Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 45:7

Ερώτηση ΣΟΣΤ΄. Τι σημαίνει αυτό που ειπώθηκε από τον Απόστολο: «για να δοκιμάζετε ποιο είναι το θέλημα του Θεού, το αγαθό και ευάρεστο και τέλειο»; Απόκριση. Πολλά είναι αυτά που θέλει ο Θεός· άλλα μεν τα θέλει με μακροθυμία και χρηστότητα, τα οποία είναι και ονομάζονται αγαθά, άλλα δε κατ' οργήν εξαιτίας των αμαρτιών μας, τα οποία ονομάζονται κακά. Διότι λέγει: «Εγώ είμαι αυτός που φέρνει την ειρήνη και κτίζει τα κακά». Κακά δε, όχι εκείνα για τα οποία τιμωρούμαστε, αλλά εκείνα διά των οποίων παιδαγωγούμαστε. Και αυτά που παιδαγωγούν, και διά της κακώσεως οδηγούν σε μετάνοια και επιστροφή, αποβαίνουν σε αγαθό. Όσα, λοιπόν, θέλει ο Θεός μακροθυμώντας και δείχνοντας χρηστότητα, αυτά είναι αναγκαίο να τα θέλουμε και να τα μιμούμαστε και εμείς. Διότι λέγει: «Να γίνεστε οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας είναι οικτίρμων». Και ο Απόστολος επίσης λέγει: «Γίνεστε μιμητές του Θεού, ως τέκνα αγαπητά· και περιπατείτε εν αγάπη, όπως ακριβώς και ο Χριστός μάς αγάπησε». Όσα όμως επιφέρει κατ' οργήν εξαιτίας των αμαρτιών μας, τα οποία λέγονται κακά, όπως είπα, με την έννοια της κακώσεως, δεν επιτρέπεται σε καμία περίπτωση να τα πράττουμε και εμείς. Διότι δεν σημαίνει ότι, επειδή είναι θέλημα του Θεού το να καταστρέφονται πολλές φορές οι άνθρωποι από λιμό, ή λοιμό, ή πόλεμο, ή κάτι άλλο παρόμοιο, πρέπει εμείς να υπηρετούμε αυτό το θέλημα. Διότι για τέτοια πράγματα ο Θεός έχει χρησιμοποιήσει και κακούς υπηρέτες, σύμφωνα με αυτό που έχει γραφτεί: «Εξαπέστειλε εναντίον τους την οργή του θυμού Του, θυμό και οργή και θλίψη, αποστολή που έγινε διά μέσου πονηρών αγγέλων».

Όπως λοιπόν για την τομή ή τον καυτηριασμό δεν είναι αίτιος ο ιατρός, αλλά η νόσος, έτσι και οι αφανισμοί των πόλεων, οι οποίοι έχουν την αρχή τους στην υπερβολή των αμαρτημάτων, απαλλάσσουν τον Θεό από κάθε μομφή. Αλλά, εάν ο Θεός είναι αναίτιος των κακών, λέγει, πώς έχει ειπωθεί το: «Εγώ είμαι αυτός που κατασκεύασε το φως και εποίησε το σκότος, που ποιεί ειρήνη και κτίζει κακά»;

Και πάλι: «Κατέβηκαν», λέει, «κακά από τον Κύριο στις πύλες της Ιερουσαλήμ»· και: «Δεν υπάρχει κακό σε πόλη, που να μην το έκανε ο Κύριος». Και στη μεγάλη ωδή του Μωυσή: «Δείτε, δείτε ότι εγώ είμαι, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα· εγώ θα θανατώσω, και εγώ θα δώσω ζωή· θα πατάξω, και εγώ θα θεραπεύσω». Αλλά τίποτα από αυτά, για εκείνον που κατανοεί το νόημα της Γραφής, δεν αποτελεί κατηγορία εναντίον του Θεού, ως αιτίου και ποιητή των κακών. Διότι εκείνος που είπε: «Εγώ είμαι αυτός που κατασκευάζει το φως και δημιουργεί το σκοτάδι», μέσω αυτών παρουσιάζει τον εαυτό του ως δημιουργό της κτίσης, και όχι ως ποιητή κάποιου κακού. Για να μη νομίσεις, λοιπόν, ότι άλλος είναι ο αίτιος του φωτός και άλλος του σκότους, δήλωσε ότι ο ίδιος είναι ποιητής και τεχνίτης όσων φαίνονται να βρίσκονται σε αντίθεση μέσα στην κτίση, ώστε να μην αναζητήσεις άλλον δημιουργό της φωτιάς και άλλον του νερού, ούτε άλλον του αέρα και άλλον της γης· επειδή φαίνεται κατά κάποιον τρόπο να αντιτίθενται μεταξύ τους λόγω της αντίθεσης των ιδιοτήτων τους. Έχοντας πάθει αυτό το πράγμα, ορισμένοι ήδη στράφηκαν στην πολυθεΐα. Ποιεί, επίσης, ειρήνη και κτίζει κακά. Μάλιστα, ειρήνη δημιουργεί μέσα σου, όταν μέσω της αγαθής διδασκαλίας ειρηνεύσει τον νου σου και καταπραΰνει τα πάθη που στασιάζουν εναντίον της ψυχής· κτίζει δε τα κακά, τουτέστιν, τα αναμορφώνει και τα οδηγεί σε βελτίωση, ώστε, αποβάλλοντας το να είναι κακά, να μεταλάβουν τη φύση του καλού. «Καρδίαν καθαράν κτίσον εν εμοί, ο Θεός». Δεν εννοεί «δημιούργησέ την τώρα εκ του μηδενός», αλλά ανακαίνισε αυτήν που έχει παλαιωθεί εξαιτίας της κακίας.

