Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 49:5

Ούτε αυτός ο λόγος θα μας αναγκάσει να υιοθετήσουμε άλλη υπόθεση· καθώς ο Παύλος λέει: «Αλλά κένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου»· και ο Ησαΐας: «Έτσι λέγει ο Κύριος, ο οποίος με έπλασε από την κοιλιά ως δούλο του»· αλλά και ο ίδιος αναφέρει στα Ευαγγέλια ότι «Ο Υιός του ανθρώπου δεν ήλθε για να διακονηθεί, αλλά για να διακονήσει».

Επομένως, και εδώ αυτό μπορούμε να κατανοήσουμε· διότι βλέπεις ότι δεν κτίζεται για να έλθει στην ύπαρξη, αλλά εν αρχή μεν ήταν ο Λόγος, μετά από αυτά δε αποστέλλεται στα έργα και για την οικονομία αυτών. Διότι και πριν γίνουν τα έργα, υπήρχε μεν πάντοτε ο Υιός, δεν υπήρχε δε ακόμη ανάγκη να κτιστεί και αυτός. Όταν όμως κτίστηκαν τα έργα, και ύστερα προέκυψε η ανάγκη της οικονομίας για τη διόρθωσή τους, τότε ακριβώς και ο Λόγος έδωσε τον εαυτό Του στο να συγκαταβεί και να ομοιωθεί με τα έργα. Αυτό αφενός μάς το φανέρωσε διά της λέξεως «έκτισε», αφετέρου, θέλοντας να υποδηλώσει το ίδιο διά του προφήτη Ησαΐα, λέει πάλι: «Και τώρα έτσι λέει ο Κύριος, αυτός που με έπλασε από την κοιλία ως δούλο Του, για να συνάξω τον Ιακώβ προς αυτόν, και τον Ισραήλ· θα συναχθώ και θα δοξαστώ ενώπιον του Κυρίου».

Ιδού, λοιπόν, και εδώ δεν πλάθεται για να έλθει στην ύπαρξη, αλλά για να συγκεντρώσει τις φυλές, οι οποίες υπήρχαν και πριν αυτός πλαστεί. Διότι, όπως ακριβώς εκεί υπάρχει το «έκτισε», έτσι και εδώ το «έπλασε»· και όπως εκεί αναφέρεται στα έργα, έτσι και εδώ, στο να τα συγκεντρώσει. Ώστε από παντού να καθίσταται φανερό ότι το «έκτισε» και το «έπλασε» αναφέρονται ως μεταγενέστερα της υπάρξεως του Λόγου. Διότι, όπως ακριβώς πριν από την πλάση υπήρχαν οι φυλές, για χάρη των οποίων και πλάσθηκε, έτσι φαίνεται ότι υπήρχαν και τα έργα, για τα οποία και κτίσθηκε. Και όταν μεν εν αρχή ην ο Λόγος, δεν υπήρχαν ακόμη τα έργα, όπως προείπα· όταν όμως έγιναν τα έργα και το απαίτησε η ανάγκη, τότε ειπώθηκε το «έκτισε». Και όπως ακριβώς, εάν κάποιος υιός, όταν κάποια κτήματα είχαν χαθεί και βρίσκονταν στα χέρια των εχθρών εξαιτίας αμέλειάς τους, και αφού προέκυψε ανάγκη στελλόταν από τον πατέρα για να τα περισυλλέξει και να τα συγκεντρώσει· και αυτός, αναχωρώντας, ενδυόταν ενδυμασία όμοια με εκείνων και έπαιρνε μορφή όμοια με αυτούς, ώστε εκείνοι που τα κατέχουν να μην τον αναγνωρίσουν ως κύριο και τραπούν σε φυγή, και έτσι εμποδιστεί να κατέλθει και προς εκείνους που κρατούνται κρυμμένοι από αυτούς κάτω από τη γη· έπειτα, εάν κάποιος τον ρωτούσε: «Γιατί ενεργείς έτσι;»

