Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 49:1

ΛΟΓΟΣ Δ'. <Ακούσατέ με, νησιά, και προσέξτε, έθνη, ύστερα από πολύ χρόνο θα σταθεί, λέει ο Κύριος. Από την κοιλιά της μητέρας μου κάλεσε το όνομά μου, και έκανε το στόμα μου σαν κοφτερό μαχαίρι, και κάτω από τη σκέπη του χεριού του με έκρυψε. Με έκανε σαν εκλεκτό βέλος, και στη φαρέτρα του με σκέπασε, και μου είπε: Δούλος μου είσαι εσύ, Ισραήλ, και σε σένα θα δοξαστώ.> Αφού με πάρα πολλές προτροπές και συμβουλές ωφέλησε τον Ισραήλ, μεταφέρει τη μυσταγωγία στα πλήθη των εθνών, και πάλι διασαφηνίζει σε αυτά το μυστήριο του Χριστού, μέσω του οποίου επρόκειτο, εγκαταλείποντας τον κτηνώδη και καταραμένο βίο, να επανέλθουν στην πλέον προσφιλή σε αυτόν πολιτεία και να δεχθούν στον νου το αληθινό φως· ώστε να γνωρίσουν σαφώς ποιος είναι ο κατά φύσιν και αληθινός Θεός, και η φύση που κυριαρχεί στα σύμπαντα. Απευθύνεται δε στα νησιά, τα οποία λέμε ότι είναι οι Εκκλησίες του Χριστού, σαν να βρίσκονται μέσα στη θάλασσα, δηλαδή στον κλύδωνα της παρούσας ζωής, και περιβάλλονται από αφόρητες επιθέσεις κυμάτων, δηλαδή από διωγμούς και περιστάσεις, τις οποίες επιφέρουν σε αυτές οι εχθροί της αλήθειας και όσοι μάχονται την κλήση του Θεού. Περί τέτοιων νησιών γίνεται λόγος σε πολλά σημεία της θεόπνευστης Γραφής. Ψάλλει κάπου και ο μακάριος Δαβίδ και λέει: «Ο Κύριος εβασίλευσε, ας αγαλλιάσει η γη, ας ευφρανθούν πολλά νησιά.»

Διότι το ότι ο προφήτης σε αυτά τα λόγια, ονομάζοντας «νησιά», υποδηλώνει τις Εκκλησίες που προέρχονται από τα έθνη, γίνεται σαφές από τα εξής. Επειδή πρόσθεσε αμέσως το: «Ακούστε με, νησιά» και το: «Προσέξτε, έθνη». Έπειτα λέει ότι «Ύστερα από πολύ χρόνο θα σταθεί, λέει ο Κύριος». Υπόσχεται, όπως ανέφερα, την ανάδειξη του Σωτήρα όλων μας Ιησού Χριστού, και ότι ο Λόγος, όντας Θεός, συναναστρέφεται με αυτούς που βρίσκονται πάνω στη γη έχοντας τη δική μας μορφή.

Όμως, το ότι εκείνη η εποχή ήταν καιρός προφητείας, και όχι ακόμη καιρός της φανέρωσης των ίδιων των πραγμάτων, το αποδεικνύει λέγοντας ότι μετά από πολύ χρόνο θα πραγματοποιηθεί αυτό που έχει επαγγελθεί, δηλαδή αυτό που έχει προφητευθεί. Ποιο είναι λοιπόν αυτό; Το ίδιο το πρόσωπο του Σωτήρος παρουσιάστηκε να λέει: Από την κοιλιά της μητέρας μου κάλεσε το όνομά μου. Αμέσως μέσα σε αυτά συμπεριλήφθηκε το βαθύ και μέγα μυστήριο, το οποίο έχει ανάγκη από την άνωθεν μυσταγωγία. Διότι έτσι αποκαλύφθηκε στον θεσπέσιο Πέτρο.

