τίποτα από αυτά δεν συνέτισε τους Φαρισαίους· αντιθέτως, κατηγορούν τους μαθητές· διότι άκου: <Και γόγγυζαν οι Γραμματείς τους και οι Φαρισαίοι, λέγοντας προς τους μαθητές του, κ.τ.λ.>

Γι' αυτό λέω: «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα». Θέσπισα, λοιπόν, και προείπα, επειδή είμαι «δίκαιος» «και σωτήρας», γι' αυτό και σύμφωνα με τον λόγο της δικαιοσύνης καλώ όλα τα έθνη στη σωτηρία που παρέχω. Ακολούθως σε αυτά προσθέτει: «Επιστρέψτε σε εμένα και θα σωθείτε, εσείς από την άκρη της γης», ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Στραφείτε προς εμένα και σωθείτε όλα τα πέρατα της γης». Βλέπεις πώς εξαγγέλλει ένα καθολικό κήρυγμα σε όλα τα έθνη. Και προσθέτει: «Εγώ είμαι ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος. Ορκίζομαι στον εαυτό μου, αληθινά θα εξέλθει από το στόμα μου δικαιοσύνη». Και πάλι προβάλλει τη «δικαιοσύνη» με τη χρήση «όρκου» «προς βεβαίωση» «της επαγγελίας», «ώστε μέσω δύο», λέει ο θείος Απόστολος, «πραγμάτων αμετάθετων, για τα οποία είναι αδύνατον να πει ψέματα ο Θεός, να έχουμε ισχυρή παρηγοριά». Μέσω δε της «δικαιοσύνης» που προέρχεται από Αυτόν, υπόσχεται σωτηρία σε όλους τους ανθρώπους. «Και οι λόγοι μου», επιπλέον λέει, αυτοί «δεν θα αθετηθούν»· ποιοι είναι δε αυτοί οι «λόγοι», αν όχι εκείνοι με τους οποίους έλεγε: «Επιστρέψτε σε εμένα και θα σωθείτε, εσείς από την άκρη της γης»; Και προσθέτει: «ότι σε εμένα θα καμφθεί κάθε γόνυ και θα εξομολογηθεί κάθε γλώσσα στον Θεό», ή: «και θα ορκιστεί», σύμφωνα με τους υπόλοιπους ερμηνευτές, «κάθε γλώσσα στον Θεό». Θεσπίζει λοιπόν και μέσω αυτών, ότι ενώπιόν Του «θα καμφθεί κάθε γόνυ», όχι μόνο των Ιουδαίων, αλλά και των υπόλοιπων εθνών, πράγμα από το οποίο τίποτα δεν θα μπορούσε να είναι πιο μακάριο.

«Ο θάνατος κατέπιε, αφού κυριάρχησε, και πάλι ο Θεός εξάλειψε κάθε δάκρυ από κάθε πρόσωπο· το όνειδος του λαού αφαίρεσε ο Θεός από όλη τη γη, διότι το στόμα του Κυρίου τα μίλησε αυτά». 〈ΛΓ΄. Του ιδίου〉. «Μην αναθυμάστε τα παλαιά και μην αναλογίζεστε τα αρχαία· διότι ιδού, εγώ κάνω νέα πράγματα τα οποία τώρα θα ανατείλουν, και θα τα γνωρίσετε, και θα ανοίξω δρόμο μέσα στην έρημο, και ποταμούς στην άνυδρη γη· και θα με δοξάσουν τα θηρία του αγρού, οι σειρήνες και οι στρουθοκάμηλοι· διότι έδωσα νερό στην έρημο για να ποτίσω το γένος μου το εκλεκτό, τον λαό μου που περιποιήθηκα (και απέκτησα), για να διηγείστε τις αρετές μου. Δεν σε κάλεσα τώρα, Ιακώβ, ούτε σε έκανα να κοπιάσεις, Ισραήλ. Δεν μου έφερες πρόβατα για τις ολοκαρπώσεις σου, ούτε με δόξασες με τις θυσίες σου· δεν με υπηρέτησες με δώρα, ούτε σε κούρασα ζητώντας λιβάνι, ούτε αγόρασες για εμένα με ασήμι θυμίαμα, ούτε το λίπος των θυσιών σου επιθύμησα, αλλά μέσα στις αμαρτίες σου και στις αδικίες σου, εγώ στάθηκα προστάτης σου». Και στη συνέχεια λέει: «Επιστρέψτε σε εμένα και θα σωθείτε εσείς από τα πέρατα της γης. Εγώ είμαι, και δεν υπάρχει άλλος».