Και, «Για να κτίσει τους δύο σε έναν καινό άνθρωπο». Το «κτίσει» δεν λέγεται για να φανερώσει την παραγωγή από το μη ον, αλλά για να αναμορφώσει αυτούς που ήδη υπάρχουν. Και, «Εάν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι καινή κτίση». Και πάλι ο Μωυσής λέει: «Δεν είναι αυτός ο πατέρας σου που σε απέκτησε, και σε εποίησε, και σε έκτισε;». Διότι σαφώς εδώ, καθώς η λέξη «κτίση» τοποθετείται μετά την «ποίηση», μας διδάσκει ότι η έννοια της κτίσεως χρησιμοποιείται, ως επί το πλείστον, με τη σημασία της βελτίωσης. Επομένως, το «Ποιών ειρήνην» σημαίνει ότι έτσι δημιουργεί την ειρήνη, με το να «κτίζει» τα κακά· δηλαδή να τα μεταβάλλει και να τα οδηγεί σε βελτίωση. Έπειτα, βέβαια, ακόμη και αν εννοήσεις ως ειρήνη την απαλλαγή από τους πολέμους, και ονομάσεις ως κακό τα επίπονα που ακολουθούν όσους πολεμούν, δηλαδή τις υπερόριες εκστρατείες, τους κόπους, τις αγρυπνίες, τις αγωνίες, τους ιδρώτες, τα τραύματα, τις σφαγές, τις αλώσεις των πόλεων, τους ανδραποδισμούς, τις απαγωγές, τα ελεεινά θεάματα των αιχμαλώτων, και απλώς όλα όσα θλιβερά ακολουθούν τους πολέμους, λέμε ότι αυτά γίνονται με τη δίκαιη κρίση του Θεού, ο οποίος επιφέρει τις τιμωρίες μέσω των πολέμων σε όσους είναι άξιοι κολάσεως. Ή μήπως εσύ θα ήθελες να μην κατακαούν τα Σόδομα μετά από εκείνες τις ανοσιουργίες; Ή να μην καταστραφεί η Ιερουσαλήμ, ούτε να ερημωθεί ο ναός, μετά τη φρικτή παραφροσύνη των Ιουδαίων εναντίον του Κυρίου; Και πώς αλλιώς θα ήταν δίκαιο να γίνουν αυτά, αν όχι μέσω των ρωμαϊκών χειρών, στις οποίες παρέδωσαν τον Κύριό μας οι Ιουδαίοι, οι εχθροί της ίδιας τους της ζωής;

Ή ότι «πειράζει» επειδή αγνοεί (και τότε ποιος προγνωρίζει;). Αν πάλι «θυμάται» και «μετανιώνει», τότε ποιος είναι τέλειος στον νου και σταθερός στη γνώμη; Αν πάλι «ζηλεύει», τότε ποιος είναι ασύγκριτος; Αν πάλι «σκληραίνει καρδιές», τότε ποιος δίνει σοφία; Αν τυφλώνει και κουφαίνει, τότε ποιος έδωσε την όραση και την ακοή; Αν συμβουλεύει την αποστέρηση, τότε ποιος νομοθετεί τη δικαιοσύνη; Αν «εμπαίζει», τότε ποιος είναι ειλικρινής; Αν αδυνατεί, τότε ποιος τα πάντα δύναται; Αν αδικεί, τότε ποιος είναι δίκαιος; Αν «κτίζει κακά», τότε ποιος θα πράξει αγαθά; [Αν κάνει κακά, τότε ποιος κάνει αγαθά;] Αν επιθυμεί «το παχύ όρος», τότε σε ποιον ανήκουν τα πάντα; Αν ψεύδεται, τότε ποιος λέει την αλήθεια; Αν κατοικεί σε σκηνή, τότε ποιος είναι αχώρητος; Αν πάλι ορέγεται κνίσα και θυσίες και σφάγια και σπονδές, τότε ποιος είναι ανενδεής και ποιος άγιος και ποιος καθαρός και ποιος τέλειος; Αν τέρπεται με λύχνους και λυχνίες, τότε ποιος έταξε τους φωστήρες στον ουρανό; Αν βρίσκεται μέσα σε γνόφο και σκοτάδι και θύελλα και καπνό, τότε ποιος, όντας φως, φωτίζει τον μέγιστο αιώνα; Αν έρχεται με σάλπιγγες και ολολυγμούς και βολίδες και τοξεύματα, τότε ποια είναι η προσδοκώμενη γαλήνη των πάντων; Αν αυτός αγαπά τους πολέμους, τότε ποιος θέλει την ειρήνη; Αν αυτός «κτίζει τα κακά», τότε ποιος δημιουργεί τα αγαθά; Αν αυτός είναι άστοργος, τότε ποιος είναι φιλάνθρωπος; Αν αυτός δεν είναι αξιόπιστος σε όσα υπόσχεται, τότε ποιος θα γίνει πιστευτός;