Ένας τέτοιος θα έλεγε: Ο πατέρας με έπλασε έτσι και με κατήρτισε για τα έργα του· και λέγοντας έτσι, δεν υποδηλώνει ότι ο ίδιος είναι δούλος ούτε ένα από τα δημιουργήματα· ούτε αναφέρεται στην αρχή της γενέσεώς του, αλλά στη φροντίδα για τα έργα που του ανατέθηκε μεταγενέστερα. Με τον ίδιο τρόπο και ο Κύριος, αφού ενδύθηκε τη δική μας σάρκα και βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, εάν ερωτάτο από εκείνους που τον έβλεπαν έτσι και θαύμαζαν, θα έλεγε: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του»· και: «Με έπλασε για να συνάξω τον Ισραήλ». Και αυτό πάλι το Πνεύμα, προμηνύοντάς το στους Ψαλμούς, έλεγε: «Τον κατέστησες επί των έργων των χειρών σου»· πράγμα που υποδηλώνοντας για τον εαυτό του και ο ίδιος ο Κύριος λέει: «Εγώ δε καταστάθηκα από αυτόν βασιλιάς στο όρος Σιών, το άγιό του». Όπως ακριβώς, όταν έλαμψε σωματικά στη Σιών, δεν έλαβε τότε την αρχή της υπάρξεώς του ούτε της βασιλείας του, αλλά όντας Λόγος του Θεού και αΐδιος βασιλιάς, καταδέχθηκε να φανερώσει ανθρωπίνως τη βασιλεία του και στη Σιών, ώστε, αφού λυτρώσει αυτούς και εμάς από την αμαρτία που βασίλευε μέσα τους, να μας θέσει υπό την πατρική του βασιλεία· έτσι, καθιστάμενος υπεύθυνος για τα έργα, δεν καθίσταται σε εκείνα που δεν υπάρχουν ακόμη, αλλά σε εκείνα που ήδη υπάρχουν και έχουν ανάγκη διορθώσεως.

Διότι ο Αδάμ δημιουργήθηκε, όχι για να εργάζεται, αλλά για να υπάρχει πρώτα ως άνθρωπος· διότι μετά από αυτά έλαβε την εντολή να εργάζεται. Και ο Νώε δημιουργήθηκε όχι για την κιβωτό, αλλά για να υπάρχει πρώτα και να γίνει άνθρωπος· διότι μετά από αυτά έλαβε την εντολή να κατασκευάσει την κιβωτό· και για τον καθένα, εάν το αναζητήσει κανείς, αυτό θα έβρισκε. Διότι και ο μέγας Μωυσής πρώτα έγινε άνθρωπος και δεύτερον του εμπιστεύθηκαν την ηγεσία του λαού. Επομένως και εδώ αυτό είναι δυνατόν να εννοήσουμε· διότι βλέπεις ότι δεν κτίζεται για να λάβει την ύπαρξη, αλλά «εν αρχή» μεν «ην ο Λόγος», μετά από αυτά όμως αποστέλλεται «για τα έργα» και για την οικονομία αυτών· διότι, πριν γίνουν τα έργα, ο Υιός υπήρχε πάντοτε, αλλά δεν υπήρχε ακόμη ανάγκη να κτιστεί και αυτός. Όταν όμως δημιουργήθηκαν τα έργα και προέκυψε στη συνέχεια η ανάγκη της θείας οικονομίας για τη διόρθωσή τους, τότε ακριβώς και ο Λόγος παρέδωσε τον εαυτό του στο να συγκαταβεί και να εξομοιωθεί με τα έργα, πράγμα το οποίο μας φανέρωσε αφενός μέσω της λέξης «έκτισε», αφετέρου, θέλοντας να σημάνει το ίδιο, πάλι λέει μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Και τώρα έτσι λέει ο Κύριος, αυτός που με έπλασε από την κοιλιά ως δούλο του, για να συγκεντρώσω σε αυτόν τον Ιακώβ και τον Ισραήλ· θα συναχθώ και θα δοξαστώ ενώπιον του Κυρίου».

