Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 46:4

Διότι, όταν αλωθεί μια πόλη ή χώρα, εάν βέβαια υπάρχουν σε αυτούς θεοί επίχρυσοι και επάργυροι, αυτοί λαμβάνονται πρώτοι από όλους τους άλλους από εκείνους που τους κυρίευσαν, ενώ θα ήταν φυσικό για αυτούς, εάν βεβαίως ήσαν πραγματικοί θεοί, να προστατεύσουν τους ίδιους τους προσκυνητές τους και να τους αναδείξουν ανώτερους από το χέρι των εχθρών. Τι ωφελεί λοιπόν το γλυπτό, επειδή το σκάλισαν, σύμφωνα με τον λόγο του προφήτη, και το έπλασαν ως χωνευτό είδωλο, μια ψεύτικη φαντασία, αφού δεν μπορούν να βοηθήσουν ούτε τους εαυτούς τους ούτε βεβαίως τους άλλους; Πώς γάρ θα μπορούσε να γίνει κάτι τέτοιο από ξύλο και πέτρα; «Ακούστε με, οίκος του Ιακώβ, και το κατάλοιπο του Ισραήλ, εσείς που βαστάζεστε από την κοιλιά, και ανατρέφεστε από την παιδική ηλικία έως τα γηρατειά. Εγώ είμαι, μέχρι να γεράσετε. Εγώ είμαι. Εγώ σας ανέχομαι. Εγώ σας δημιούργησα, και εγώ θα σας απαλλάξω· εγώ θα σας αναλάβω και θα σας σώσω.» Με μεγάλη τέχνη και πάλι διατυπώνεται ο λόγος, και προχωρά με την πρέπουσα τάξη και με θεία οικονομία. Διότι, επειδή έκανε μνεία για πόλεμο, κατά τον οποίο συνέβη να πεθάνει αμέτρητο πλήθος ανδρών και γυναικών και να λειψανδρήσει σφόδρα η χώρα των Ιουδαίων, για τον λόγο αυτό απευθύνεται σαν σε έναν οίκο, σαν σε ένα κατάλειμμα και λείψανο της βαρβαρικής ωμότητας: «Ακούστε με, οίκος του Ιακώβ, και όλο το κατάλοιπο του Ισραήλ.» Και ο λόγος αυτός θα ωφελούσε σε μεγάλο βαθμό τους ακροατές, εάν βεβαίως ορισμένοι ήταν οξυδερκείς και ερευνητές των ωφέλιμων πραγμάτων.

Αλλά και αν δαπανήθηκε από εσάς πολύς χρόνος, λέει, σε ανώφελες ασχολίες, και παρόλο που σας βλέπω να είστε εντελώς αμαθείς, δεν θα αποστώ από την έμφυτη γαληνότητά μου· αλλά έτσι παρουσιάζω τον εαυτό μου ολοφάνερο σε εσάς λέγοντας: Εγώ είμαι, δηλαδή, ζω και υπάρχω· όχι έχοντας αρχή δημιουργίας ή γνωρίζοντας κατάληξη σε τέλος, αλλά μένοντας πάντοτε ο ίδιος και αναλλοίωτος, και μέχρι να γεράσετε πάλι ο ίδιος θα είμαι. Διότι σε εμένα δεν επέρχεται γήρας όπως σε εσάς, αλλά είμαι ζωντανός και παντοδύναμος. Και εγώ βέβαια προκάλεσα τις πολεμικές συμφορές που σας βρήκαν, καλώντας σε δίκη με δίκαιη απόφαση εκείνους που ύβρισαν τη δική μου δόξα. Όμως εγώ θα σας ανακουφίσω, δηλαδή, θα σας συγχωρήσω, και με την αμνησικακία μου θα σας επαναφέρω, εσάς που έχετε καταπονηθεί.