Είναι εύλογο λοιπόν ότι ο προφήτης κατακρίνει τους Ιουδαίους επειδή αγαπούν τις οινοποσίες και συγκεντρώνονται με μεγάλη προθυμία για απολαύσεις· χωρίς ωστόσο να βάζουν στο μυαλό τους ούτε να αναλογίζονται καθόλου τα μελλούμενα, δηλαδή εκείνα που πρόκειται να τους συμβούν εξαιτίας της θείας οργής, τα οποία ονομάζει έργα των χειρών του Θεού. Διότι δημιουργεί ειρήνη σε όσους τον αγαπούν, ενώ σε όσους τον παροργίζουν επιφέρει συμφορές. Αν, βέβαια, έβλεπαν τα μελλοντικά έργα του Κυρίου εναντίον τους, δεν θα επιδίδονταν σε οινοποσίες, αλλά θα έδειχναν σπουδή για τα δάκρυα, και θα είχαν οικείο τον θρήνο, τους κόπους και τις προσευχές, ενώ τα έργα της μετάνοιας θα τους φαίνονταν πιο γλυκά από τις κακίες της ασωτίας. Λοιπόν, αιχμάλωτος έγινε ο λαός μου, επειδή δεν γνώρισαν τον Κύριο. Και υπήρξε πλήθος νεκρών, εξαιτίας της πείνας και της δίψας για νερό.

Διότι έχει καθοριστεί το «Θα εκπληρώσει όλα τα θελήματά μου», σύμφωνα βεβαίως με εκείνα τα οποία είναι φυσικό να φανερώνει ο Θεός ότι βούλεται, δηλαδή να κυριευθεί η πόλη των Βαβυλωνίων, να απαλλαγεί ο Ισραήλ από τα δεσμά και τη δουλεία, και να ανεγερθεί ο ναός, και να ανοικοδομηθούν οι πόλεις της Ιουδαίας. «Έτσι λέγει Κύριος ο Θεός στον χρισμένο μου Κύρο, του οποίου κράτησα το δεξί χέρι για να υποταχθούν μπροστά του έθνη, και θα συντρίψω τη δύναμη των βασιλέων, θα ανοίξω μπροστά του πύλες, και οι πόλεις δεν θα κλειστούν. Εγώ θα προπορευθώ αυτού, και θα ομαλύνω τα όρη, χάλκινες πύλες θα συντρίψω, και σιδερένιους μοχλούς θα κομματιάσω. Και θα σου δώσω σκοτεινούς θησαυρούς, θα σου φανερώσω κρυφούς και αόρατους, για να γνωρίσεις ότι εγώ είμαι Κύριος ο Θεός που σε καλώ με το όνομά σου, ο Θεός του Ισραήλ. Ένεκα του δούλου μου Ιακώβ, και του Ισραήλ του εκλεκτού μου, εγώ θα σε καλέσω με το όνομά μου [κατά τη Βουλγάτα: σου], και θα σε προσδεχθώ. Εσύ όμως δεν με γνώρισες, ότι εγώ είμαι Κύριος ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος Θεός εκτός από εμένα. Και δεν με ήξερες. Για να γνωρίσουν όσοι κατοικούν στην ανατολή του ήλιου, και όσοι στη δύση, ότι δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα. Εγώ είμαι Κύριος ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος. Εγώ είμαι αυτός που κατασκεύασε το φως, και δημιούργησε το σκότος, που φέρνει την ειρήνη, και δημιουργεί τα κακά».

Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός που τα πράττω όλα αυτά.> Ισχυριζόμαστε ότι αυτήν την προφητεία διάβασε ο γενναιότατος Κύρος, και χάρηκε πάρα πολύ για όσα είχαν προαναγγελθεί γι' αυτόν από τον Θεό, και έφτασε σε αυτήν την απόφαση, ώστε στις πόλεις και τις χώρες που βρίσκονταν υπό την εξουσία του να ανακηρύξει τη δόξα του Θεού, ομολογώντας ξεκάθαρα ότι αυτός μόνος είναι Θεός και Κύριος των πάντων, αυτός που προσκυνείται από τους Ιουδαίους. Και είναι πάρα πολύ σαφής, όπως τουλάχιστον νομίζω, η δύναμη της προφητείας, δηλαδή των προφητικών προρρήσεων.

Εσύ όμως δεν με γνώρισες ότι εγώ είμαι ο Κύριος, και δεν υπάρχει άλλος Θεός εκτός από εμένα, και δεν με ήξερες. Είναι σαν να έλεγε σαφώς: Δεν έλαβες από εμένα αυτή τη δόξα ως ανταπόδοση για λαμπρά κατορθώματα που αποβλέπουν στην ευσέβεια. Σε τίμησα, αν και δεν γνώριζες τη θεότητά μου και την υπεροχή μου, ούτε καν συγκαταλεγόσουν μεταξύ εκείνων που με προσκυνούν, αλλά για να γνωρίσουν αυτοί που βρίσκονται από την ανατολή του ηλίου και αυτοί από τη δύση, ότι δεν υπάρχει κανείς άλλος εκτός από εμένα. Διότι αν επιλέξω, λέει, να διασώσω τους δικούς μου, ακόμη και μέσω εκείνων που δεν γνωρίζουν τη δόξα μου θα φέρω εις πέρας το έργο, ώστε να γνωρίζουν σαφώς όσοι βρίσκονται σε όλη τη γη ότι δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα. Διότι είμαι ο Κύριος των δυνάμεων, και ο Δεσπότης κάθε έθνους και γένους. Και όπου θελήσω, στρέφω τις καρδιές των ανθρώπων της γης, έτσι ώστε να αναδεικνύονται υπηρέτες των θελημάτων μου ακόμη και εκείνοι που δεν είναι δικοί μου. Εγώ, λοιπόν, είμαι Κύριος ο Θεός, που κατασκεύασα το φως και δημιούργησα το σκοτάδι, δηλαδή, την ημέρα και τη νύχτα, ή μάλλον φως για εκείνους που λυτρώθηκαν, και σκοτάδι για εκείνους που καταστράφηκαν. Διότι οι μεν χαίρονταν, καθώς απαλλάσσονταν από τα δεσμά, ενώ οι άλλοι βρίσκονταν σε αναπόφευκτες συμφορές.