Ένας είναι ο Κύριος Ιησούς Χριστός, όνομα θαυμαστό που αναγγέλθηκε εκ των προτέρων έμμεσα από τους προφήτες. Διότι λέει ο προφήτης Ησαΐας: Ιδού, ο Σωτήρας σου έρχεται, έχοντας μαζί του τον μισθό του. Το όνομα Ιησούς, εξάλλου, στους Εβραίους ερμηνεύεται Σωτήρας. Επειδή η προφητική χάρη προέβλεπε τον κυριοκτόνο χαρακτήρα των Ιουδαίων, συγκάλυψε την ονομασία, ώστε να μην τον επιβουλευτούν αμέσως, γνωρίζοντάς το από πριν με σαφήνεια. Και ονομάστηκε Ιησούς όχι από ανθρώπους, αλλά φανερά από άγγελο, ο οποίος δεν ήρθε με δική του εξουσία, αλλά στάλθηκε με τη δύναμη του Θεού και είπε προς τον Ιωσήφ: Μη φοβηθείς να παραλάβεις τη Μαρία τη γυναίκα σου, διότι αυτό που γεννήθηκε μέσα της προέρχεται από το Άγιο Πνεύμα. Θα γεννήσει λοιπόν υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Ιησού. Και εξηγώντας την αιτία της ονομασίας λέει αμέσως: Διότι αυτός θα σώσει τον λαό του από τις αμαρτίες τους. Σκέψου λοιπόν πώς γίνεται αυτός που δεν έχει γεννηθεί ακόμη να έχει λαό, εκτός και αν υπήρχε και πριν από τη γέννησή του. Και τούτο το αναφέρει ο προφήτης εκ μέρους του: Από την κοιλιά της μητέρας μου κάλεσε το όνομά μου, επειδή ο άγγελος προείπε ότι θα ονομαστεί Ιησούς. Και πάλι, αναφορικά με την επιβουλή του Ηρώδη λέει: Και κάτω από τη σκέπη του χεριού του με έκρυψε.

Διότι ακριβώς σε αυτούς αναβλύζει άφθονα το λογικό ποτό από την αληθινή πέτρα· «η δε πέτρα ήταν ο Χριστός», σύμφωνα με τον Απόστολο· πράγμα που βεβαιώνει και ο ίδιος ο Σωτήρας μας, λέγοντας: «όποιος πιει από το νερό που εγώ θα του δώσω, ποταμοί ζωντανού νερού θα ρεύσουν από την κοιλιά του, νερού που θα αναβλύζει για την αιώνια ζωή». Αυτές, λοιπόν, είναι οι υποσχέσεις του Θεού. Επειδή όμως ο προφητικός λόγος έβλεπε καθαρά ότι πολλοί από εκείνους που άκουγαν την προφητεία γίνονταν ανάξιοι των υποσχέσεων, ώστε να μην υποθέσουν αδιάκριτα τα τέκνα των Ιουδαίων ότι τα λεγόμενα ειπώθηκαν για αυτούς, αναγκαστικά προσθέτει στις υποσχέσεις το εξής: «Δεν υπάρχει χαρά για τους ασεβείς, λέει ο Κύριος». Διότι στους ευσεβείς θα παραστεί κάθε απόλαυση από τον Θεό, καθώς και χαρά και ευφροσύνη και όσα άλλα έχουν υποσχεθεί, ενώ για τους ασεβείς δεν ισχύει καμία από τις υποσχέσεις. Αφού ο λόγος διακήρυξε επαρκώς τα όσα άρμοζαν στον λαό των Ιουδαίων, ξεκινώντας από νέα αφετηρία μέσω των προκειμένων, μεταβαίνει πάλι στην κλήση των εθνών, προφητεύοντας συγχρόνως και τα σχετικά με την επιφάνεια του Σωτήρα μας στους ανθρώπους. Γι' αυτό, ξεκινώντας, προσκαλεί τις εκκλησίες του Θεού που είναι ιδρυμένες παντού στη γη ανάμεσα στα άπιστα έθνη και οι οποίες κατακλύζονται από παντού, σαν από θάλασσα, από τα αλμυρά κύματα της κακίας. Γι' αυτό τις ονομάζει «νησιά» και λέει: «Ακούστε με, νησιά».