Ιδού, λοιπόν, και εδώ δεν πλάθεται για να λάβει ύπαρξη, αλλά για να συνάξει τις φυλές, οι οποίες υπήρχαν και πριν αυτός πλαστεί. Διότι, όπως ακριβώς εκεί αναφέρεται το «έκτισε», έτσι και εδώ το «έπλασε», και όπως εκεί το «για τα έργα», έτσι και εδώ το «για να συνάξει», ώστε από παντού να γίνεται φανερό πως το «έκτισε» και το «έπλασε» λέγονται μεταγενέστερα σε σχέση με την ύπαρξη του Λόγου. Διότι, όπως ακριβώς πριν από την πλάση υπήρχαν οι φυλές για τις οποίες και πλάστηκε, έτσι φαίνεται ότι υπήρχαν και τα έργα για τα οποία και κτίστηκε. Και όταν βέβαια «εν αρχή ην ο Λόγος», δεν υπήρχαν ακόμη τα έργα, όπως προείπα· όταν όμως τα έργα έγιναν και το απαίτησε η ανάγκη, τότε ειπώθηκε το «έκτισε». Και είναι σαν την περίπτωση όπου κάποιος υιός –όταν κάποια κτήματα είχαν χαθεί και βρεθεί στα χέρια των εχθρών εξαιτίας της αμέλειάς τους, και εφόσον προέκυψε ανάγκη– θα στελνόταν από τον πατέρα για να τα ανακτήσει και να τα συνάξει· και αυτός, πηγαίνοντας, θα φορούσε ενδυμασία όμοια με τη δική τους και θα έπαιρνε τη μορφή τους, ώστε να μην τον αναγνωρίσουν ως κύριο αυτοί που τα κατέχουν και τραπούν σε φυγή, και εμποδιστεί έτσι να κατέλθει και προς εκείνους που είχαν κρυφτεί κάτω από τη γη από αυτούς, και έπειτα εάν κάποιος τον ρωτούσε για το θέμα αυτό.

Στο ερώτημα γιατί [έγινε] αυτό, ο εν λόγω θα απαντούσε: ο πατέρας έτσι με έπλασε και με κατάρτισε για τα έργα του. Και λέγοντας αυτό, ούτε υποδηλώνει ότι ο ίδιος είναι δούλος ή ένα από τα δημιουργήματα, ούτε αναφέρει την αρχή της γέννησής του, αλλά τη μέριμνα για τα έργα που του ανατέθηκε μεταγενέστερα. Με τον ίδιο τρόπο και ο Κύριος, αφού ενδύθηκε τη δική μας σάρκα και «βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος», αν ερωτάτο από εκείνους που τον έβλεπαν έτσι και τον θαύμαζαν, θα έλεγε: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του» και «με έπλασε για να συνάξω τον Ισραήλ». Αυτό εξάλλου προσημαίνοντας το Πνεύμα, έλεγε στους Ψαλμούς: «Τον κατέστησες κύριο επί των έργων των χειρών σου», πράγμα που υποδηλώνοντας για τον εαυτό του ο ίδιος ο Κύριος λέει: «Εγώ όμως καταστάθηκα βασιλιάς από αυτόν στο άγιο όρος του, τη Σιών». Όπως ακριβώς δε, όταν έλαμψε σωματικά στη Σιών, δεν είχε τότε την αρχή της ύπαρξής του ούτε είχε την αρχή της βασιλείας του, αλλά, όντας Λόγος του Θεού και αΐδιος βασιλιάς, καταδέχθηκε να αναδείξει ανθρωπίνως τη βασιλεία του και στη Σιών, ώστε, αφού λυτρώσει και αυτούς και εμάς από την «αμαρτία που βασιλεύει μέσα τους», να μας υπαγάγει στην πατρική του βασιλεία, έτσι, όταν εγκαθίσταται στα «έργα», δεν εγκαθίσταται σε εκείνα που δεν υπάρχουν ακόμη, αλλά καθίσταται σε αυτά που ήδη υπάρχουν και έχουν ανάγκη διόρθωσης.