Εγώ θα σας αναλάβω και θα σας σώσω. Διότι εγώ που σας παρέδωσα στα χέρια των εχθρών, πάλι θα σας κάνω δικούς μου, και θα σας ελευθερώσω από τα δεσμά της αιχμαλωσίας. Επομένως, σαν με πολυποίκιλο φάρμακο θεραπεύει τις καρδιές εκείνων που έχουν συμπεριφερθεί υβριστικά απέναντί του και, από πάρα πολλή αμάθεια, έχουν γλιστρήσει σε ανεπίτρεπτες πράξεις, άλλοτε με απειλές και άλλοτε με αγαθές υποσχέσεις. Διότι σκοπός του είναι να σώσει το χαμένο και να αρπάξει από τα χέρια του διαβόλου αυτόν που πλανάται. <Με ποιον με παρομοιάσατε; Σοφιστείτε, εσείς που πλανάσθε, εσείς που βγάζετε χρυσάφι από το πουγγί και ασήμι στη ζυγαριά· τα ζυγίζουν στο ζύγι, και αφού μίσθωσαν χρυσοχόο, κατασκεύασαν χειροποίητα είδωλα, και σκύβοντας τα προσκύνησαν. Το σηκώνουν στους ώμους, και πορεύονται. Αν όμως το τοποθετήσουν στη θέση του, θα μείνει εκεί, δεν πρόκειται να κινηθεί· και όποιος φωνάξει προς αυτό, δεν πρόκειται να τον εισακούσει, ούτε να τον σώσει από τα κακά.> Ελέγχει τους προσκυνητές των ειδώλων ως υβριστές και ανόητους, και ως αμαρτάνοντες ενάντια στην ίδια τη θεία και ύψιστη φύση. Διότι υποβιβάζουν, κατά το μέρος που εξαρτάται από αυτούς, το υπέρτατο μεγαλείο της δόξας που της ανήκει, σε πράγματα που δεν αρμόζουν, και την υποβιβάζουν σε άψυχη ύλη αποδίδοντάς την στα δικά τους τεχνουργήματα, καθιστώντας έπειτα δικαίως τα ίδια τους τα κεφάλια ένοχα για τις έσχατες τιμωρίες.

Και βεβαίως ο θεσπέσιος Παύλος παρομοιάζει τον τρόπο της διδασκαλίας με τροφή· διότι είπε ότι «η στερεά τροφή είναι για τους τελείους», για εκείνους που λόγω της έξης έχουν τα αισθητήρια γυμνασμένα για τη διάκριση του καλού και του κακού. «Επομένως ο Βενιαμίν είναι λύκος άρπαγας. Το πρωί θα τρώει ακόμη, και το εσπέρας θα μοιράζει τροφή.» Είναι σαν να έλεγε: Ενώ είναι ακόμη μαθητευόμενος και δεν έχει φτάσει ακόμη στην απόλυτη αρτιότητα, θα μπορούσε να ωφελήσει άλλους, και πολύ λίγος χρόνος θα αναδείξει εκείνους που μόλις πίστεψαν ικανούς να διδάσκουν. Διότι για εκείνους που προέρχονταν από τον Ισραήλ λεγόταν, νομίζω εξαιτίας της πολλής αμάθειας και της εσωτερικής πώρωσης του νου: «Ιδού λαός μωρός και ασύνετος. Έχουν μάτια και δεν βλέπουν· έχουν αυτιά και δεν ακούνε.» Και πάλι: «Αυτοί που βαστάζονται από την κοιλιά, και παιδεύονται μέχρι τα γηρατειά.» Ο σοφός Ιωάννης, όμως, γράφει σε αυτούς που βρίσκονται στην πίστη και στον Χριστό λέγοντας: «Δεν έχετε ανάγκη να σας διδάσκει κανείς, αλλά το δικό του χρίσμα σας διδάσκει για όλα.» Διότι έχουν τον νου του Χριστού, ο οποίος γνωρίζει τα πάντα, και δεν στερούνται ικανότητας στο να διδάσκουν και να προτρέπουν ο ένας τον άλλον. Αν πάλι αρμόζει να λέμε ότι η προφητεία για τον Βενιαμίν εκπληρώθηκε στο πρόσωπο του μακάριου Παύλου, και έτσι θα ήταν ορθό και αληθινό. Διότι εκείνος που δίωκε την Εκκλησία, και επιτίθετο σαν λύκος σε αυτούς που αγαπούσαν τον Χριστό, μέσα σε πολύ λίγο χρόνο μεταβλήθηκε ακριβώς στο αντίθετο.