«Εγώ είμαι αυτός που φέρνει ειρήνη και δημιουργεί κακά.» Θα εκλάβεις και αυτό με την ίδια έννοια, όπως μόλις προείπα: Ειρήνη μεν για τους λυτρωμένους, κακά δε —δηλαδή τιμωρίες, ή μάλλον όσα προκαλούν κάθε είδους κακουχία— για τους σκληρούς και άγριους, εκείνους που επιτέθηκαν στον Ισραήλ. Διότι το ότι αυτό το γεγονός λύπησε τον Θεό, γίνεται σαφές από όσα λέει μέσω της φωνής αγγέλου προς τον προφήτη Ζαχαρία: «Αγάπησα την Ιερουσαλήμ και τη Σιών με ζήλο μεγάλο, και με μεγάλο θυμό οργίζομαι εναντίον των εθνών που επιτέθηκαν, επειδή εγώ μεν οργίστηκα λίγο, αυτοί όμως συνέπραξαν για να προκαλέσουν κακά.» Και επιπλέον και ως προς τους ίδιους τους Βαβυλωνίους: «Εγώ τους παρέδωσα στα χέρια σου, εσύ όμως δεν τους έδειξες έλεος.» Το ότι δε, σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, ο Κύρος, τολμηρός και πανίσχυρος, επιτέθηκε ενάντια στην αλαζονεία των Βαβυλωνίων, μεταχειριζόμενος τη σκληρότητα που άρμοζε σε αυτούς που την υπέστησαν, θα το κατανοήσουμε από όσα λέει, μέσω της φωνής του Ιερεμία, απευθυνόμενος προς τον Κύρο: «Επίστρατευσε με δριμύτητα εναντίον της και εναντίον των κατοίκων της, και εκδικήσου με μάχαιρα και αφάνισε, λέγει ο Κύριος, και πράξε σύμφωνα με όλα όσα σου παραγγέλλω.» Και επιπρόσθετα σε αυτά: «Άνοιξε ο Κύριος τον θησαυρό Του, και έβγαλε τα σκεύη της οργής Του, διότι υπάρχει έργο για τον Κύριο στη γη των Χαλδαίων, επειδή έχουν φτάσει οι καιροί της. Ανοίξτε τις αποθήκες της, ερευνήστε την σαν σπήλαιο, και εξολοθρεύστε την.»

Διαφεύγει από τη φυλακή και έρχεται στη Μεσοποταμία· αλλά τον συναντά ως όπλο δικαιοσύνης ο επίσκοπος Αρχέλαος. Και αφού τον έλεγξε ενώπιον φιλοσόφων κριτών, συγκροτώντας ελληνικό ακροατήριο, ώστε, αν έκριναν Χριστιανοί, να μη φανεί ότι οι κριτές μεροληπτούν, λέει ο Αρχέλαος προς τον Μάνη: Λέγε αυτά που κηρύσσεις. Αυτός δε, έχοντας το στόμα του σαν ανοιχτό τάφο, άρχισε πρώτα με βλασφημία εναντίον του Δημιουργού των πάντων, λέγοντας: Ο Θεός της Παλαιάς Διαθήκης είναι εφευρέτης κακών, λέγοντας για τον εαυτό Του: Εγώ ο Θεός είμαι πυρ καταναλίσκον. Ο δε σοφός Αρχέλαος αναίρεσε τη βλασφημία, λέγοντας: Εάν ο Θεός της Παλαιάς Διαθήκης, σύμφωνα με τα λόγια σου, αποκαλεί τον εαυτό Του πυρ, τίνος υιός είναι Εκείνος που λέει: Πυρ ήλθα να βάλω επί της γης; Εάν κατακρίνεις Αυτόν που λέει: Ο Κύριος θανατώνει και ζωογονεί· γιατί τιμάς τον Πέτρο, ο οποίος την μεν Ταβιθά ανέστησε, τη δε Σαπφείρα θανάτωσε; Εάν επίσης κατακρίνεις το ότι ετοίμασε πυρ· γιατί δεν κατακρίνεις Εκείνον που λέει: Πορεύεσθε από εμένα στο πυρ το αιώνιο; Εάν κατακρίνεις Αυτόν που λέει: Εγώ είμαι ο Θεός που ποιώ ειρήνη και κτίζω κακά· εξήγησε πώς ο Ιησούς λέει: Δεν ήλθα να βάλω ειρήνη, αλλά μάχαιρα.