Αν όμως κάποιος αποδώσει κάτι περισσότερο στον πρωτόπλαστο, επειδή αξιώθηκε να πλαστεί από το χέρι του Θεού, ας λογαριάζει ένας τέτοιος άνθρωπος αυτή την υπεροχή ως ζήτημα τιμής και όχι φύσεως. Διότι από γη δημιουργήθηκε, όπως ακριβώς και όλοι οι άλλοι· και το ίδιο χέρι που έπλασε τότε τον Αδάμ, αυτό και τώρα και πάντοτε πλάθει πάλι και συγκροτεί όσους έρχονται μετά από εκείνον. Και τούτο ο ίδιος ο Θεός το λέει αφενός στον Ιερεμία, όπως προείπα: «Προτού σε πλάσω στην κοιλιά, σε γνωρίζω». Αφετέρου, για τα πάντα έλεγε: «Το χέρι μου τα έφτιαξε όλα αυτά». Και πάλι, μέσω του Ησαΐα λέει: «Έτσι λέει ο Κύριος που σε λυτρώνει και σε πλάθει μέσα στην κοιλιά: Εγώ είμαι ο Κύριος που συντελώ τα πάντα, εξέτεινα τον ουρανό μόνος μου και στερέωσα τη γη». Ο δε Δαβίδ, γνωρίζοντας τούτο, έψαλλε: «Τα χέρια σου με έφτιαξαν και με έπλασαν». Και εκείνος που λέει στο βιβλίο του Ησαΐα: «Έτσι λέει ο Κύριος, που με έπλασε από την κοιλιά ως δούλο του», αυτό ακριβώς εννοεί. Επομένως, ως προς τη φύση δεν διαφέρει σε τίποτα από εμάς, έστω και αν προηγείται χρονικά, εφόσον από το ίδιο χέρι συγκροτούμαστε και κτιζόμαστε όλοι. Αν λοιπόν, ω Αρειανοί, κατ' αυτόν τον τρόπο φρονείτε και για τον Υιό του Θεού, ότι δηλαδή έτσι και αυτός έλαβε υπόσταση και δημιουργήθηκε, τότε δεν θα διαφέρει σε τίποτα, κατά τη γνώμη σας, από τα άλλα δημιουργήματα ως προς τη φύση, εφόσον και αυτός δεν υπήρχε και έγινε, και εξαιτίας της αρετής του κτίσθηκε συγχρόνως και σε αυτόν η χάρη του ονόματος.

Και παρατήρησέ μου πάλι τη δύναμη του λόγου, έχοντας κατανοήσει την οικονομία, την οποία και σε εμάς ο ίδιος ο πάνσοφος Παύλος διασαφηνίζει λέγοντας: «Ενώ ο Υιός βρισκόταν στη μορφή και την ισότητα του Πατέρα, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του, και έγινε υπήκοος στον Πατέρα μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού· για αυτήν την αιτία και υπερυψώθηκε και του χαρίστηκε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομά του να καμφθεί κάθε γόνατο». Διότι ήταν και είναι Θεός Λόγος. Επειδή όμως ονομάστηκε άνθρωπος, και έγινε αυτό αληθινά, ανέβηκε στη δική του δόξα μαζί με τη σάρκα. Διότι έγινε γνωστό ότι είναι Θεός, και δεν κόπιασε μάταια. Διότι ο τρόπος της οικονομίας έγινε προς δόξα του, χωρίς να τον καταστήσει σε κάτι ανόητο και ξένο, αλλά αναδεικνύοντάς τον Σωτήρα και Λυτρωτή της οικουμένης, πράγμα που, όταν έγινε γνωστό, έκανε να τον προσκυνήσουν και ο ουρανός και η γη και τα καταχθόνια. Και τώρα έτσι λέει ο Κύριος, που με έπλασε από την κοιλιά ως δούλο του, για να συνάξω τον Ιακώβ και τον Ισραήλ: Σε αυτόν θα συναχθώ, και θα δοξαστώ ενώπιον του Κυρίου, και ο Θεός μου θα είναι η ισχύς μου.