Αλλά για να μη συκοφαντήσει κανείς τη δική μας ερμηνεία ως μη ορθώς αποδοθείσα, διασαφηνίζει το νόημα του λόγου προσθέτοντας στη συνέχεια και λέγοντας: «και προσέχετε, έθνη», σχεδόν διαχωρίζοντας σαφώς ότι τα παρόντα δεν αναφέρονται στους Ιουδαίους ούτε τυχαία σε κάποιες πρόχειρα νοούμενες «νήσους», αλλά στα «έθνη» και στις εκκλησίες του Θεού που βρίσκονται ανάμεσα στα έθνη. Γι' αυτό, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, έχει ειπωθεί με αυτόν τον τρόπο: «Ακούστε με, νήσοι, και ακροαστείτε, έθνη». Τι θέλει λοιπόν να διδάξει τις εκκλησίες του; Προσθέτει: «μετά από πολύ χρόνο θα σταθεί, λέγει ο Κύριος».

Και πρώτον πρέπει να παρατηρηθεί ότι αυτά λέγονται εκ μέρους του Κυρίου, καθώς και όσα ακολουθούν ύστερα από αυτά, στα οποία ο ίδιος ο Κύριος που άρχισε τον λόγο διδάσκει τα λεγόμενα σαν να πρόκειται για κάποιον άλλο, αλλά και ομολογεί ότι έχει γεννηθεί, ονομάζει τον εαυτό του «δούλο» και όσα άλλα παρουσιάζει μέσω όσων ακολουθούν. Τι λοιπόν διδάσκει ο παρών Κύριος απευθυνόμενος στα «νησιά» και στα «έθνη», πρέπει να το ακούσουμε. «Μην περιμένετε τώρα», λέει, «όταν αναπτύσσω αυτά, να δείτε τα αποτελέσματα των λόγων· διότι θα μεσολαβήσει μακρύς χρόνος, κατά τον οποίο θα συσταθούν με έργα τα προφητευόμενα». Αντί δε του «θα συσταθεί μετά από πολύ χρόνο», οι υπόλοιποι ερμηνευτές έχουν πει «μακρόθεν», συνδέοντας το «μακρόθεν» με το παραπάνω νόημα, γι' αυτό ο Σύμμαχος μετέφρασε: «και ακούστε, έθνη, μακρόθεν». Έπειτα πρόσθεσε: «Ο Κύριος εκ κοιλίας με εκάλεσε και εκ κοιλίας της μητέρας μου θυμήθηκε το όνομά μου»· «Διότι αυτό να διδαχθείτε, ω έθνη και εσείς τα νησιά. Και ποιο είναι αυτό, παρά το ότι ο Κύριος, ο Δεσπότης των πάντων, και πριν εγώ ο Κύριος προέλθω στους ανθρώπους, με κάλεσε ενώ ακόμη κυοφορούμουν στην κοιλιά, και ο ίδιος μου χάρισε όνομα; Το οποίο μεν είναι γνώριμο μόνο σε αυτόν· στον κατάλληλο καιρό όμως, θα γίνει φανερό και σε εσάς τους ίδιους, δηλαδή σε όλα τα έθνη».