Ανανεωθείτε ενώπιόν μου, νησιά. Ο Ισραήλ σώζεται από τον Κύριο με σωτηρία αιώνια· δεν θα καταντροπιαστούν ούτε θα ντροπιαστούν ποτέ πια έως τον αιώνα. Έτσι λέει ο Κύριος που έφτιαξε τον ουρανό, αυτός ο Θεός που κατέδειξε τη γη και την έφτιαξε, αυτός την οργάνωσε, δεν την έφτιαξε για να είναι άδεια, αλλά για να κατοικείται· εγώ είμαι, και δεν υπάρχει άλλος πια. Δεν μίλησα κρυφά, ούτε σε σκοτεινό τόπο της γης· δεν είπα στο σπέρμα του Ιακώβ: Μάταια με ζητήσατε· εγώ είμαι, εγώ είμαι που λαλώ δικαιοσύνη και αναγγέλλω την αλήθεια. Συγκεντρωθείτε και ελάτε, σκεφτείτε μαζί όσοι διασώζεστε από τα έθνη. Δεν κατάλαβαν εκείνοι που σηκώνουν το ξύλο ως γλυπτό τους είδωλο, και προσεύχονται σε θεούς που δεν σώζουν. Αν μπορούν να αναγγείλουν, ας πλησιάσουν, για να μάθουν μαζί, ποιος έκανε αυτά ακουστά από την αρχή· τότε σας αναγγέλθηκε: Εγώ είμαι ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα, δίκαιος και σωτήρας, δεν υπάρχει άλλος πέρα από εμένα ... ορκίζομαι στον εαυτό μου, ότι θα εξέλθει από το στόμα μου δικαιοσύνη, τα λόγια μου δεν θα επιστρέψουν άπρακτα, διότι σε εμένα θα λυγίσει κάθε γόνατο, και θα ομολογήσει κάθε γλώσσα στον Θεό, λέγοντας: Δικαιοσύνη και δόξα θα έρθουν προς αυτόν, και θα ντροπιαστούν όλοι όσοι τους αποχωρίζουν· από τον Κύριο θα δικαιωθούν, και στον Θεό θα δοξαστούν και όλο το σπέρμα των υιών του Ισραήλ.

Δίκαιος και σωτήρας δεν υπάρχει εκτός από εμένα. Επιστρέψτε σε εμένα, και θα σωθείτε εσείς που βρίσκεστε στα πέρατα της γης.» «Ακούστε με, εσείς που έχετε χάσει την καρδιά σας, εσείς που βρίσκεστε μακριά από τη δικαιοσύνη μου. Πλησιάστε στη δικαιοσύνη μου, και την αλήθεια, και τη σωτηρία που προέρχεται από εμένα δεν θα την καθυστερήσω.» «Ζητήστε τον Θεό, και όταν τον βρείτε επικαλεστείτε τον· όταν δε σας πλησιάσει, ας εγκαταλείψει ο ασεβής τους δρόμους του, και ο άνομος άνδρας τα σχέδιά του, και επιστρέψτε προς τον Κύριο, και θα ελεηθείτε, διότι θα συγχωρήσει πλουσιοπάροχα τις αμαρτίες σας.» «Εάν ανορθωθεί και κάνεις την Ιερουσαλήμ καύχημα πάνω στη γη, ορκίστηκε ο Κύριος στη δόξα του, και στη δύναμη του βραχίονά του, ότι δεν θα δώσω πλέον το σιτάρι σου και τα τρόφιμά σου στους εχθρούς σου, και ότι δεν θα πιούν πλέον ξένοι το κρασί σου, για το οποίο μόχθησες.» «Επιστρέψτε σε εμένα, κατοικία του Ισραήλ, λέει ο Κύριος, και δεν θα οργιστώ εναντίον σας στον αιώνα.»