Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 48:4

Διότι, έπειτα από εκείνα, συνέβησαν στους Βαβυλωνίους όσα επιφέρθηκαν σε αυτούς από τη θεία οργή, τα οποία άλλωστε έχουμε ήδη αναφέρει με εκτενέστατους λόγους. <Γνωρίζω εγώ ότι είσαι σκληρός, και ο τράχηλός σου είναι σιδερένιο νεύρο, και το μέτωπό σου χάλκινο.

Σκληρή και απηνής είναι η διάθεση του να μη θέλει κανείς να υποτάσσεται σε όσα θέλει ο Θεός· επειδή τέτοιος ήταν ο Ισραήλ, τον ήλεγξε λέγοντας: «Γνωρίζω εγώ ότι είσαι σκληρός, και ο τράχηλός σου είναι σιδερένιο νεύρο, και το μέτωπό σου χάλκινο». Επομένως, ο ευπειθής, ο υπάκουος και ο υποχωρητικός τρόπος διαγωγής καθιστά ευάρεστη στον Θεό την αργία του Σαββάτου, δηλαδή τον πνευματικό σαββατισμό, τον οποίο όσοι θέλουν να τηρήσουν άμεμπτα, δεν θα κινήσουν το πόδι τους για εργασία, δηλαδή δεν θα στραφούν στα κοσμικά έργα, αλλά μάλλον θα επιτελέσουν την ιερή και επωφελή αργία, εννοώ βέβαια την αποχή από τα πλέον αισχρά, βδελυρά και απεχθή προς τον Θεό πράγματα. Επιθυμεί δε οι άνθρωποι αυτοί να φαίνονται ότι υπερνικούν και την οργή και τον θυμό, και ότι έχουν θέσει θύρα και μοχλό στη γλώσσα τους.

Διότι υποθέτω ότι ντρέπεσαι για τις συμφορές σου και προσπαθείς να αποκρύψεις αυτά που πιθανότατα γνωρίζεις, αλλά από ντροπή μήπως φανείς ότι έχεις απορριφθεί μακριά από τον Θεό, υποκρίνεσαι άγνοια. Λέει λοιπόν για τέτοια πράγματα ο μακάριος προφήτης Ωσηέ: «Πολλές ημέρες θα παραμείνουν οι υιοί Ισραήλ χωρίς βασιλιά ούτε άρχοντα, χωρίς θυσία ούτε θυσιαστήριο, ούτε ιεροσύνη, ούτε δηλώματα». Αυτά ποιος θα αρνηθεί ότι δεν είναι έτσι καταγραμμένα στα δικά σας βιβλία, και θα φτάσει σε τόση αναισχυντία, ώστε να τολμήσει να αρνηθεί αυτά που βλέπουν όλοι; Αυτό δεν θα μπορούσε ποτέ να συμβεί. Διότι και στον οποιονδήποτε είναι ολοφάνερη η εκπλήρωση αυτών των λόγων. Εσύ όμως ίσως πάλι θα τα αρνηθείς και, τιμώντας τη γνώριμη ανυπακοή σου, δεν αντιλαμβάνεσαι ότι σε τίποτα δεν διαφέρεις από τις άψυχες πέτρες. Διότι λέει την αλήθεια ο προφήτης όταν αναφέρει ότι, «Όλος ο οίκος Ισραήλ είναι φιλόνεικοι και σκληρόκαρδοι». Αληθεύει δε οπωσδήποτε ο Θεός, εξηγώντας μέσω κάποιου από τους αγίους τη δική σου αναίδεια: «Διότι εγώ γνωρίζω», λέει, «ότι είσαι σκληρός, και ο τράχηλός σου είναι νεύρο σιδερένιο, και το μέτωπό σου χάλκινο». Και το μέγεθος της ανυπακοής σου το κατακρίνει και ο ίδιος ο Σωτήρας, λέγοντας: «Όλη την ημέρα άπλωσα τα χέρια μου προς λαό που απειθεί και αντιλέγει». Και ποιος, πες μου, είναι ο λόγος αυτής της τόσο μακροχρόνιας ανυπακοής; Δεν γνώριζες, όντας διδαγμένος από τη θεία Γραφή, εκείνον που σου οφειλόταν βάσει της υπόσχεσης;

