Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 48:12

Εγώ, από την πλευρά μου, «αιχμαλωτίζοντας κάθε νόημα», αν και αμαθής, «στην υπακοή του Χριστού», έτσι περίπου διασαφηνίζω αυτά τα ζητήματα. Έτσι, λέει ο Αθανάσιος, το Πνεύμα είναι από τον Πατέρα και παρά του Λόγου, αυτό που εκπορεύεται από τον Πατέρα, όπως ακριβώς και από τον ίδιο τον συναΐδιο Πατέρα, όπως ακριβώς και ο Υιός κατ' αυτόν τον τρόπο αποστέλλεται, και δίδεται από το Πνεύμα στους πιστούς, όπως και από τον ίδιο τον Πατέρα· και λάβε τη μαρτυρία από τον ίδιο τον Λόγο και Υιό, που λέει: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε. Με απέστειλε για να κηρύξω το Ευαγγέλιο στους φτωχούς». Άρα το Πνεύμα και έχρισε τον Υιό, και τον απέστειλε· αλλά και ο Πατέρας αποστέλλεται και από τους δύο, τον Υιό και το Πνεύμα. Και το πώς συμβαίνει αυτό, άκουσέ το από τον ίδιο τον Πατέρα που λέει τα εξής μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Άκουσέ με, Ιακώβ και Ισραήλ, τον οποίο εγώ καλώ· Εγώ είμαι ο πρώτος Θεός, εγώ και έπειτα από αυτά· και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός. Εγώ με το χέρι μου θεμελίωσα τη γη, και το Πνεύμά μου στερέωσε τον ουρανό. Εγώ έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα. Και τώρα ο Κύριος με απέστειλε». Άρα ο Πατέρας είναι αυτός που λέει εδώ το: «Με απέστειλε». Βλέπεις την ισοτιμία των τριών προσώπων της υπέρτατης θεότητας;

Διότι οι κατακτητές νόμιζαν ότι, αν και ο Θεός ήθελε να τους σώσει και τους προστάτευε, παρ' όλα αυτά τους νίκησαν, και ότι παρά τη θέλησή Του υπερίσχυσαν έναντι εκείνου που είχε τη βοήθειά Του. Βεβηλώνεται λοιπόν, λέει, το όνομά μου, εφόσον εκείνοι έχουν τέτοιες αντιλήψεις για εμένα. Εγώ όμως δεν θα δώσω σε κανέναν άλλον τη δόξα μου. Και δόξα του Θεού είναι το να σώζει, και να ελεεί, και το να μπορεί να κυριαρχεί στα πάντα, και το να μπορεί αβίαστα να εκπληρώνει αυτά που επιλέγει να κατορθώσει. <Άκουσέ με, Ιακώβ, και Ισραήλ τον οποίο εγώ καλώ.

Διότι, όπως ακριβώς είπε ο μακάριος Παύλος: «Ενώ οφείλατε, λόγω του χρόνου, να είστε διδάσκαλοι, έχετε πάλι την ανάγκη να σας διδάσκει κάποιος ποια είναι τα αρχικά στοιχεία των λογίων του Θεού, και έχετε φτάσει στο σημείο να έχετε ανάγκη από γάλα, και όχι από στερεά τροφή». Ότι, λοιπόν, αυτός είναι «ο ων», και υπάρχει πριν από όλα, και η ύπαρξή του είναι ατελεύτητη εφόσον είναι Θεός κατά φύση, το αποδεικνύει λέγοντας: «Εγώ είμαι ο πρώτος, και εγώ είμαι εις τον αιώνα». Από τον πρώτο όμως, ποιος θα μπορούσε να νοηθεί προγενέστερος;

Ακόμη και αυτά προς τους ίδιους και για τα ίδια θέματα απευθύνει ο λόγος και λέει: «Άκουγέ με, Ιακώβ, και Ισραήλ τον οποίο εγώ καλώ», ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «ο κλητός μου», και σύμφωνα με τον Ακύλα: «κλητέ μου». Σε αυτά ανακαλεί όσους πράττουν ορθά, έχοντας μέσω των προηγουμένων κατονομάσει άλλους που είχαν επικριθεί μεταξύ τους, αλλά εδώ συνομιλεί με τους ανώτερους, τους οποίους ονομάζει «κλητούς» του· διότι υπήρχαν από τότε «πολλοί κλητοί, ολίγοι δε εκλεκτοί», με τη διαφορά ότι οι υποδεικνυόμενοι δεν ήταν «εκλεκτοί», αλλά «κλητοί». Τους υπενθυμίζει δε τη δική του θεολογία, λέγοντας ότι ο ίδιος είναι «πρώτος» και «έσχατος». Γι' αυτό, σύμφωνα με τους λοιπούς έχει λεχθεί: «εγώ πρώτος και εγώ έσχατος». Έχει λεχθεί δε κάπου για τον Μονογενή Υιό του Θεού, ότι αυτός είναι «ο πρώτος και ο έσχατος», και: «το Άλφα και το Ω». Το πώς δε είναι «πρώτος» και πώς «έσχατος», το διασαφηνίζει στη συνέχεια λέγοντας: «ο ζων, και έγινα νεκρός». Διότι αυτός είναι η αρχή της ζωής, επειδή «αυτός ήταν η ζωή», και πάλι ο ίδιος είναι «έσχατος», επειδή «εκένωσε τον εαυτό του λαμβάνοντας μορφή δούλου και γινόμενος υπήκοος στον Πατέρα εταπείνωσε τον εαυτό του μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρού».