Διότι αυτός είναι ο καιρός που αρμόζει στα μέτρα της κενώσεως. Το ότι διαμορφώθηκε ανθρώπινα με σκοπό τη διακονία, το βεβαίωσε λέγοντας ότι ήλθε για να συνάξει τον Ιακώβ και τον Ισραήλ. Διότι κατήλθε στην ανθρώπινη κατάστασή μας ο Θεός Λόγος για κανέναν άλλο λόγο, παρά μόνο για να διασώσει τον Ισραήλ και να συνάξει τον Ιακώβ. Επειδή ο εφευρέτης κάθε φαυλότητας είχε διασκορπίσει όλους όσοι βρίσκονταν πάνω στη γη σε πολυειδή και πολύμορφη αμαρτία. Άλλους μεν τους απομάκρυνε ολοκληρωτικά από τον Κτίστη, κάνοντάς τους να υποταχθούν στον ίδιο και στους ακάθαρτους δαίμονες, επιβάλλοντάς τους τον αναπόδραστο ζυγό της αμαρτίας, και απομακρύνοντάς τους εντελώς ακόμη και από το να γνωρίζουν ποιος είναι ο εκ φύσεως Θεός και Κύριος των όλων. Εκείνους δε που είχαν τον νόμο του Μωυσή ως ρυθμιστή των πράξεών τους, τους κατέστησε ράθυμους και παραλυμένους, παρασύροντάς τους σε κάθε είδους ατοπήματα, ώστε να δίνουν ελάχιστη σημασία στον νόμο και να πράττουν περισσότερο σύμφωνα με αυτό που φαινόταν καλό στον καθένα, διδάσκοντας ως διδασκαλίες εντάλματα ανθρώπων. Όταν όμως φανερώθηκε στον κόσμο ο Χριστός, συνάχθηκαν μέσω της πίστεως σε ένα, ορθό και άμεμπτο φρόνημα εκείνοι που είχε διασκορπίσει ο Σατανάς, και αυτοί που παλαιότερα είχαν απομακρυνθεί από την αγάπη προς τον Θεό προσέτρεξαν σε Αυτόν, και απορρίπτοντας πίσω τους την αμαρτία που προκαλεί την έχθρα, με ζήλο για τα αγαθά, ειρηνεύουν με τον Χριστό. Διότι και οι θεσπέσιοι προφήτες τους προέτρεπαν να προσέλθουν γοργά σε αυτό.

Ο Ησαΐας λοιπόν λέει: «Ας κάνουμε ειρήνη μαζί του, ας κάνουμε ειρήνη εμείς που ερχόμαστε». Αλλά και οι θεσπέσιοι μαθητές διακήρυτταν δυνατά: «Είμαστε λοιπόν πρεσβευτές υπέρ του Χριστού, σαν να σας παρακαλεί ο Θεός μέσω ημών, σας ικετεύουμε υπέρ του Χριστού, συμφιλιωθείτε με τον Θεό». Συμφιλιωνόμαστε δε με τον Θεό, όταν προσερχόμαστε στον Χριστό μέσω της πίστης. Διότι, όπως πάλι λέει κάπου ο ιερότατος Παύλος: «Ο Θεός εν Χριστώ συμφιλίωνε τον κόσμο με τον εαυτό του». Επειδή εν Χριστώ ο κόσμος συμφιλιώνεται με τον Θεό. Καθιστά λοιπόν ολοφάνερη τη διακονία της ενανθρώπησης λέγοντας ότι πλάστηκε ως δούλος από τον Πατέρα εκ κοιλίας, για να συγκεντρώσει τον Ισραήλ και τον Ιακώβ. Και αν κάποιος έλεγε ότι μέσω αυτών εννοείται το έθνος των Ιουδαίων, δεν θα βρισκόταν εκτός σκοπού. Διότι είπε κάπου ο Χριστός: «Δεν στάλθηκα παρά μόνο για τα χαμένα πρόβατα του οίκου Ισραήλ». Αν όμως θα ήθελε να ονομάσει Ισραήλ και Ιακώβ όλους όσους έχουν σωθεί μέσω της πίστης, θα ήταν εξίσου ορθό. Εφόσον είναι αληθές ότι Ιουδαίος δεν είναι μόνο αυτός που είναι φανερά, ούτε βέβαια η σαρκική περιτομή μπορεί να λέγεται πραγματική περιτομή, αλλά Ιουδαίος μάλλον είναι αυτός που είναι στα κρυφά, και που έχει την περιτομή της καρδιάς εν πνεύματι και όχι κατά το γράμμα, του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους, αλλά από τον Θεό. Αν λοιπόν Ιουδαίος είναι αυτός που έχει περιτομή στο πνεύμα, δεν θα ήταν καθόλου αβάσιμο να ονομάζεται ο καθένας από αυτούς Ισραήλ και Ιακώβ.