Έχει ειπωθεί, βέβαια, κάπου προς τον Ισραήλ από τον Θεό: «Γνωρίζω εγώ ότι είσαι σκληρός, και ο τράχηλός σου είναι σιδερένιο νεύρο, και το μέτωπό σου χάλκινο.» Ο Ιακώβ όμως είναι πτερνιστής, δηλαδή τεχνίτης, ήτοι αυτός που γνωρίζει να νικά. Διότι κάποιος υποσκελίζει εκείνον που πρόκειται να νικήσει. Και νικά βεβαίως οπωσδήποτε, όχι ο λαός που βρίσκεται υπό τον νόμο, αλλά αυτός που είναι εν Χριστώ διά της πίστεως, ο οποίος έχει αποφύγει τα εγκλήματα που προέρχονται από την αμαρτία, και αμβλύνει αυτήν την ίδια την εξουσία του θανάτου.

Όμως, επειδή εσύ, ο λαός των Ιουδαίων, φαίνεται να έχεις τράχηλο άκαμπτο και σιδερένιο, και είσαι πλέον τόσο αναίσχυντος ώστε δεν θα έκανε λάθος όποιος έλεγε ότι έχεις χάλκινο μέτωπο. Για τον λόγο αυτόν, και τώρα σου προανήγγειλα τα μελλοντικά, μήπως, όταν συμβούν τα γεγονότα, εξαπατώντας τον εαυτό σου νομίσεις ότι τα έπραξαν αυτοί που πλανεμένα θεωρούνται θεοί. Βέβαια, ούτε αυτό διαφεύγει από τη δική μου πρόγνωση, το ότι δηλαδή δεν πρόκειται να ωφεληθείς ούτε από αυτούς τους λόγους. Εντούτοις, εμμένοντας στη δική μου φιλανθρωπία, ακόμη και τώρα δίνω μαρτυρία και σου διασαφηνίζω τα όσα πρόκειται να συμβούν στη Βαβυλώνα και στους Χαλδαίους, οι οποίοι μέλλουν να σε καταπολεμήσουν. Διότι, ιδού, από τώρα τα προανήγγειλα για να γνωρίζεις τον όλεθρο που θα τους καταλάβει, ώστε, όταν φανούν οι εχθροί ερχόμενοι από τη Βαβυλώνα, να αναγνωρίσεις τον Θεό που σου προφήτευσε αυτά τα γεγονότα και να τον επικαλεστείς ως βοηθό, αφού ήδη προανήγγειλε το τέλος που θα τους βρει. Αυτά δε σου τα φανέρωσα ώστε να τα γνωρίζεις από τους δικούς μου λόγους, χωρίς να έχεις λάβει καμία απολύτως γνώση γι' αυτά από πουθενά αλλού. Διότι μην εξαπατάς τον εαυτό σου και μη λες ότι πριν από τη δική μου προφητεία τα γνώριζες· από πού άλλωστε θα σου ήταν δυνατόν να τα γνωρίζεις αυτά; Παρόλα αυτά, είμαι πεπεισμένος ότι δεν θα ωφεληθείς σε τίποτα από αυτούς τους λόγους. Επειδή γνωρίζω, ξέροντας μάλιστα και από πριν, ότι οπωσδήποτε θα αθετήσεις τον νόμο· γι' αυτό, από εμένα, ως Θεό που προγνωρίζει τα πάντα, ακόμη και πριν γεννηθείς, είχες ονομαστεί άνομος και παράνομος.