Κανείς ας μην ανέχεται κάποιους που λένε ότι άλλος είναι ο δημιουργός του φωτός και άλλος του σκότους. Ας θυμάται τον Ησαΐα που λέει: Εγώ είμαι ο Θεός που έφτιαξε το φως και δημιούργησε το σκοτάδι. Γιατί δυσφορείς με αυτό, άνθρωπε; Γιατί φέρεις βαρέως τον χρόνο που σου δόθηκε για ανάπαυση; Κανένας υπηρέτης δεν θα έπαιρνε ανάπαυση από τους κυρίους του, εάν το σκοτάδι δεν επέβαλλε αναγκαστική λήξη της εργασίας. Και πώς πολλές φορές, αφού κουραστούμε την ημέρα, ανανεωνόμαστε τη νύχτα, και αυτός που τη χθεσινή ημέρα βρισκόταν σε κόπους, το πρωί γίνεται ρωμαλέος χάρη στη νυχτερινή ανάπαυση. Και τι είναι πιο χρήσιμο από τη νύχτα για τη σοφία; Διότι κατά τη διάρκειά της πολλές φορές στοχαζόμαστε τα περί του Θεού· σε αυτήν κάνουμε την ανάγνωση και τη μελέτη των θείων λογίων. Και πότε η διάνοιά μας συγκεντρώνεται περισσότερο στην ψαλμωδία και την προσευχή; Άραγε όχι τη νύχτα;

Όλα όσα συμβαίνουν γίνονται είτε κατά παραχώρηση του Θεού είτε κατ' ευδοκίαν, όπως λέει μέσω του προφήτη: Εγώ είμαι ο Κύριος που δημιουργώ το φως και πλάθω το σκοτάδι. Και πάλι: Δεν υπάρχει συμφορά σε πόλη, την οποία δεν προκάλεσε ο Κύριος. Ως κακία εννοεί όλα τα κακωτικά, δηλαδή τα θλιβερά γεγονότα που συμβαίνουν προς διαπαιδαγώγησή μας εξαιτίας της κακίας μας, όπως είναι ο λιμός, ο λοιμός, η ανομβρία, οι νόσοι, οι πόλεμοι. Αυτά δεν γίνονται κατ' ευδοκίαν του Θεού, αλλά κατά παραχώρηση, καθώς ο Θεός παραχωρεί να επιβληθούν σε εμάς για το συμφέρον μας. Αυτά, λοιπόν, ο Θεός δεν θέλει να τα επιθυμούμε, ούτε να συμπράττουμε σε αυτά. Όπως για παράδειγμα λέω το εξής: Είναι θέλημα του Θεού, όπως είπαμε κατά παραχώρηση, το να καταστραφεί μία πόλη. Δεν θέλει, λοιπόν, από εμάς, επειδή είναι θέλημά Του να καταστραφεί, να βάλουμε και εμείς φωτιά και να την κάψουμε, ή να πάρουμε αξίνες και να την καταστρέψουμε.

Είμαι δε ο 〈Θεός του Ισραήλ〉, τον οποίο και εσύ δεν πρέπει να αγνοείς, ω Κύρε· διότι όλα τα προλεχθέντα θα σου τα χαρίσω όχι για κανέναν άλλο λόγο, αλλά 〈ένεκα〉 του δικού μου ‹λαού›, τον οποίο ‹εξέλεξα για τον εαυτό μου από όλα τα έθνη› λόγω της τιμής προς τους πατέρες τους.⌝ Ήδη λοιπόν, 〈αφού σε κάλεσα με το όνομά σου〉 και σε αναγόρευσα 〈χριστό〉, σε αποδέχθηκα ως δικό μου, αν και 〈δεν με γνώριζες〉, αλλά ήσουν αφιερωμένος σε ‹άλλους θεούς›, τους οποίους παρέλαβες από τους πατέρες σου, και δεν γνώριζες 〈ότι δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα〉. Όμως, έστω κι αν προηγουμένως δεν το γνώριζες αυτό, μάθε το τουλάχιστον τώρα από όσα πρόκειται να πράξω, μέσω των οποίων όλοι όσοι κατοικούν σε ολόκληρη την οικουμένη 〈θα γνωρίσουν ότι δεν υπάρχει άλλος θεός εκτός από εμένα〉. ⌜Διότι από αυτά τα ίδια τα έργα θα το μάθουν· όταν δηλαδή έπρεπε να επιφέρω δεινά στον λαό μου προς επιστροφή και παιδαγωγία, τον παρέδωσα στους εχθρούς σαν να τον παραδίδω σε σκοτάδι και οργή, εξαιτίας των ασεβειών του. Όταν όμως πλέον, αφού έχει επιστρέψει και έχει ωφεληθεί, αρμόζει να τον αναλάβω και πάλι, είναι επόμενο να ανατείλει σε αυτόν 〈φως ειρήνης〉 και όλων των αγαθών· διότι από εμένα χορηγείται και το φως και όλα όσα ανήκουν στην 〈ειρήνη〉, ενώ με δική μου κρίση επιφέρονται και τα της οργής.