Έχει παρεμβληθεί δε στο μέσο του λόγου από αυτούς που έχουν κληθεί δια της πίστεως, οι οποίοι ομολογούν φωναχτά, ότι «και προς αυτόν θα συναχθώ, και θα δοξαστώ ενώπιον του Κυρίου, και ο Θεός μου θα είναι η ισχύς μου». Διότι, μόλις προστάζει ο Θεός να γίνει κάτι, σχεδόν αμέσως όσα προστάχθηκαν στα προηγούμενα χωρία φτάνουν στην εκπλήρωσή τους. Διότι ο Ισραήλ έχει σωθεί όχι μόνο μία φορά, αλλά κάποιοι απίστησαν εξαιτίας της δικής τους μοχθηρίας, μη αποδεχόμενοι τη χάρη των ευαγγελικών διδαγμάτων. Μαζί δε με το υπόλειμμα έχει συγκληθεί το πλήθος των εθνών· οι οποίοι έχουν οριστεί και ως τέκνα του Αβραάμ, ώστε από κάθε άποψη, όσον αφορά το έργο της οικονομίας, να μην αποτύχει ο σκοπός της ενανθρωπήσεως· διότι συνάχθηκε κάθε ένας που είναι Ισραήλ, και βεβαίως και Ιακώβ, σύμφωνα με τους λόγους που μόλις προηγουμένως αναπτύξαμε. Υπόσχεται λοιπόν ο λαός που έχει κληθεί εν Χριστώ, ότι και θα συναχθεί προς τον Θεό προφανώς δια της πίστεως, και ότι θα δοξαστεί ενώπιον του Θεού, αποκομίζοντας το λαμπρό καύχημα της υιοθεσίας, και γινόμενος μέτοχος της θείας φύσεως, και όντας στολισμένος με το Άγιο Πνεύμα, και έχοντας αναδειχθεί επιμελής εργάτης των άριστων έργων, και ότι θα θεωρήσει τον Θεό ως τη δική του ισχύ.

Γι' αυτό λέω: «Εις μάτην κοπίασα, μάταια και για το τίποτα έδωσα τη δύναμή μου». Έπειτα προσθέτει: «Γι' αυτό η κρίση μου είναι παρά Κυρίω, και ο κόπος μου ενώπιον του Θεού μου», ή κατά τον Σύμμαχο: «η κρίση μου είναι παρά τω Κυρίω και το έργο μου παρά τω Θεώ μου». Διότι, ακόμη κι αν οι άνθρωποι δεν κατορθώνουν ούτε ωφελούνται επαξίως των δικών μου κόπων, τους οποίους υπέμεινα γι' αυτούς· εγώ όμως, πράττοντας τα δικά μου «ενώπιον του Θεού μου», εκπλήρωσα το πατρικό θέλημα. Γι' αυτό πρώτα σε αυτούς εκ της περιτομής κήρυξα την πατρική χάρη· διότι αυτός που «με έπλασε από την κοιλία ως δούλο του» και από τον Ισραήλ «μου κατασκεύασε σώμα» θέλησε να κηρύξω πρώτα σε αυτούς τη χάρη του, με σκοπό να «συνάξω τον Ιακώβ προς αυτόν και τον Ισραήλ». Εύλογα, λοιπόν, προτρέπει λέγοντας: «Σε δρόμο εθνικών να μην πάτε και σε πόλη Σαμαρειτών να μην εισέλθετε· αλλά να πορεύεστε μάλλον προς τα χαμένα πρόβατα του οίκου Ισραήλ». Ο μεν Πατέρας, λοιπόν, για να «συνάξει τον Ιακώβ και τον Ισραήλ» ευδόκησε να πραγματοποιήσω την έλευσή μου στους ανθρώπους, λέγοντας: «σε σένα θα δοξαστώ»· εγώ δε, βλέποντας την απιστία και τη σκληροκαρδία του Ισραήλ, είπα ήδη πρωτύτερα, ότι «εις μάτην κοπίασα, μάταια και για το τίποτα έδωσα τη δύναμή μου».