ΙΑʹ. Γνωρίζω ότι είσαι σκληρός, και ο τράχηλός σου είναι σιδερένιο νεύρο. Αυτά ίσως θα πει προς εμένα, που δεν συνετίζομαι ούτε με τις πληγές: εκείνος που αθετεί, αθετεί· εκείνος που παρανομεί, παρανομεί. Τίποτα δεν επιτυγχάνει η άνωθεν νουθεσία· τίποτα οι μάστιγες. Εξαντλήθηκε το φυσερό, εξαντλήθηκε ο μόλυβδος, πράγματα για τα οποία προηγουμένως σας έλεγξα μέσω του Ιερεμία: Εις μάτην ο αργυροκόπος κατεργάζεται το ασήμι· οι πονηρίες σας δεν έλιωσαν. Μήπως μπορείτε να με υπομείνετε, λέγει ο Κύριος, όταν είμαι οργισμένος; Ή μήπως δεν έχει τη δύναμη το χέρι μου να επιφέρει και άλλες πληγές; Υπάρχουν ακόμη σε εμένα φουσκάλες που αναβράζουν από την αιθάλη του καμινιού, την οποία σκορπίζοντας προς τον ουρανό ο Μωυσής, ή όποιος άλλος υπηρέτης της θείας ενέργειας είναι σαν κι αυτόν, παιδεύει με ασθένεια την Αίγυπτο. Υπάρχει ακόμη και η ακρίδα, και το ψηλαφητό σκοτάδι, και η τελευταία στη σειρά πληγή, πρώτη όμως στον πόνο και στη δύναμη, η φθορά και η απώλεια των πρωτοτόκων. Για να την αποφύγουμε και για να αποτρέψουμε τον εξολοθρευτή, είναι προτιμότερο να χρίσουμε τους παραστάτες των θυρών του νου μας, τη θεωρία και την πράξη, με τη μεγάλη και σωτήρια σφραγίδα, με το αίμα της Καινής Διαθήκης, συσταυρούμενοι και συναποθνήσκοντες με τον Χριστό, ώστε και να συναναστηθούμε, και να συνδοξασθούμε, και να συμβασιλεύσουμε, και τώρα και κατά την τελευταία του φανέρωση· και όχι να τσακιστούμε, ούτε να συντριβούμε, ούτε να θρηνήσουμε, καθώς ο Πονηρός θα μας χτυπά μέσα στη νύχτα και σε τούτο τον σκοτεινό βίο, εξολοθρεύοντας τα πρωτότοκα και αφιερωμένα στον Θεό γεννήματα και κινήματα της ζωής μας.

Γι' αυτό, εκείνοι μεν που ονομάστηκαν «πατέρες», δικαίως χαρακτηρίζονται ως «απειθείς»· διότι για αυτούς έχει διακηρυχθεί μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Γνωρίζω ότι είσαι σκληρός, και ο τράχηλός σου είναι νεύρο σιδερένιο, και το μέτωπό σου χάλκινο», ώστε να εξηγήσει το άκαμπτο της συναγωγής και την υπερβολική απείθεια των κληρονόμων της. «Δίκαιοι» όμως είναι αυτοί που προέρχονται από τα έθνη· διότι, αν και για λίγο αγνόησαν τη δικαιοσύνη, τώρα όμως με ζήλο εκπαιδεύονται σε αυτήν· αν και δεν γνώριζαν τη θύρα της θεοσέβειας, τώρα όμως τρέχοντας εισάγουν με χαρά τους εαυτούς τους στον νυμφώνα· αν και βρίσκονταν μακριά από το φως, τώρα όμως με καθαρά μάτια αντικρίζουν τον ίδιο τον ήλιο ολόκληρο.