Ακόμη και αυτά απευθύνονται προς τον λαό της περιτομής, τον οποίο δεν ονόμαζε πλέον ‹παιδί του› ούτε ‹εκλεκτό και αγαπητό Ισραήλ›· διότι αυτές οι προσθήκες μέσω των προηγουμένων φανέρωναν την εκλογή τους. Λέει λοιπόν προς αυτούς: Εσείς, βέβαια, ω άνθρωποι, 〈από την παιδική σας ηλικία〉 και 〈από〉 την ίδια την 〈κοιλιά〉, για να το πούμε έτσι, 〈διδασκόμενοι〉 τα θεία λόγια και 〈γερνώντας〉 μέσα σε αυτά, δεν αποκομίσατε κανένα όφελος για την ψυχή σας· 〈εγώ〉 όμως, και μετά από τόσες πτώσεις σας, ακόμη και τώρα 〈δείχνοντας ανοχή〉 σας προσκαλώ σε μετάνοια, επειδή ακριβώς είστε δικό μου δημιούργημα. Διότι 〈εγώ〉 σας 〈δημιούργησα〉, γι' αυτό 〈και εγώ ανέχομαι〉· και υπόσχομαι να συγχωρήσω τα αμαρτήματά σας, εάν μεταστραφείτε. Γι' αυτό λέω: 〈και εγώ θα συγχωρήσω〉 και πάλι 〈θα σας αναλάβω και θα σας σώσω〉.

ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ Το «Αυτοί που ρωτούν από την κοιλιά και εκπαιδεύονται μέχρι τα γηρατειά» συμφωνεί με το «Πάντοτε μαθαίνουν και ποτέ δεν μπορούν να φτάσουν στην επίγνωση της αλήθειας»· διότι «αυτοί που ρωτούν», δηλαδή εκείνοι που ερωτούν για να μάθουν και ακούν μεν, αλλά γερνούν μαζί με την αμάθεια, δεν ελέγχονται επειδή ήταν φιλομαθείς σε όλη τους τη ζωή (γιατί τότε θα τους είχε αποδεχθεί), ούτε επειδή είναι οψιμαθείς (γιατί και αυτό είναι μια δεύτερη αρετή, αφού είναι προτιμότερο να είναι κανείς οψιμαθής παρά αμαθής), αλλά επειδή, προσποιούμενοι διαρκώς ότι μαθαίνουν και αποδιώχνοντας την επιθυμία της σοφίας, αποδείχτηκαν γνήσια θρέμματα της απαιδευσίας.

ΙΗ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΚΟΜΗΤΑ ΕΡΜΙΝΟ. Σχετικά με αυτό που έχει ειπωθεί για τη Θεοτόκο, «Και δεν την γνώριζε», και τα λοιπά. Επειδή είπες ότι θεωρείς πως αποτελεί σκάνδαλο για τους Ιουδαίους αυτό που αναφέρεται στους θείους χρησμούς, «Δεν την γνώριζε έως ότου γέννησε τον υιό της», με την ιδέα ότι δήθεν, μετά από αυτά, υπήρξε συζυγική σχέση του μνήστορα με την Παρθένο· ας μάθει ο βλάσφημος και αχάριστος λαός, ότι το «έως», πολλές φορές το βρίσκουμε στη θεία Γραφή να τίθεται με την έννοια του διηνεκούς. «Έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδών σου»· και αυτό είναι διηνεκές. Και δεν επέστρεψε η περιστερά στον Νώε, έως ότου ξηράνθηκε η γη, και τελικά δεν επέστρεψε ποτέ. Και, «Έως ότου γεράσετε, εγώ είμαι», λέει ο Θεός. Και αυτό ισχύει διηνεκώς.

Διότι, λέγει, επειδή άκουσες ότι θα καταργήσει κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη, και τον διάβολο και τις τόσες φάλαγγες των δαιμόνων, και τα πλήθη των απίστων και την τυραννία του θανάτου και όλα τα κακά, μην φοβηθείς, νομίζοντας ότι τάχα χάνει τη δύναμή του. Διότι αυτός πρέπει να βασιλεύει μέχρις ότου τα πραγματοποιήσει όλα αυτά. Δεν το λέγει αυτό υπονοώντας ότι, μετά την πραγματοποίησή τους, παύει να βασιλεύει, αλλά για να εδραιώσει την πεποίθηση ότι, έστω και αν δεν συμβούν τώρα, οπωσδήποτε θα γίνουν. Διότι η βασιλεία του δεν διακόπτεται· επειδή κυριαρχεί, έχει ισχύ και παραμένει, μέχρις ότου τα κατορθώσει όλα. Αυτή τη συνήθεια θα μπορούσε να τη βρει κανείς και στην Παλαιά Διαθήκη, όπως όταν λέγει: «Το δε ρήμα του Κυρίου παραμένει εις τον αιώνα»· και, «Εσύ όμως είσαι ο ίδιος, και τα έτη σου δεν θα εκλείψουν». Αυτά και τα παρόμοια τα λέγει ο προφήτης, όταν αναφέρεται σε γεγονότα που πρόκειται να επιτευχθούν έπειτα από μακρύ χρόνο και που οπωσδήποτε θα συμβούν, θέλοντας να αποβάλει τον φόβο των πιο απλοϊκών ακροατών. Και για να κατανοήσεις ότι οι λέξεις «άχρι» (μέχρι) και «έως», όταν αναφέρονται στον Θεό, δεν υποδηλώνουν τέλος, άκου τι λέγει: «Από τον αιώνα και έως τον αιώνα εσύ υπάρχεις»· και πάλι, «Εγώ είμαι»· και, «Έως ότου γεράσετε, εγώ είμαι». Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο τοποθετεί τελευταίο τον θάνατο, ώστε, μέσω της νίκης επί των υπολοίπων, να γίνει και τούτο εύκολα αποδεκτό από εκείνον που δυσπιστεί.