Ψ. ΚΓ΄. Άκουσέ με, Ιακώβ, και Ισραήλ, τον οποίο εγώ καλώ· εγώ είμαι ο πρώτος, και εγώ υπάρχω εις τον αιώνα. Και το χέρι μου θεμελίωσε τη γη, και η δεξιά μου στερέωσε τον ουρανό· θα τους καλέσω ταυτόχρονα όλους, και θα σταθούν και θα συναχθούν, και θα ακούσουν. Ποιος τους ανήγγειλε αυτά; ※ Εγώ, ο Κύριος που σε αγαπά, εξετέλεσα το θέλημά σου επί της Βαβυλώνας, για να εξαλείψω τη γενιά των Χαλδαίων. Εγώ μίλησα, και εγώ κάλεσα· τον οδήγησα, και κατευόδωσα τον δρόμο του· πλησιάστε σε μένα, και ακούστε αυτά· δεν μίλησα εξ αρχής στα κρυφά, την ώρα που συνέβαιναν εγώ ήμουν εκεί· και τώρα ο Κύριος, ο Κύριος με απέστειλε, καθώς και το Πνεύμα του.

Εφόσον είναι ένα το πρόσωπο που λέει αυτά στην περικοπή, ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι ο Κύριος που δημιούργησε τον ουρανό και τον στερέωσε, και εδραίωσε τη γη, εκείνος που λέει «εγώ είμαι ο πρώτος, και εγώ υπάρχω εις τον αιώνα», και προσθέτει στη συνέχεια, σύμφωνα με όλους όσους ερμήνευσαν τη θεία Γραφή, το «και τώρα ο Κύριος ο Θεός απέστειλε εμένα και το πνεύμα αυτού», αν όχι ο ιερός Λόγος του Θεού, ο οποίος, μετά την αγένητη αρχή, ονομάζεται πρώτος Θεός όλων των γενητών; Για αυτόν άλλωστε και αλλού έχει γραφτεί: «απέστειλε τον λόγο του και τους θεράπευσε»· διότι αυτός είναι εκείνος μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, τόσο αυτά που βρίσκονται στους ουρανούς όσο και αυτά στη γη, είτε ορατά είτε αόρατα· τον οποίο και απέστειλε ο Κύριος ο Θεός ο Πατέρας, και μαζί με αυτόν και το Άγιο Πνεύμα, προκειμένου να οικονομήσει τα υπέρ της σωτηρίας των ανθρώπων;

Αλλά δεν είναι τέτοιος και [ο Λόγος] του Θεού, ο οποίος έχει καθ' εαυτόν δική του υπόσταση απολύτως θεία και νοερή, η οποία αφενός υφίσταται αυτοτελώς και αφετέρου ενεργεί επίσης αυτοτελώς, είναι άυλη και ασώματη και καθ' όλα απόλυτα όμοια με τη φύση του πρώτου και αγεννήτου και μόνου Θεού, φέροντας μέσα της τους λόγους όλων των δημιουργημάτων και τις ασώματες και αόρατες ιδέες των ορατών πραγμάτων. Γι' αυτό άλλωστε οι θείοι χρησμοί την ονομάζουν Σοφία και Λόγο του Θεού. 〈〈Του Ησαΐα〉.〉 «Άκουσέ με, Ιακώβ, και Ισραήλ, τον οποίο εγώ καλώ· εγώ είμαι ο πρώτος, και εγώ είμαι εις τον αιώνα, και το χέρι μου θεμελίωσε τη γη, η δεξιά μου στερέωσε τον ουρανό· θα τους καλέσω, και θα σταθούν μαζί, και θα συναχθούν όλοι και θα ακούσουν. Ποιος τους ανήγγειλε αυτά; Ο Κύριος που σε αγαπά έκανε το θέλημά σου στη Βαβυλώνα για να εξαλείψει το σπέρμα των Χαλδαίων· εγώ μίλησα και εγώ κάλεσα, τον οδήγησα και κατευόδωσα την οδό του. Πλησιάστε με και ακούστε αυτά, δεν μίλησα εξ αρχής στα κρυφά· όταν γίνονταν αυτά, ήμουν εκεί, και τώρα ο Κύριος ο Κύριος απέστειλε εμένα και το Πνεύμα του.»