Ακούστε αυτά, οίκος του Ιακώβ, εσείς που ονομάζεστε με το όνομα Ισραήλ, και που προήλθατε από τα ύδατα του Ιούδα, εσείς που ορκίζεστε στο όνομα του Κυρίου, του Θεού του Ισραήλ, που Τον μνημονεύετε όχι με αλήθεια ούτε με δικαιοσύνη, και που κρατιέστε από το όνομα της αγίας πόλης και στηρίζεστε στον Θεό του Ισραήλ, του οποίου το όνομα είναι Κύριος Σαβαώθ. Τα παλαιά γεγονότα τα ανήγγειλα από πριν, και από το στόμα μου εξήλθαν και έγιναν ακουστά· ξαφνικά τα έπραξα, και επήλθαν. Εγώ γνωρίζω ότι είσαι σκληρός, και ο τράχηλός σου είναι σιδερένιο νεύρο, και το μέτωπό σου χάλκινο. Και σου ανήγγειλα τα παλαιά πριν έλθουν σε εσένα· στα έκανα ακουστά· για να μην πεις ότι τα είδωλά μου τα έκαναν, και να μην πεις ότι τα γλυπτά και τα χωνευτά είδωλα μου τα παρήγγειλαν. Τα ακούσατε όλα, και εσείς δεν τα κατανοήσατε· αλλά και σου έκανα ακουστά τα καινούργια από τώρα, αυτά που πρόκειται να γίνουν· και δεν είπες «Τώρα γίνονται, και όχι παλαιότερα», και δεν τα άκουσες σε προηγούμενες ημέρες· για να μην πεις, «Ναι, τα γνωρίζω αυτά». Ούτε τα γνώριζες ούτε τα πίστευες, ούτε από την αρχή άνοιξα τα αυτιά σου· διότι εγώ γνώριζα ότι οπωσδήποτε θα αθετήσεις, και θα ονομαστείς άνομος ήδη από την κοιλιά της μητέρας σου. Ένεκα του δικού μου ονόματος θα σου δείξω τον θυμό μου, και τα ένδοξα έργα μου θα φέρω επάνω σου, για να μην σε εξολοθρεύσω. Ιδού, σε πούλησα όχι για ασήμι· και σε έβγαλα από το καμίνι της φτώχειας· για χάρη μου θα το κάνω για εσένα, επειδή το όνομά μου βεβηλώνεται, και τη δόξα μου δεν θα τη δώσω σε άλλον. ...

Και ποιοι είναι οι μάρτυρες της εις ουρανούς Αναλήψεως του Κυρίου; Οι δώδεκα μαθητές. Αλλά αμφιβάλλεις, ω Ιουδαίε, και δεν πιστεύεις τους αποστόλους του Χριστού και τα μάτια εκείνων που είδαν τον Κύριο να ανεβαίνει στους ουρανούς μέσα σε νεφέλη; Δεν πιστεύεις σε τόσους πολλούς μάρτυρες; Επομένως ούτε στον νομοθέτη Μωυσή πείθεσαι; Διότι τι λέει ο Μωυσής; «Επί στόματος δύο και τριών μαρτύρων θα στηριχθεί κάθε λόγος». Άθλιε και ταλαίπωρε· ο νομοθέτης Μωυσής λέει ότι τρεις μάρτυρες που συμφωνούν για κάθε ζήτημα είναι άξιοι πίστεως. Και όταν ο Ευαγγελιστής Λουκάς παρουσιάζει τέσσερις φορές από τρεις αξιόπιστους μάρτυρες, εσύ τους απορρίπτεις, βέβηλε και παράνομε; Ας πει ο προφήτης Ησαΐας: «Σιδερένιο νεύρο είναι ο τράχηλός σου, και το μέτωπό σου χάλκινο». Δεν πείθεσαι από τους δικούς μας δώδεκα μάρτυρες, οι οποίοι έγιναν αυτόπτες της Αναλήψεως του Κυρίου στους ουρανούς; Τώρα ας σε αποστομώσει μόνο ένας, ο προφήτης Δανιήλ, στον οποίο, ακόμη και αν αυθαδιάσεις μύριες φορές, δεν μπορείς να αντιμιλήσεις. Ας έλθει ο προφήτης Δανιήλ να φράξει και το δικό σου αναίσχυντο στόμα, όπως ακριβώς έπραξε κάποτε με αυτό του δράκοντα, και να διαρρήξει και τη δική σου κοιλιά, όπως έκανε τότε με εκείνο το θηρίο. Τι είπε, λοιπόν, ο Δανιήλ προφητεύοντας για την Ανάληψη του Κυρίου, ας ακούσουμε: «Έβλεπα», λέει, «και ιδού· πάνω στις νεφέλες του ουρανού ανέβαινε ως Υιός ανθρώπου».