εʹ. Αυτά λοιπόν βγήκατε να διδάξετε: την αναισχυντία, την ανοησία, την πορνεία, τις μοιχείες, τους φόνους, κάθε δρόμο κακίας; Δεν θα σταματήσετε να μας αναγκάζετε να διαπομπεύουμε τις κακίες σας; Εσείς που βαστάζεστε από την κοιλιά της μητέρας σας και παιδαγωγείστε μέχρι τα γηρατειά σας· εσείς οι τυφλοί, που ρίχνετε ο ένας τον άλλον στον λάκκο. Διότι, «εάν τυφλός», λέγει, «οδηγεί τυφλό, και οι δύο θα πέσουν σε λάκκο». Εσείς που καθημερινά απολαμβάνετε τους προφήτες, χωρίς ποτέ να γίνεστε καλύτεροι, επρόκειτο να γίνετε δάσκαλοι άλλων; Δεν θα σταματήσετε να φλυαρείτε τέτοιες ανοησίες, και θα αναγνωρίσετε επιτέλους την κακία σας; Διότι αυτό ακριβώς σας κατέστρεφε πάντοτε, το ότι δεν θέλατε να γνωρίσετε ούτε καν την αιτία των αμαρτημάτων σας. Γι' αυτό λοιπόν, όπως ακριβώς κάνουν οι δικαστές, οι οποίοι διατάζουν να ακολουθούν τους μαστιγωμένους αυτοί που φωνάζουν δυνατά και αναγγέλλουν τις αιτίες των μαστιγώσεων, λέγοντας: «μη γίνεστε κλέφτες, μη γίνεστε άρπαγες»· έτσι λοιπόν και ο Θεός, διαπομπεύοντάς σας παντού, διέταξε να σας ακολουθούν οι προφήτες λέγοντας την αιτία της τιμωρίας σας. Διότι σε όλα τα μέρη της οικουμένης είναι άρρηκτα συνδεδεμένοι μαζί σας, και μέχρι σήμερα σας φωνάζουν δυνατά.

Διότι τα δικά σου δεν αρκούν ποτέ για την απαλλαγή από την τιμωρία, εάν δεν προστεθούν τα της δικής μου φιλανθρωπίας. Και πάλι: Εγώ σας ανέχομαι. Ένεκεν του ονόματός σου σε υπέμεινα, Κύριε. Υπέμεινε η ψυχή μου στον λόγο σου, ήλπισε η ψυχή μου στον Κύριο. Άλλος: Ένεκεν του νόμου σου. Έτερος πάλι: Ένεκεν του να γίνει γνωστός ο λόγος σου. Αυτό όμως που λέγει, είναι το εξής: Εξαιτίας της φιλανθρωπίας σου, εξαιτίας του νόμου σου προσδόκησα σωτηρία· διότι, εάν απέβλεπα στα δικά μου, προ πολλού θα είχα περιέλθει σε απόγνωση, προ πολλού θα είχα απελπιστεί· τώρα όμως, προσέχοντας τον νόμο σου και τον λόγο σου, τρέφω χρηστές ελπίδες.