Τέτοιον λοιπόν με κατέστησες εμένα, τον Κύριο που λέω αυτά, ο Θεός και Πατέρας μου 〈μου είπε: Δούλος μου είσαι εσύ, Ισραήλ, και στο πρόσωπό σου θα δοξαστώ〉. Επειδή δηλαδή προήλθες 〈από κοιλία μητέρας〉 και υποβλήθηκες σε γέννηση από το σπέρμα του Ισραήλ, και δεν πραγματοποίησες την ενανθρώπηση σε άλλο γένος ούτε σε αλλόφυλα έθνη, αλλά γεννήθηκες μέσα στον Ισραήλ «από το σπέρμα του Δαβίδ κατά σάρκα» και «από τη φυλή του Ιούδα», εύλογα θα ονομαστείς και ο ίδιος Ισραήλ και 〈δούλος〉, εξαιτίας του ότι ‹ανέλαβες› «μορφή 〈δούλου〉», μολονότι είσαι ‹μονογενής› ‹Υιός›· όμως βέβαια, όπως και στα προηγούμενα, έτσι και εδώ αποκρύπτει το όνομα του Υιού και τον ονομάζει 〈δούλο〉, φυλάσσοντας την προσωνυμία του Υιού για την παρουσία του και για τη χάρη που αποκαλύφθηκε σε όλους τους ανθρώπους μέσω αυτού. Έπειτα, εκείνο το οποίο δεν συνέβη ποτέ σε κανέναν από τους 〈δούλους〉, αυτό λέει πως θα γίνει μέσω εσού: 〈διότι στο πρόσωπό σου θα δοξαστώ〉. Αυτά λοιπόν είπε ο Θεός και Πατέρας· εγώ όμως, ο Κύριος που τα λέω αυτά, ακούγοντας αυτά τα λόγια αποκρίθηκα και είπα: Και πώς ‹θα δοξαστείς στο πρόσωπό μου, Πατέρα›; Τη στιγμή που, αν και κοπίασα πολύ και υπέμεινα αναρίθμητους κόπους για τη σωτηρία των ανθρώπων, δεν πέτυχα τίποτα· διότι οι περισσότεροι από αυτούς ‹παρέμειναν στην απιστία›, και πρώτο από όλους βέβαια το έθνος των Ιουδαίων.

Ψ. ΚΔ΄. Ακούσατέ με νησιά, και προσέξτε έθνη. Έπειτα από πολύν καιρό θα σταθεί, λέει ο Κύριος· από την κοιλιά της μητέρας μου κάλεσα το όνομά μου· και έκανε το στόμα μου σαν κοφτερό μαχαίρι· και κάτω από τη σκέπη του χεριού του με έκρυψε· και μου είπε: Δούλος μου είσαι εσύ, Ισραήλ, και μέσω εσένα θα δοξαστώ. Και εγώ είπα: Μάταια κοπίασα, σε μάταια έργα και στο τίποτα ανάλωσα τη δύναμή μου· γι' αυτό η κρίση μου βρίσκεται στον Κύριο, και ο κόπος μου ενώπιον του Θεού μου. Και τώρα, έτσι λέει ο Κύριος, ο οποίος με έπλασε από την κοιλιά ως δούλο του, για να συγκεντρώσει τον Ιακώβ κοντά του και τον Ισραήλ· θα συναχθώ και θα δοξαστώ ενώπιον του Κυρίου, και ο Θεός μου θα είναι η δύναμή μου. Και είπε: Μεγάλο είναι για σένα το να κληθείς δούλος μου, για να ανορθώσεις τις φυλές του Ιακώβ και να επαναφέρεις τους διασκορπισμένους του Ισραήλ· ιδού, σε έθεσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να είσαι προς σωτηρία έως τα πέρατα της γης. Έτσι λέει ο Κύριος, αυτός που σε λύτρωσε, ο Θεός του Ισραήλ: Αγιάστε αυτόν που περιφρονεί την ψυχή του, αυτόν τον οποίο βδελύσσονται τα έθνη, οι δούλοι των αρχόντων· βασιλιάδες θα τον δουν, και θα εγερθούν άρχοντες, και θα τον προσκυνήσουν, ένεκα του Κυρίου· διότι πιστός είναι ο Άγιος του Ισραήλ, και σε εξέλεξα.