Διότι, λέει, αυτό που ο Θεός θα καταστρέψει, ποιος πλέον μπορεί να το διορθώσει; Οι βασιλείς, όταν πρόκειται να απελευθερώσουν τους φυλακισμένους στέλνοντας διατάγματα, δεν ενεργούν κατ' αυτόν τον τρόπο, αλλά αφήνουν στη θέση τους και τις θύρες και τους φρουρούς, δείχνοντας έτσι ότι υπάρχει ανάγκη να εισέλθουν και πάλι εκεί είτε αυτοί που αφέθηκαν ελεύθεροι είτε κάποιοι άλλοι στη θέση τους. Ο Χριστός, όμως, δεν έπραξε έτσι· αλλά, θέλοντας να δείξει ότι ο θάνατος λαμβάνει τέλος, συνέτριψε τις χάλκινες πύλες του. Και τις ονόμασε χάλκινες, όχι επειδή οι πύλες ήταν από χαλκό, αλλά για να φανερώσει το σκληρό και αναπόδραστο του θανάτου. Και για να μάθεις ότι τόσο ο χαλκός όσο και ο σίδηρος δηλώνουν το άκαμπτο και το ανυποχώρητο, άκου τι λέει προς κάποιον θρασύ: «Ο τένοντας του τραχήλου σου είναι σιδερένιος και το μέτωπό σου χάλκινο». Και το είπε αυτό, όχι επειδή είχε σιδερένιο τένοντα, ούτε επειδή είχε χάλκινο μέτωπο, αλλά επειδή είχε αμείλικτη, αναίσχυντη και σκληρή όψη. Θέλεις να μάθεις πώς ο θάνατος ήταν αμείλικτος, ανυποχώρητος και σκληρός σαν αδάμας; Σε τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα, κανείς δεν τον έπεισε να αφήσει ελεύθερο κανέναν από τους κρατουμένους, μέχρι που κατέβηκε ο Δεσπότης των αγγέλων και τον εξανάγκασε.

Τι σημαίνει η φράση «σαν χαλκός και σίδηρος»; Δηλώνει τη στασιμότητά τους, το αμετάβλητο της κακίας τους. Διότι, όπως λέει και αλλού: «Το μέτωπό σου είναι χάλκινο», μήπως υπονοεί την πονηρία που εκδηλώνεται κατά τη ρευστοποίηση του χαλκού, επειδή ακολουθεί διεστραμμένες οδούς, καθώς λιώνει όπως εκείνος (ο χαλκός), και βαδίζει με τρόπο στρεβλό μέσα στη φωτιά και στο χωνευτήρι; Έτσι και αυτοί, μέσα στις τιμωρίες τους, δεν λησμονούν τη δική τους διαστροφή.