Γι' αυτό, μάθε αυτό το δόγμα από εμένα: ότι, δηλαδή, εγώ ο ίδιος είμαι και δημιουργός του φωτός και χορηγός της ειρήνης, ομοίως δε και του σκότους και όσων θεωρούνται θλιβερά· τα οποία οι πολλοί νομίζουν ότι είναι κακά, και των οποίων θα μπορούσα να ονομαστώ ποιητής, επιφέροντας με δίκαιη κρίση τα κατάλληλα σε όσους τα αξίζουν. Ένας, λοιπόν, είμαι εγώ ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα που να τα δημιουργεί όλα αυτά, έστω και αν φαίνονται αντίθετα, ενώ εκ φύσεως δεν είναι. Επειδή και αυτά που θεωρείται ότι επιφέρονται από εμένα ως κακά, θα μπορούσαν να συμβάλουν τα μέγιστα στην ωφέλεια και τη σωτηρία όσων σωφρονίζονται μέσω αυτών. Αφού ο Λόγος ευαγγελίστηκε αυτά και προφήτευσε την επιστροφή του λαού από την εχθρική χώρα, η οποία συνέβη κατά τους χρόνους του Κύρου, απευθύνεται πάλι προς τις ουράνιες δυνάμεις αναφωνώντας: «Ας ευφρανθεί ο ουρανός άνωθεν, και οι νεφέλες ας ραντίσουν δικαιοσύνη. Διότι, όπως υπήρξε κάποτε καιρός που έδωσα εντολή στις νεφέλες να μη ρίξουν βροχή στον αμπελώνα, έτσι και τώρα, στον κατάλληλο καιρό, προστάζω τις δικές μου νεφέλες, οι οποίες είναι λογικές, να ραντίσουν στους κατοίκους της γης όχι αισθητό ύδωρ, αλλά αυτήν την ίδια τη δικαιοσύνη άνωθεν από το ύψος». Και η γη, η οποία παλαιότερα εξαιτίας των αμαρτιών του λαού είχε γίνει έρημη, αφού ανανεωθεί, ας βλαστήσει καρπούς θεοσεβείας, εργαζόμενη έλεος και δικαιοσύνη· και «γη» ονομάζω εκείνους που πρόκειται να κατοικήσουν τη γη.

Ένας και ο αυτός είναι ο Πατέρας, ο οποίος έχει ετοιμάσει τα αγαθά Του για όσους επιθυμούν διακαώς την κοινωνία μαζί Του και παραμένουν υποταγμένοι σε Αυτόν, ενώ για τον αρχηγό της αποστασίας, τον διάβολο, και για όσους αποστάτησαν μαζί του έχει ετοιμάσει το αιώνιο πυρ, στο οποίο, όπως είπε ο Κύριος, πρόκειται να σταλούν όσοι θα ξεχωριστούν στα αριστερά. Και αυτό είναι που έχει ειπωθεί από τον προφήτη: «Εγώ είμαι Θεός ζηλωτής, που δημιουργώ ειρήνη και κτίζω κακά», καθώς για όσους μετανοούν και επιστρέφουν σε Αυτόν δημιουργεί ειρήνη και συνάπτει μαζί τους φιλία και ένωση, ενώ για όσους δεν μετανοούν και φεύγουν μακριά από το φως Του έχει ετοιμάσει αιώνιο πυρ και εξώτερο σκότος, τα οποία συνιστούν κακά για όσους πέσουν σε αυτά.

δʹ. Ως κακία δε εδώ εννοεί όχι την πονηρία, μη γένοιτο, αλλά την ταλαιπωρία και τον πόνο και τις συμφορές· όπως ακριβώς λέει και αλλού: «Υπάρχει κακία σε πόλη, την οποία δεν προκάλεσε ο Κύριος;», χωρίς να εννοεί αρπαγές, ούτε πλεονεξίες, ούτε κανένα άλλο παρόμοιο πράγμα, αλλά τις πληγές που στέλνονται άνωθεν. Και πάλι λέει: «Εγώ είμαι αυτός που δημιουργεί την ειρήνη και πλάθει τα κακά». Διότι ούτε και εδώ εννοεί την κακία, αλλά τους λιμούς και τους λοιμούς, αυτά δηλαδή που φαίνονται ως κακά στους πολλούς.

Στην προφητική ρήση που λέει: «Εγώ ο Κύριος ο Θεός δημιούργησα φως και σκότος, εγώ που φτιάχνω ειρήνη και δημιουργώ τα κακά.» Α΄. Λίγα μεν είναι αυτά που ειπώθηκαν, αλλά γλυκιά είναι η πηγή του μελιού, ενός μελιού που δεν προκαλεί ποτέ κορεσμό. Διότι τούτο το αισθητό μέλι εξαντλεί την απόλαυση στη γλώσσα και καταλήγει στη φθορά· το μέλι όμως της διδασκαλίας εναποτίθεται μέσα στη συνείδηση, παρέχοντας αδιάκοπη ευφροσύνη και καθοδηγώντας μας προς την αφθαρσία.

Ποια είναι λοιπόν η ρήση; «Εγώ είμαι ο Κύριος», λέγει, «που δημιούργησε το φως και το σκότος, που φέρνει την ειρήνη και δημιουργεί τα κακά». Βλέπετε πως όχι τυχαία ούτε μάταια κατευθύναμε την πορεία μας προς αυτό το χωρίο, αλλά, προσπερνώντας όλα τα άλλα, σπεύσαμε να καταλήξουμε εδώ.