Αφού, λοιπόν, σε πολλά σημεία μίλησε με σαφήνεια στον λαό της περιτομής, όταν μάλιστα τους προσφωνεί ονομαστικά, είτε ως Ιακώβ είτε ως Ισραήλ, στο παρόν σημείο δεν απευθύνει την προφητεία προς εκείνους, αλλά προσκαλεί νησιά και έθνη να ακούσουν τα όσα πρόκειται να λεχθούν· και εδώ ακριβώς διατυπώνεται η υπόσχεση του Κυρίου σχετικά με την κλήση των εθνών που ήταν προηγουμένως εντελώς άπιστα και ξένα προς τη θεοσέβεια, μέρος των οποίων νοούνται και τα λεγόμενα νησιά, δηλαδή όσες ψυχές παλαιότερα κατακλύζονταν κατά κάποιον τρόπο από τις υποθαλάσσιες τρικυμίες του βίου και τα εξαιρετικά αλμυρά ρεύματα της κακίας.

Πρέπει, λοιπόν, να κατανοήσουμε τι διδάσκει ο ίδιος ο Κύριος για τον εαυτό του μέσα από αυτά: «Από την κοιλιά της μητέρας μου», λέει, «κάλεσε το όνομά μου»· το οποίο βεβαίως αναφέρεται σαφώς στον Χριστό, διότι δικά του είναι τα λόγια τα οποία έχουμε διδαχθεί από το κείμενο του Ευαγγελίου. Διότι, όταν ο Ιωσήφ αγνοούσε τα περί της συλλήψεως της Μαρίας, παρουσιάστηκε ο Γαβριήλ, ως διάκονος του πατρικού θελήματος, και του είπε στο όνειρό του, μεταξύ άλλων, και το εξής: «Θα γεννήσει υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Ιησού· διότι αυτός θα σώσει τον λαό του». Προσθέτει δε στην προφητεία, λέγοντας: «Και έκανε το στόμα μου σαν κοφτερή μάχαιρα»· και πάλι: «Με έκανε σαν εκλεκτό βέλος»· διότι ο λόγος του Θεού είναι ενεργός και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπη μάχαιρα, διεισδύοντας μέχρι τον διαχωρισμό ψυχής και πνεύματος, όπως ακριβώς δίδαξε ο θεσπέσιος απόστολος. Και πολύ εύλογα θα μπορούσε να λεχθεί μόνο για Εκείνον, ο οποίος έγινε υπήκοος στον Πατέρα μέχρι θανάτου, το: «Εσύ είσαι ο δούλος μου, ο Ισραήλ, και μέσω εσού θα δοξαστώ». Ενώ το: «Και εγώ είπα, μάταια κοπίασα», και τα εξής, θα μπορούσε να λεχθεί από τον Σωτήρα εξαιτίας της σπανιότητας εκείνων που ζουν σύμφωνα με το Ευαγγέλιό του.