«Θα πέσω, λοιπόν, στα χέρια του Κυρίου, διότι οι οικτιρμοί του είναι πάρα πολλοί. Σε χέρια ανθρώπων, όμως, ας μην πέσω. Και έστειλε ο Κύριος θανατικό στον Ισραήλ από το πρωί έως την ώρα του γεύματος· και πέθαναν από τον λαό, από τη Δαν έως τη Βηρσαβεέ, εβδομήντα χιλιάδες άνδρες. Και άπλωσε ο άγγελος το χέρι του επί της Ιερουσαλήμ για να την καταστρέψει. Και σπλαχνίστηκε ο Κύριος για τη συμφορά. Και είπε στον άγγελο: “Αρκετά, απόσυρε το χέρι σου”.» «Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος, και ισχυρός, και μακρόθυμος.» «Σύμφωνα με το μέγεθος της οργής του δεν θα ζητήσει ευθύνες.» «Θυμήσου τους οικτιρμούς σου, Κύριε.» —«Πόσο μεγάλο είναι το πλήθος της αγαθότητάς σου, Κύριε. Από το έλεός σου, Κύριε, είναι γεμάτη η γη.» «Ανθρώπους και κτήνη θα σώσεις, Κύριε· πόσο πλήθυνας το έλεός σου.» «Εσύ, Κύριε, είσαι αγαθός, και επιεικής, και πολυέλεος σε όλους. Εσύ, Κύριε και Θεέ μου, είσαι οικτίρμων και ελεήμων.» «Οικτίρμων και ελεήμων είναι ο Κύριος· μακρόθυμος.» «Ελεήμων και οικτίρμων είναι ο Κύριος, τροφή έδωσε στους....» «Ποιος Θεός είναι σαν κι εσένα, που συγχωρείς τις αδικίες, και παραβλέπεις τις ασέβειες στο υπόλοιπο της κληρονομιάς του; Δεν διατήρησε την οργή του για τιμωρία, διότι επιθυμεί το έλεος. Αυτός θα επιστρέψει, και θα μας σπλαχνιστεί. Θα καταποντίσει τις αμαρτίες μας, και θα απορριφθούν στα βάθη της θάλασσας.» «Ο Κύριος είναι μακρόθυμος, και μεγάλη είναι η ισχύς του.» «Εγώ σας έπλασα, και εγώ θα συγχωρήσω. Και εγώ θα σας αναλάβω, και θα σας σώσω.» «

Όχι μόνο αυτό, αλλά είναι δυνατόν να διακρίνουμε και μια τρίτη σημασία του, μέσω της οποίας δεν υποδηλώνεται τίποτα το σπουδαίο ή υπερβολικό, αλλά απλώς επισημαίνεται το αντίθετο του προηγούμενου «έως», όπως στο χωρίο «δεν επέστρεψε στον Νώε το περιστέρι έως ότου ξηρανθεί η γη»· και αλλού λέει ο Θεός: «έως ότου γεράσετε, εγώ είμαι»· και σε άλλα αναρίθμητα, μέσω των οποίων καθίσταται ολοφάνερο ακόμη και σε εκείνους που εσκεμμένα κωφεύουν, ότι η λέξη αυτή χρησιμοποιείται αντί της έννοιας διαρκώς και εις τον αιώνα.

Όταν λοιπόν δείξουν οι καθόλα θρασείς ότι, μετά την αφαίρεση της σελήνης, η δικαιοσύνη του Χριστού και Θεού μας καταβυθίζεται στην ανυπαρξία και το πλήθος της ειρήνης του ελαττώνεται και διασκορπίζεται σε έχθρα, και ότι, μετά την υποταγή των εχθρών του κάτω από τα πόδια του, μετακινείται από το κάθισμα στα δεξιά του Πατέρα (ας επιστρέψει η βλασφημία στα κεφάλια όσων αναισχυντούν), και έπειτα ότι, μετά τη συντέλεια του αιώνα, όταν η οικείωση είναι μεγαλύτερη σε αυτούς, απομακρύνεται από τους μαθητές του, και ότι, όταν γεράσουν οι τότε άνθρωποι, ο Θεός δεν υπάρχει πλέον, και, αν θέλεις, ότι η περιστερά, αφού ξεράθηκε η γη, επέστρεψε στον Νώε, τότε ας θέσουν υπό αμφισβήτηση το αν, μετά τον άρρητο και παρθενικό τόκο, η Παρθένος επιδίωξε τη συναναστροφή με άνδρα. Αν δεν έγραφα μέσω επιστολής, συν Θεώ θα σου παρέθετα περισσότερες αποδείξεις. Αλλά είναι αρκετά και αυτά για όσους δεν έχουν απωλέσει και τη διάνοιά τους μαζί με την άγνοιά τους. Κατά τα άλλα, να έχεις υγεία ψυχής και σώματος.