Διότι αυτό που ειπώθηκε προκαλεί μεγάλη σύγχυση σε εκείνον που δεν προσέχει. Εγερθείτε, λοιπόν, και εντείνετε την ακοή σας, και, αποβάλλοντας κάθε βιοτική μέριμνα, προσέξτε τα λεγόμενα. Διότι επιθυμώ τώρα να σας αποδώσω τον μισθό για την εδώ παρουσία σας, και, αφού σας χορτάσω με πνευματικά εδέσματα, να σας αναχωρήσω με τέτοιον τρόπο, ώστε να μάθουν έμπρακτα και όσοι απουσίασαν πόσο μεγάλη ζημία υπέστησαν· και θα το μάθουν, εάν, αφού αποδεχθείτε με ακρίβεια τα λεγόμενα, μπορέσετε να τα μεταφέρετε και σε εκείνους. «Εγώ είμαι Κύριος ο Θεός, ο οποίος εποίησε το φως και το σκότος, ο οποίος ποιεί ειρήνη και κτίζει κακά». Συνεχώς το επαναλαμβάνω αυτό, ώστε να εντυπωθεί στη διάνοιά σας, και τότε να επιφέρω τη λύση. Διότι δεν το λέει μόνο αυτός, αλλά και έτερος προφήτης, μιλώντας σε πλήρη συμφωνία μαζί του, έλεγε: «Υπάρχει άραγε κακία σε πόλη, την οποία δεν έκανε ο Κύριος;». Τι σημαίνει, λοιπόν, αυτό που ειπώθηκε; Διότι πρέπει σε όλα να δώσουμε μία εξήγηση. Ποια είναι, λοιπόν, η εξήγηση; Το να μάθουμε τη σημασία αυτών των λέξεων. Αλλά προσέξτε με ακρίβεια· διότι δεν σας το παραγγέλλουμε αυτό συνεχώς άσκοπα ούτε μάταια, αλλά επειδή προχωρούμε πλέον στο βάθος των νοημάτων. Από τα πράγματα, άλλα μεν είναι καλά, άλλα είναι κακά, και άλλα είναι ενδιάμεσα· μερικά από αυτά φαίνονται σε πολλούς ότι είναι κακά, όμως δεν είναι, αλλά απλώς έτσι λέγεται και νομίζεται.

Γι' αυτό και οι προφήτες, ελέγχοντάς τους, έλεγαν: «Ειρήνη, ειρήνη· και πού υπάρχει ειρήνη;». Και όσοι αγαπούν τη μελέτη το γνωρίζουν αυτό, το να συγκρατούν δηλαδή όλα όσα ειπώθηκαν από τους προφήτες προς τους ψευδοπροφήτες, οι οποίοι αποδυνάμωναν τον ζήλο του λαού. Επειδή, λοιπόν, χαλαρώνοντάς τον με αυτόν τον τρόπο διέφθειραν τον λαό, λέει ο Θεός μέσω των προφητών: «Εγώ είμαι ο Θεός που ποιώ ειρήνη και δημιουργώ κακά». Και ποια κακά; Αυτά που προαναφέρθηκαν, την αιχμαλωσία, τη δουλεία και όσα παρόμοια· όχι την πορνεία, την ασέλγεια και την πλεονεξία, ούτε κανένα άλλο από αυτά. Γι' αυτό και ο έτερος προφήτης, όταν λέει: «Υπάρχει άραγε κακία σε πόλη, την οποία δεν προκάλεσε ο Κύριος;», εννοεί αυτήν ακριβώς την κακία, δηλαδή τους λιμούς, τις ασθένειες, τις θεήλατες πληγές. Έτσι και ο Χριστός, όταν λέει: «Αρκετή είναι για την κάθε ημέρα η δική της κακία», εννοεί τους ιδρώτες, τον μόχθο, την ταλαιπωρία.

Ζ΄. Αυτό, λοιπόν, λέει ο προφήτης: «Ας μην σας αποθαρρύνουν οι ψευδοπροφήτες· διότι ο Θεός μπορεί να σας δώσει ειρήνη και να σας παραδώσει στην αιχμαλωσία»· δηλαδή, «Αυτός που δημιουργεί την ειρήνη και πλάθει τα κακά». Και για να μάθεις ότι αυτό είναι αληθινό, ας εξετάσουμε τις ίδιες τις λέξεις με ακρίβεια. Διότι, αφού είπε πιο πάνω, «Εγώ είμαι αυτός που δημιούργησε το φως και το σκοτάδι», στη συνέχεια πρόσθεσε: «Που δημιουργώ την ειρήνη και πλάθω τα κακά». Δύο αντίθετα έθεσε πιο πάνω και δύο αντίθετα μετά από αυτά, για να μάθεις ότι δεν κάνει λόγο για την πορνεία, αλλά για τις συμφορές. Διότι τι βρίσκεται σε αντιδιαστολή με την ειρήνη; Είναι ολοφάνερο ότι είναι η αιχμαλωσία, όχι η ασέλγεια, ούτε η πορνεία, ούτε η πλεονεξία. Όπως, λοιπόν, πιο πάνω έθεσε δύο αντίθετα, έτσι ακριβώς έπραξε και εδώ· διότι αντίθετο της ειρήνης δεν είναι η πορνεία, ούτε η μοιχεία, ούτε η ασέλγεια, ούτε οι υπόλοιπες κακίες, αλλά η αιχμαλωσία και η δουλεία. Αλλά αυτό ακριβώς που παθαίνουν σε σχέση με τα στοιχεία, το ίδιο παθαίνουν και σε σχέση με τα πράγματα.

Όπως ακριβώς το σκοτάδι φαίνεται μεν στους ανόητους ότι είναι κακό, ενώ δεν είναι, αλλά συμβάλλει για εμάς στην προετοιμασία για την ημέρα, και καθιστά αυτούς που αναπαύθηκαν πιο ικανούς για τις εργασίες κατά τη διάρκειά της· έτσι ούτε και η αιχμαλωσία είναι κάτι φαύλο· για την οποία μιλούσε ο προφήτης λέγοντας: «Αυτός που ποιεί ειρήνη και κτίζει κακά»· τουναντίον, είναι ωφελιμότερη για εκείνους που τη χρησιμοποιούν όπως πρέπει· διότι τους καθιστά πιο συνετούς και πιο επιεικείς, περικόπτοντας την αλαζονεία.

Αυτό φανέρωσε ο Θεός και διά του Ησαΐα, λέγοντας: «Εγώ είμαι ο Θεός που δημιουργεί την ειρήνη και πλάθει τα κακά»· ονομάζοντας πάλι «κακά» τις συμφορές.