Και θα συμβεί, όσοι από κάθε φυλή της γης δεν αναβούν στην Ιερουσαλήμ για να προσκυνήσουν τον Βασιλέα, τον Κύριο Παντοκράτορα, και αυτοί θα προστεθούν σε εκείνους. Εάν δε η φυλή της Αιγύπτου δεν αναβεί ούτε έλθει, και πάνω σε αυτούς θα επέλθει η πτώση, με την οποία θα πατάξει ο Κύριος όλα τα έθνη, όσα δεν αναβούν για να εορτάσουν την εορτή της Σκηνοπηγίας· αυτή θα είναι η αμαρτία της Αιγύπτου, και η αμαρτία όλων των εθνών, όποιου δεν αναβεί για να εορτάσει την εορτή της Σκηνοπηγίας». Σαφώς και αυτά περιέχουν την κλήση όλων των εθνών, εφόσον θεωρηθούν μόνο κατά τη διάνοια τα όσα έχουν λεχθεί περί της Ιερουσαλήμ και της Σκηνοπηγίας, τα οποία άλλωστε στον κατάλληλο καιρό θα τύχουν της αρμόζουσας ερμηνείας. ιʹ. 〈Από τον Ησαΐα〉. «Αυτό πρώτα πιες, γρήγορα πράξε το. Χώρα του Ζαβουλών, γη του Νεφθαλείμ, και οι υπόλοιποι που κατοικείτε στα παράλια πέραν του Ιορδάνη, Γαλιλαία των εθνών, ο λαός που κάθεται στο σκοτάδι, δείτε φως μέγα· σε εσάς που κατοικείτε σε χώρα και σκιά θανάτου, φως θα λάμψει πάνω σας». 〈ιαʹ. Από τον ίδιο〉. «Ακούστε με νησιά, και προσέξτε έθνη. Μετά από πολύ χρόνο θα σταθεί, λέγει ο Κύριος». Στα οποία στη συνέχεια προσθέτει ταυτόχρονα περί των εθνών και περί του Χριστού: «Ιδού, σε έδωσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να είσαι προς σωτηρίαν έως τα πέρατα της γης».

«Ιδού, ο δούλος μου, θα τον στηρίξω· ο εκλεκτός μου, τον οποίο ευαρεστήθηκε η ψυχή μου. Έδωσα το Πνεύμα μου επάνω του και θα εξαγγείλει κρίση στα έθνη. Δεν θα κραυγάσει, ούτε θα υψώσει τη φωνή του, ούτε θα ακουστεί έξω η φωνή του. Καλάμι τσακισμένο δεν θα συντρίψει και λινάρι που καπνίζει δεν θα σβήσει, αλλά σύμφωνα με την αλήθεια θα εξαγγείλει κρίση· θα αναλάμψει και δεν θα θραυστεί, έως ότου εγκαθιδρύσει στη γη κρίση· και στο όνομά του θα ελπίσουν τα έθνη». Και στη συνέχεια προσθέτει: «Εγώ ο Κύριος ο Θεός σε κάλεσα με δικαιοσύνη, και θα κρατήσω το χέρι σου, και θα σε ενισχύσω· και σε έδωσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών, για να βγάλεις από τα δεσμά τους δεμένους και από τον οίκο της φυλακής αυτούς που κάθονται στο σκοτάδι. Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός, αυτό είναι το όνομά μου, τη δόξα μου δεν θα την δώσω σε άλλον, ούτε τον έπαινό μου στα είδωλα. Τα από την αρχή, ιδού, ήλθαν, καινούργια είναι αυτά που τώρα θα αναγγείλω, και πριν αναγγελθούν σας φανερώθηκαν». 〈21. Από τον ίδιο〉. «Ακούστε με, νησιά, και προσέξτε, έθνη, έπειτα από πολύ χρόνο θα εμφανιστεί, λέγει ο Κύριος. Από την κοιλιά της μητέρας μου κάλεσε το όνομά μου, και έκανε το στόμα μου σαν κοφτερό μαχαίρι, και [με έβαλε] κάτω από τη σκέπη του χεριού του· με έκανε σαν εκλεκτό βέλος και με έκρυψε στη φαρέτρα του». Και προσθέτει στη συνέχεια: «Ιδού, σε έδωσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να φτάσεις έως τις εσχατιές της γης». 〈22. Από τον ίδιο〉. «