Αυτό αντιλαμβανόμενος ο διάβολος και κατανοώντας πόσο μεγάλο είναι το κέρδος, εξαπέλυσε τους ψευδοπροφήτες, οι οποίοι αντέλεγαν στους προφήτες που απειλούσαν με λιμούς, λοιμούς, πολέμους και επιδρομές βαρβάρων, αναγγέλλοντας χαρμόσυνα πράγματα. Διότι, όπως ακριβώς ο Θεός με τον φόβο των λόγων ήθελε να αποτρέψει την έμπρακτη τιμωρία, έτσι και ο διάβολος έκανε το αντίθετο: με την κολακεία των λόγων, χαλαρώνοντάς τους και κάνοντάς τους πιο ράθυμους, τους οδηγούσε στην ανάγκη να υποστούν την τιμωρία στην πραγματικότητα. Έπειτα, επειδή ύστερα από αυτά, πιστεύοντας στους ψευδοπροφήτες και αδιαφορώντας εντελώς για την αρετή, αλλά εμμένοντας στις αμαρτίες τους, επισύρονταν την τιμωρία, και από την έκβαση των πραγμάτων αποδεικνυόταν σαφώς η αλήθεια των προφητών και ελεγχόταν το ψεύδος των ψευδοπροφητών, σκαρφίζεται και πάλι μια άλλη μηχανουργία για την απώλεια όσων πιάνονταν στα δίχτυα του. Διότι τους έπειθε, επειδή ήταν ευεξαπάτητοι, ότι τάχα αυτά τα δεινά που συνέβησαν προήλθαν από την οργή των δαιμόνων, επειδή τους παραμελούσαν και τους περιφρονούσαν. Για να εξουδετερώσει λοιπόν αυτό το δόλωμα ο Θεός, προλέγει από πολύ παλιά τα δεινά που επρόκειτο να τους βρουν, ώστε να μην μπορούν όσοι τους εξαπατούν να αποδίδουν τα όσα συμβαίνουν στην οργή των δαιμόνων. Και για να βεβαιωθείς ότι δεν τα λέω αυτά κάνοντας εικασίες, άκουσε τον Ησαΐα που λέει: «Γνώριζα ότι είσαι σκληρός, και ο τράχηλός σου είναι σιδερένιο νεύρο και το μέτωπό σου χάλκινο».

Και για να μάθεις ότι αυτή είναι η αιτία της πρόρρησης, άκουσε τι λέει ο μεγαλοφωνότατος Ησαΐας: «Γνωρίζω ότι είσαι σκληρός», λέει απευθυνόμενος προς τον Ιουδαϊκό λαό, «και ο τράχηλός σου είναι σιδερένιο νεύρο· δηλαδή άκαμπτος, και το μέτωπό σου χάλκινο, δηλαδή αναίσχυντο». Έτσι λοιπόν και σε εμάς υπάρχει συχνά η συνήθεια, αυτούς που δεν ξέρουν να κοκκινίζουν από ντροπή, να τους αποκαλούμε χαλκοπρόσωπους. «Και σου ανήγγειλα», λέει, «αυτά που πρόκειται να έρθουν σε σένα, πριν γίνουν, και στα έκανα γνωστά». Έπειτα, αναφέροντας την αιτία της πρόρρησης, πρόσθεσε: «Για να μην πεις, ότι τα είδωλά μου τα έκαναν, και τα γλυπτά και τα χωνευτά μου είδωλα τα διέταξαν». Και πάλι, επειδή ορισμένοι ήταν φιλόνεικοι και αλαζόνες, και μετά την πραγματοποίηση των γεγονότων συμπεριφέρονταν αναίσχυντα, σαν να μην τα είχαν ακούσει από πριν, οι προφήτες όχι μόνο προέλεγαν τα μελλοντικά, αλλά έπαιρναν και μάρτυρες για όσα συνέβαιναν. Έτσι, λοιπόν, πάλι ο ίδιος ο Ησαΐας λέει: «Βάλε μου ως μάρτυρες αξιόπιστους ανθρώπους, τον Ουρία τον ιερέα, και τον Ζαχαρία τον γιο του Βαραχίου». Και δεν έκανε μόνο αυτό, αλλά αφού έγραψε την προφητεία σε έναν καινούργιο τόμο, την φύλαξε, ώστε μετά την έκβαση των γεγονότων να καταμαρτυρούν εναντίον τους τα ίδια τα γραπτά, αποδεικνύοντας ότι τους είχαν προαναγγελθεί από παλιά και πριν από πολύ καιρό. Γι' αυτό δεν γράφει απλώς σε έναν τόμο, αλλά σε καινούργιο τόμο, ο οποίος να έχει τη δυνατότητα να αντέξει στο πέρασμα του χρόνου και να μη φθαρεί εύκολα, αλλά να περιμένει την έκβαση των πραγμάτων που είναι γραμμένα σε αυτόν.