Δες, λοιπόν, και τώρα με ποιον τρόπο αυτός που είπε «εγώ είμαι ο πρώτος, και εγώ υπάρχω εις τον αιώνα», αυτός που δημιούργησε τη γη και τον ουρανό, ομολογεί τόσο ξεκάθαρα ότι έχει σταλεί από τον Κύριο Κύριο, ονομάζοντας έτσι τον Πατέρα, κατά τη συνήθειά του, δύο φορές Κύριο, ώστε να έχεις και αυτή την αναμφισβήτητη μαρτυρία για το ζητούμενο. Πρώτον, αποκαλεί με ευσέβεια τον εαυτό του «πρώτο» ανάμεσα στα γενητά όντα, αποδίδοντας στον Πατέρα την άναρχη και αγένητη ουσία, η οποία βρίσκεται πάνω από το «πρώτο». Διότι το «πρώτο» ηγείται ενός ευρύτερου αριθμού, προηγούμενο κατά την τιμή και την τάξη, κάτι που δεν θα μπορούσε να αρμόζει στον Πατέρα. Διότι ο Θεός, που είναι πάνω από όλα, δεν είναι βέβαια ο πρώτος των γενητών, εφόσον δεν νοείται καμία αρχή για αυτόν. Αντιθέτως, βρίσκεται επέκεινα και ανώτατα από το «πρώτο», καθώς ο ίδιος γέννησε και έδωσε υπόσταση στο «πρώτο», αφού μόνον ο θείος Λόγος ονομάζεται πρώτος από όλα τα γενητά. Εφόσον, λοιπόν, αναζητείται, σύμφωνα με το χωρίο «αυτός είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν», σε ποιον έδωσε την εντολή για τη δημιουργία των γενητών, τώρα αποδεικνύεται σαφώς ότι την έδωσε σε αυτόν που είπε: «Το χέρι μου θεμελίωσε τη γη, η δεξιά μου στερέωσε τον ουρανό», ο οποίος ομολογεί επίσης ότι έχει σταλεί από τον ανώτερό του, λέγοντας: «Τώρα ο Κύριος Κύριος με απέστειλε, και το Πνεύμα του». Και αυτός που λέει αυτά τα λόγια δεν θα μπορούσε παρά να είναι ο Θεός Λόγος, επειδή «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί», σύμφωνα με την παράθεση από τον ψαλμό.

Αυτά, λοιπόν, ισχύουν ως προς την κατά λέξη ερμηνεία. Ως προς το βαθύτερο νόημα, όμως, ακόμη και σήμερα, όσοι προηγουμένως ήταν τυφλωμένοι στην ψυχή, σε βαθμό που να προσκυνούν ξύλα, λίθους και την υπόλοιπη άψυχη ύλη, καθώς και επίγειους δαίμονες και πονηρά πνεύματα αντί για τον Θεό των όλων, και εκείνοι που είχαν κωφαθεί στα ώτα της διανοίας και που κούτσαιναν και ήταν παράλυτοι σε ολόκληρη τη ζωή τους, ακόμη και τώρα απαλλάσσονται από όλα αυτά, καθώς και από τα υπόλοιπα πάθη και αρρωστήματα, μέσω της διδασκαλίας του Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού· αξιώνονται, έτσι, ίαση και ωφέλεια πολύ ανώτερη από τη σωματική, και καταδεικνύουν ολοφάνερη τη θεία και υπεράνθρωπη δύναμη της παρουσίας του Θεού Λόγου ανάμεσα στους ανθρώπους. 〈Από τον ίδιο〉. «Άκουγέ με, Ιακώβ, και Ισραήλ, τον οποίο εγώ καλώ· εγώ είμαι ο πρώτος, και εγώ υπάρχω στον αιώνα, και το χέρι μου θεμελίωσε τη γη, το δεξί μου χέρι στερέωσε τον ουρανό», και προσθέτει λέγοντας: «και τώρα ο Κύριος, ο Κύριος, απέστειλε εμένα και το Πνεύμα του».