«Διότι εσύ είσαι Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, Θεός του Ισραήλ, Σωτήρας.» Ο Ιεζεκιήλ αναφέρει: «Και με επέστρεψε ο Κύριος στον δρόμο της πύλης που βλέπει προς τα ανατολικά, και αυτή ήταν κλειστή· και μου είπε ο Κύριος: Υιέ ανθρώπου, η πύλη αυτή θα είναι κλειστή, και κανείς δεν πρόκειται να περάσει μέσα από αυτήν, διότι ο Κύριος ο Θεός του Ισραήλ θα εισέλθει και θα εξέλθει μέσα από αυτήν, και θα παραμείνει κλειστή.» Ο Ησαΐας: «Από την κοιλιά της μητέρας κάλεσα το όνομά του Κοφτερή Μάχαιρα.» Ο Δανιήλ: «Ιδού, αποκόπηκε λίθος χωρίς χέρια, και χτύπησε τον ανδριάντα, και έγινε μέγα όρος, και γέμισε την οικουμένη.» Ο λίθος, λοιπόν, που αποκόπηκε χωρίς χέρι, είναι αυτός που γεννήθηκε χωρίς σπορά ανδρός. Ο Ησαΐας πάλι: «Άκουε, ουρανέ, και δώσε προσοχή, γη, διότι ο Κύριος μίλησε: Γέννησα και ανέθρεψα υιούς, αυτοί όμως με αθέτησαν. Το βόδι γνώρισε αυτόν που το απέκτησε, και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του· ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, ούτε ο λαός με κατανόησε.» Και πάλι: «Πάρε έναν τόμο μεγάλου νέου χαρτιού, και γράψε σε αυτόν με γραφίδα ανθρώπου, για να γίνει γρήγορα διαρπαγή λαφύρων. Και πλησίασα την προφήτιδα, και συνέλαβε, και γέννησε υιό· και μου είπε ο Κύριος: Κάλεσε το όνομά του, Ταχέως σκύλευσον, Οξέως προνόμευσον.» Ως νέο τόμο λοιπόν εννοούμε την Παρθένο· διότι όπως το νέο χαρτί είναι καθαρό, όντας άγραφο, έτσι και η αγία Παρθένος είναι αμύητη ανδρός.

Κεφάλαιο 66. Κλήση των εθνών και προφητεία του Χριστού, ως Εκείνου που κήρυξε τον εαυτό του έχοντας λάβει μορφή δούλου για τη σωτηρία των εθνών, την οποία οικονόμησε στον κατάλληλο καιρό. Ακούστε με, νησιά, και προσέξτε, έθνη· μετά από πολύ χρόνο θα σταθεί, λέει ο Κύριος. Από την κοιλιά της μητέρας μου κάλεσε το όνομά μου, και έκανε το στόμα μου σαν κοφτερό μαχαίρι, και κάτω από τη σκέπη του χεριού του με έκρυψε· ... και μου είπε: «Δούλος μου είσαι εσύ, Ισραήλ, και σε σένα θα δοξαστώ». Και εγώ είπα: «Άδικα κοπίασα και στα μάταια και στο τίποτα ανάλωσα τη δύναμή μου· γι' αυτό η κρίση μου εναπόκειται στον Κύριο, και ο κόπος μου βρίσκεται ενώπιον του Θεού μου». Και τώρα, έτσι λέει ο Κύριος, που με έπλασε από την κοιλιά δούλο του, για να συνάξω τον Ιακώβ και τον Ισραήλ προς αυτόν: θα συναχθώ και θα δοξαστώ ενώπιον του Κυρίου, και ο Θεός μου θα είναι η δύναμή μου. Και μου είπε: «Μέγα πράγμα είναι για σένα να ονομάζεσαι παιδί μου» ... έτσι λέει ο Κύριος, που σε ελευθέρωσε, ο Θεός του Ισραήλ: «Αγιάστε εκείνον που καταφρονεί τη ζωή του, εκείνον που βδελύσσονται τα έθνη, τους δούλους των αρχόντων· βασιλείς θα τον δουν, και θα εγερθούν άρχοντες και θα τον προσκυνήσουν ένεκα του Κυρίου· διότι πιστός είναι ο Άγιος του Ισραήλ, και σε εξέλεξα». Έτσι λέει ο Κύριος: «Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα...»