Αλλά οι μιαροί και βέβηλοι δεν ανέχονται καθόλου τα λόγια του Πνεύματος, και εξερεύγοντας πολλή ακαθαρσία και δυσωδία από τη βδελυρή τους καρδιά, φλυαρούν κατά της αλήθειας, υποστηρίζοντας ότι ούτε ο Χριστός τελειοποίησε τίποτα ούτε αγιάστηκαν όσοι αξιώθηκαν τη χάρη. Έτσι λοιπόν, θα μπορούσαν να γίνουν κατανοητοί πολύ εύστοχα ότι μιλούν από ακάθαρτο πνεύμα, «όχι σύμφωνα με τη διαθήκη την οποία συνήψα με τους πατέρες τους, κατά την ημέρα που έπιασα το χέρι τους για να τους βγάλω από τη γη της Αιγύπτου». Αυτά προϋπαινίσσονταν από παλιά και κάπως ήρεμα την παύση της Παλαιάς Διαθήκης, όπως ακριβώς φανέρωνε και το παλαιό σύντριμμα των πλακών. Διότι, όταν ο Ισραήλ απαλλασσόταν από την αιγυπτιακή τυραννία, ο νόμος χαρασσόταν σε πέτρινες πλάκες, και το όρος εμφανιζόταν να καπνίζει, και διαφαίνονταν από ψηλά τρομερά φοβήτρα, πράγματα που είναι φυσικό να τρομάζουν αυτούς που είναι ακόμη νηπιώδεις και γι' αυτό έχουν ανάγκη από στοιχειώδη παιδαγωγία, ώστε εκείνοι που μόλις αναχωρούσαν από την ξένη χώρα, να αποβάλουν τη βαρβαρική κακοτροπία και να μεταρρυθμιστούν προς τη θεογνωσία, ξεφεύγοντας από την εθνική δεισιδαιμονία. Ίσως μάλιστα, με την παραλαβή των πλακών, ο λόγος να συμβόλιζε το σκληρό και ατίθασο της πέτρινης καρδιάς τους. Γι' αυτό άλλωστε και ονειδίζονταν ως λαός σκληροτράχηλος, που έχει σιδερένιο νεύρο στον τράχηλο και παρασύρεται εύκολα προς κάθε απείθεια και τραχύτητα.