Και σε άλλα χωρία, δηλώνοντας αυτό ακριβώς, είπα: «Ποιο είναι το όφελος από το αίμα μου, εάν κατέβω στη φθορά;» Τώρα όμως λέγω ότι, εάν πολλοί από τους ανθρώπους απιστούν και εμμένουν στη σκληροκαρδία τους, εγώ ωστόσο «θα συναχθώ ενώπιον του Κυρίου, και ο Θεός μου θα είναι η ισχύς μου»· διότι μόνο η δόξα που προέρχεται από αυτόν έχει διαφυλαχθεί για εμένα, και αυτός «είναι η ισχύς μου». Εξάλλου, τα θαυμαστά και παράδοξα έργα που έχουν πραχθεί μέσω εμού αποτελούσαν απόδειξη της δικής του δυνάμεως. Στη συνέχεια αυτών προσθέτει: «Και μου είπε: Είναι μεγάλο για εσένα το να ονομαστείς παιδί μου, ή δούλος μου» σύμφωνα με τους άλλους ερμηνευτές, «για να στηρίξεις τις φυλές του Ιακώβ και να επιστρέψεις τη διασπορά του Ισραήλ». Διότι ήταν πράγματι μέγιστο έργο του Σωτήρος μας το να αναλάβει «μορφή δούλου» και να υπομείνει τη γέννηση μεταξύ των ανθρώπων. Γι' αυτό ειπώθηκε προς αυτόν: «Είναι μεγάλο για εσένα το να ονομαστείς παιδί μου, ή δούλος μου» σύμφωνα με τους άλλους ερμηνευτές. Η δε αιτία του να γίνει «δούλος» ο Σωτήρας ήταν αυτή, εννοώ το εξής: «το να στηρίξει τις φυλές του Ιακώβ και να επιστρέψει τις διασπορές του Ισραήλ». Γι' αυτό σε αυτούς πρώτα κήρυττε, επειδή ήταν αιχμάλωτοι κατά τις ψυχές, «την άφεση», και επειδή ήταν τυφλοί, «την ανάβλεψη».

Ο δε δούλος σου θα ευφρανθεί. Ούτε αυτός ο λόγος θα μας αναγκάσει να τον εκλάβουμε σε σχέση με άλλη υπόθεση· διότι ακούμε και τον θεσπέσιο Παύλο να λέει ότι «κένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου»· και ο ίδιος επίσης αναφωνεί μέσω του Ησαΐα: «Έτσι λέγει ο Κύριος, ο οποίος με έπλασε από την κοιλιά ως δούλο του. Ας ενδυθούν με ντροπή εκείνοι που με διαβάλλουν, και ας περιβληθούν την αισχύνη τους σαν μανδύα».

Ψ. ΚΔ΄. Ακούσατέ με νησιά, και προσέξτε έθνη. Έπειτα από πολύν καιρό θα σταθεί, λέει ο Κύριος· από την κοιλιά της μητέρας μου κάλεσα το όνομά μου· και έκανε το στόμα μου σαν κοφτερό μαχαίρι· και κάτω από τη σκέπη του χεριού του με έκρυψε· και μου είπε: Δούλος μου είσαι εσύ, Ισραήλ, και μέσω εσένα θα δοξαστώ. Και εγώ είπα: Μάταια κοπίασα, σε μάταια έργα και στο τίποτα ανάλωσα τη δύναμή μου· γι' αυτό η κρίση μου βρίσκεται στον Κύριο, και ο κόπος μου ενώπιον του Θεού μου. Και τώρα, έτσι λέει ο Κύριος, ο οποίος με έπλασε από την κοιλιά ως δούλο του, για να συγκεντρώσει τον Ιακώβ κοντά του και τον Ισραήλ· θα συναχθώ και θα δοξαστώ ενώπιον του Κυρίου, και ο Θεός μου θα είναι η δύναμή μου. Και είπε: Μεγάλο είναι για σένα το να κληθείς δούλος μου, για να ανορθώσεις τις φυλές του Ιακώβ και να επαναφέρεις τους διασκορπισμένους του Ισραήλ· ιδού, σε έθεσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να είσαι προς σωτηρία έως τα πέρατα της γης. Έτσι λέει ο Κύριος, αυτός που σε λύτρωσε, ο Θεός του Ισραήλ: Αγιάστε αυτόν που περιφρονεί την ψυχή του, αυτόν τον οποίο βδελύσσονται τα έθνη, οι δούλοι των αρχόντων· βασιλιάδες θα τον δουν, και θα εγερθούν άρχοντες, και θα τον προσκυνήσουν, ένεκα του Κυρίου· διότι πιστός είναι ο Άγιος του Ισραήλ, και σε εξέλεξα.