Ότι δεν μιλάει αφ' εαυτού του, διότι δεν αντιλέγει στον Υιό, αλλά αναπληρώνει τα του Υιού, με τον ίδιο τρόπο που ο Υιός τα του Πατρός. Ότι σε αυτόν τον λόγο θα βρεις προς το τέλος τον Χρυσόστομο να αποδεικνύει ότι η αποστολή δεν καθιστά ούτε τον Υιό ούτε το Πνεύμα κατώτερους του Πατρός, διότι και ο ίδιος ο Πατέρας αποστέλλεται από το Πνεύμα και από τον Υιό. Λέει επί λέξει: «Εάν σου δείξω τον ποιητή του ουρανού και της γης να αποστέλλεται από το Πνεύμα και από τον Υιό, τι κάνεις; Ή αρνήσου τον Χριστό και διάγραψε τις Γραφές, ή, όντας δούλος των Γραφών, υποτάξου στις Γραφές». Και «πού», λέει, «έχει λεχθεί αυτό; Άκου τον Θεό που λέει μέσω του προφήτη Ησαΐα, άκουσέ με Ισραήλ, τον οποίο εγώ καλώ». Και παραθέτοντας όλη την περικοπή του χωρίου μέχρι το «και τώρα ο Κύριος με απέστειλε και το Πνεύμα του», δηλώνει κατηγορηματικά ότι ο Πατέρας τα είπε αυτά, επιβεβαιώνοντας τον λόγο από τα προηγούμενα και καθιστώντας σαφές ότι ο Πατέρας είναι αυτός που μιλάει τώρα και αποστέλλεται τόσο από το Πνεύμα όσο και από τον Υιό.

Γιατί, εφόσον η Τριάδα κηρύσσεται ομοφυής και ισότιμη, ο μεν Πατέρας λέγεται ότι δημιουργεί διά του Υιού και διά του Πνεύματος, αλλά δεν ισχύει το αντίστροφο; Μερικοί αναφέρουν ότι κάποιοι περιέρχονται σε απορία για ποιον λόγο, εφόσον η υπεραγία Τριάδα είναι ομοφυής και έχει λάβει την ισοτιμία, και μάλιστα καθώς η θεία Γραφή το διατρανώνει αυτό, ο Υιός δοξολογείται και ανακηρύσσεται από αυτήν ως δημιουργός περισσότερο από ό,τι ο Πατέρας (διότι, αν και αναφέρεται ο Πατέρας, εντούτοις περισσότερο ο Υιός)· και πώς πάλι λέγεται ότι ο Πατέρας δημιουργεί διά του Υιού, αλλά όχι το αντίστροφο, ούτε ο Υιός δημιουργεί διά του Πατέρα, ούτε βεβαίως το Πνεύμα διά του Πατέρα ή διά του Υιού; Ή το ότι ενεργούν διά του Πατέρα μπορεί κανείς να το καταλάβει –αν και παράδοξο στο άκουσμα, δεν είναι παράδοξο στην κατανόηση– ότι δηλαδή ο Υιός και το Πνεύμα, έστω και αν δεν δημιουργούν [κατ' αυτόν τον τρόπο], εντούτοις Εκείνος αποστέλλοντάς τους σε άλλα έργα ενεργεί. Πώς λοιπόν δεν είναι άδοξο το παράδοξο; Και ποιος το καθιστά αποδεκτό; Κανένας άλλος, παρά ο ίδιος ο Πατέρας. Διότι λέγει, χρησιμοποιώντας την προφητική φωνή του Ησαΐα: «Άκουσέ με, Ιακώβ και Ισραήλ, τον οποίο εγώ καλώ· εγώ είμαι ο πρώτος Θεός, και εγώ μετά από αυτά, και πλην εμού δεν υπάρχει Θεός· εγώ με το χέρι μου θεμελίωσα τη γη, και το Πνεύμα μου στερέωσε τον ουρανό» (δες πώς, δημιουργώντας, δημιουργεί διά του Υιού και του Πνεύματος)· «εγώ έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα».

Ότι σε αυτόν τον λόγο θα βρεις προς το τέλος, καθώς ο Χρυσόστομος δείχνει ότι η αποστολή δεν καθιστά ούτε τον Υιό ούτε το Πνεύμα κατώτερο του Πατρός, ότι και αυτός ο ίδιος ο Πατέρας αποστέλλεται από το Πνεύμα και από τον Υιό. Λέγει επί λέξει: «Εάν σου δείξω τον δημιουργό του ουρανού και της γης να αποστέλλεται από το Πνεύμα και από τον Υιό, τι κάνεις; Ή αρνήσου τον Χριστό και διάγραψε τις Γραφές, ή, όντας δούλος των Γραφών, υποτάξου στις Γραφές». Και πού, λέγει, έχει ειπωθεί αυτό; Άκουσε τον Θεό που λέγει μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Άκουσέ με Ισραήλ, τον οποίο εγώ καλώ». Και παραθέτοντας όλη την περικοπή του χωρίου μέχρι το: «Και τώρα ο Κύριος απέστειλε εμένα και το Πνεύμα αυτού», ισχυρίζεται ότι ο Πατέρας τα είπε αυτά, επιβεβαιώνοντας τον λόγο από τα προηγούμενα, και καθιστώντας σαφές ότι ο Πατέρας είναι αυτός που τώρα ομιλεί και αποστέλλεται τόσο από το Πνεύμα όσο και από τον Υιό.