Αποδείχθηκε λοιπόν με κάθε τρόπο ότι εξαιτίας της αλογίας και της αμάθειας είναι άπιστοι, και ότι ως προς τον νου είναι αδόκιμοι και βεβηλωμένοι, και βρίσκονται πολύ μακριά από τη θεοσέβεια των Χριστιανών, και ως απερίτμητοι στην καρδιά δεν θα εισέλθουν στη συναγωγή του Κυρίου. Διότι, δείχνοντας αναίδεια απέναντι στα πάντα, έχοντας χάλκινο μέτωπο και καθιστώντας την καρδιά τους ανυπάκουη και σκληρή, έγιναν πολέμιοι των Χριστιανών, πολεμώντας με κάθε αυθάδεια και παράνοια τους γραπτούς και άγραφους θεσμούς και τα μυστήρια που έχουν παραδοθεί και τεθεί άνωθεν, και αποδεικνύονται περιφρονητές όλων όσων οδηγούν στην ευσέβεια. Διότι κανένα ευαγγελικό, αποστολικό ή προφητικό λόγιο δεν τους έπεισε, ούτε τα δόγματα των Πατέρων και των διδασκάλων της Εκκλησίας τους έκαναν να σεβαστούν, ούτε κανένα άλλο δίδαγμα που προέρχεται από το Πνεύμα τους νουθέτησε, ούτε η παραίνεση των πνευματικών και σαρκικών πατέρων τους μαλάκωσε. Ούτε το πλήθος των θείων ναών που έχει απλωθεί σε ολόκληρη τη γη και διαπρέπει για την αρχαιότητα και την αγιότητά του, ούτε το ανείπωτο και ανεξερεύνητο πλήθος των ιερών σκευών που στολίζονται περίλαμπρα με αυτές τις ιερές απεικονίσεις, ούτε η πίστη και ο πόθος προς τον Θεό εκείνων που τους έχτισαν ή τους απέκτησαν, ούτε η προθυμία εκείνων που τα προσέφεραν τους συγκίνησε. Όλα αυτά, που βρίσκονται μπροστά στα μάτια όλων και είναι ολοφάνερα, σχεδόν βγάζουν φωνή, κηρύττοντας ξεκάθαρα και ρητά το μέγα και σεβάσμιο μυστήριο της οικονομίας του Χριστού, καθώς και το σπουδαίο και θερμό στοιχείο της αγάπης και της πίστης προς Αυτόν. Εκείνο όμως που είναι περισσότερο από όλα άξιο θαυμασμού είναι ότι, αν μη τι άλλο, δεν τους προκάλεσε δέος ο άπειρος χρόνος, μέσω του οποίου τα πάντα ενδυναμώνονται και αποκτούν φυσική ισχύ. Διότι ο χρόνος, προχωρώντας τώρα, προσπερνά ήδη την περίοδο των οκτακοσίων ετών από τότε που αυτά παραδόθηκαν και επικράτησαν, και διατηρούν την ισχύ τους μέχρι τη συντέλεια της διάρκειας αυτού του κόσμου, έστω κι αν οι παράνομοι μαίνονται παρανόμως εναντίον τους.

Αυτοί είναι οι κατά φαντασίαν σοφοί, οι οποίοι εξαπατώνται από κενές περιαυτολογίες και είναι τυφλωμένοι από την αυθάδεια και τη φιλαυτία, με αποτέλεσμα να επαίρονται αλαζονικά εναντίον εκείνων που τους έχρισαν και να επιτίθενται με μεγάλη προπέτεια ενάντια στην πνευματική ωδίνη που τους γέννησε, ώστε στο εξής να ονομάζονται νόθοι και όχι δόκιμοι ούτε γνήσιοι υιοί του Ευαγγελίου. Είναι δε σοφοί μόνο από δική τους επιθυμία, χωρίς πραγματική σοφία, ώστε να επισύρουν με τη θέλησή τους επάνω τους την προφητική κατάρα. Είναι επιστήμονες κατά φαντασίαν (όχι στην πραγματικότητα), ξεχνώντας αληθινά εκείνα στα οποία προηγουμένως είχαν μυηθεί και βιώσει, και τα θεία δόγματα που ομολόγησαν και προασπίστηκαν, ώστε να στηλιτεύεται φανερά το ευμετάβολο και ευεπηρέαστο της ευτελούς ψυχής τους σε όσα δεν έπρεπε, αφού πρόδωσαν χωρίς προφύλαξη την καλή παρακαταθήκη που τους είχε εμπιστευθεί, της οποίας ακόμα και το ελάχιστο αν παραβλεφθεί και παραμεληθεί καθίσταται άκρως επικίνδυνο και επισφαλές. Ω, τι πονηρή γλώσσα, την οποία δεν φοβούνται να εξαπολύσουν αχαλίνωτα εναντίον εκείνων που τους γέννησαν κατά χάριν. Ω, τι αναιδής ψυχή και θηριώδης συμπεριφορά και διεφθαρμένη και κακόβουλη σκέψη, διότι κατέστησαν και αυτοί τον τράχηλό τους σιδερένιο τένοντα και το μέτωπό τους χάλκινο, σύμφωνα με την ιουδαϊκή απείθεια· όπως ακριβώς εκείνοι εναντίον των προφητών και των απεσταλμένων, έτσι και τούτοι εναντίον των αρχιερέων και των διδασκάλων.