Είναι, λοιπόν, σύνηθες στην Αγία Γραφή να ονομάζει την παραχώρησή Του ως δική Του ενέργεια και πράξη. Αλλά βέβαια, και όταν αναφέρει ότι ο Θεός δημιουργεί κακά και ότι δεν υπάρχει «κακό σε πόλη, το οποίο δεν προκάλεσε ο Κύριος», δεν παρουσιάζει τον Θεό ως αίτιο των κακών, αλλά επειδή η λέξη «κακία» έχει διπλή έννοια, σημαίνοντας δύο πράγματα: διότι άλλοτε μεν δηλώνει το εκ φύσεως κακό, το οποίο είναι αντίθετο προς την αρετή και προς το θέλημα του Θεού, άλλοτε δε το κακό και επίπονο ως προς τη δική μας αίσθηση, δηλαδή τις θλίψεις και τις συμφορές. Αυτές κατά τα φαινόμενα είναι κακές, επειδή τυγχάνουν οδυνηρές, στην πραγματικότητα όμως είναι αγαθές· διότι σε όσους έχουν σύνεση γίνονται πρόξενοι επιστροφής και σωτηρίας· αυτές, λέει η Γραφή, ότι προέρχονται από τον Θεό.

ΤΙΤΛ. Βʹ. Περί της δημιουργίας του Θεού· και ότι τίποτα δεν δημιουργήθηκε από αυτόν μάταια. «Είδε ο Θεός τα πάντα όσα δημιούργησε, και ιδού ήταν πάρα πολύ καλά.» «Δική σου είναι η ημέρα, και δική σου είναι η νύχτα· εσύ κατασκεύασες το φως και τον ήλιο· εσύ δημιούργησες όλα τα όρια της γης.» «Δικοί σου είναι οι ουρανοί, και δική σου είναι η γη· την οικουμένη και το πλήρωμά της εσύ τα θεμελίωσες. — Δική του είναι η θάλασσα, και αυτός τη δημιούργησε.» «Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε! Τα πάντα τα δημιούργησες με σοφία.» «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός, ο οποίος κατασκεύασε το φως και δημιούργησε το σκοτάδι. Εγώ δημιούργησα τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν. Εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό.» «Πνεύμα από εμένα θα εξέλθει, και κάθε πνοή εγώ τη δημιούργησα.» «Ο Κύριος είναι αυτός που δημιουργεί τη γη με τη δύναμή του, που ετοιμάζει την οικουμένη με τη σοφία του, και με τη σύνεσή του εξέτεινε τον ουρανό, και ανύψωσε νεφέλες από την άκρη της γης· δημιούργησε αστραπές για τη βροχή, και εξήγαγε το φως του.» «Αυτός που κατασκεύασε τη γη για τον αιώνιο χρόνο, τη γέμισε με τετράποδα ζώα. Αυτός που αποστέλλει το φως, και αυτό πορεύεται· το κάλεσε, και του υπάκουσε με τρόμο. Και οι αστέρες έλαμψαν στις θέσεις τους και ευφράνθηκαν· τους κάλεσε, και είπαν: Είμαστε παρόντες· έλαμψαν με ευφροσύνη για εκείνον που τους δημιούργησε.» «Ο Θεός δεν δημιούργησε τον θάνατο, ούτε τέρπεται με την απώλεια των ζωντανών.»

Αμέσως λοιπόν και ο προφήτης από αυτό το γεγονός υμνεί τον Θεό: διότι λέει «Αυτός που δημιούργησε το φως και κατασκεύασε το σκοτάδι», χρησιμοποιώντας για το μεν φως ταιριαστά τη λέξη «δημιούργησε», για το δε σκοτάδι τη λέξη «κατασκεύασε»· διότι είναι κάτι το συμπτωματικό, που συνίσταται και διαλύεται.

Δεύτερον δε, ότι ενώ έχει τη δύναμη να αναστείλει τη ροπή μας προς τα χειρότερα, δεν ασκεί βία ούτε μας ελκύει προς τα αντίθετα. Τέτοιο είναι και το «αυτός που δημιουργεί την ειρήνη και πλάθει τα κακά», και το «γνωρίζω ότι δεν θα σε ακούσει ο Φαραώ, γι' αυτό θα σκληρύνω την καρδιά του». Διότι και το «θα σκληρύνω» δεν σημαίνει ότι ο Ίδιος μεταπλάθει την καρδιά του Φαραώ σε σκληρή, αλλά ότι, εφόσον εκείνος ρέπει και έχει στραφεί προς αυτή τη σκληρότητα, δεν τον εμποδίζει ούτε τον αναχαιτίζει, ώστε να μην αφαιρέσει το αυτεξούσιο από την ανθρώπινη φύση. Και εφόσον ο Αιγύπτιος έχει ορμήσει με τη θέλησή του, δεν θα τον μεταβάλει ούτε θα τον μεταστρέψει παρά τη θέλησή του. Αυτό ακριβώς σημαίνει το «θα σκληρύνω». Θα μπορούσε όμως αυτή η λέξη να υποδηλώνει παράλληλα και κάποια άλλη συνέπεια: δηλαδή το «θα σκληρύνω» αντί του «επειδή είναι σκληρός και άτεγκτος στη γνώμη, θα επιφέρω σε αυτόν σκληρές τιμωρίες, επάξιες της ωμότητας του χαρακτήρα του».