Έτσι λέγει ο Κύριος: «Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα, και σε ημέρα σωτηρίας σε βοήθησα, και σε έπλασα, και σε έδωσα ως διαθήκη των εθνών, για να ανορθώσεις τη γη και να μοιράσεις ως κληρονομιά τις ερημωμένες περιοχές, λέγοντας σε όσους βρίσκονται στα δεσμά: “Βγείτε έξω”, και σε όσους βρίσκονται στο σκοτάδι: “Φανερωθείτε”. Και σε όλους τους δρόμους θα βοσκήσουν, και σε όλα τα μονοπάτια θα βρίσκεται η βοσκή τους. Δεν θα πεινάσουν ούτε θα διψάσουν, ούτε θα τους πλήξει ο καύσωνας ούτε ο ήλιος· αλλά εκείνος που τους ελεεί θα τους παρηγορήσει και μέσα από πηγές υδάτων θα τους οδηγήσει, και θα μετατρέψω κάθε βουνό σε δρόμο, και κάθε μονοπάτι σε βοσκότοπο γι' αυτούς». Είναι φυσικό εκείνοι που προέρχονται από την περιτομή να νομίζουν ότι τα λόγια της προφητείας αναφέρονται στους ίδιους, επειδή έχει λεχθεί: «Και μου είπε, δούλος μου είσαι εσύ, Ισραήλ, και μέσω εσού θα δοξαστώ»· εκτός όμως από το γεγονός ότι οι λέξεις δεν αρμόζουν σε αυτούς, αποδεικνύεται σαφώς και από τα επόμενα ότι αυτά που λέγονται προφητεύονται για έναν άλλον Ισραήλ. Διότι είναι γραμμένο: «Και τώρα έτσι λέγει ο Κύριος, που με έπλασε από την κοιλιά της μητέρας μου ως δούλο του, για να συγκεντρώσω τον Ιακώβ και τον Ισραήλ κοντά του»· και πάλι μου είπε: «Είναι σπουδαίο για εσένα το να κληθείς δούλος μου, για να ανορθώσεις τις φυλές του Ιακώβ και να επαναφέρεις τους διασκορπισμένους του Ισραήλ».

Προς εκείνους δε που επικαλούνται το χωρίο από τις Παροιμίες «ο Κύριος με έκτισε» και εξαιτίας αυτού νομίζουν ότι προβάλλουν κάποιο ισχυρό επιχείρημα περί του ότι ο Κτίστης και Δημιουργός των πάντων είναι κτιστός, αρμόζει να πούμε τα εξής: ότι πολλά έγινε για εμάς ο Μονογενής Θεός· διότι και Λόγος όντας έγινε σάρκα, και Θεός όντας έγινε άνθρωπος, και ασώματος όντας έγινε σώμα, και επιπλέον προς αυτά έγινε και αμαρτία, και κατάρα, και λίθος, και αξίνα, και άρτος, και πρόβατο, και οδός, και θύρα, και πέτρα, και πολλά παρόμοια έγινε, χωρίς να είναι τίποτα από αυτά κατά τη φύση Του, αλλά έγινε για εμάς κατά θεία οικονομία. Όπως λοιπόν Λόγος όντας έγινε για εμάς σάρκα και Θεός όντας έγινε άνθρωπος, έτσι και Κτίστης όντας έγινε για εμάς κτίση· διότι η σάρκα είναι κτιστή. Όπως λοιπόν είπε διά του προφήτη ότι «έτσι λέγει ο Κύριος που με έπλασε από την κοιλία ως δούλο του», έτσι είπε και διά του Σολομώντα το «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του»· διότι όλη η κτίση δουλεύει, καθώς λέει ο Απόστολος. Επομένως και αυτός που πλάστηκε στην κοιλία της Παρθένου, σύμφωνα με τον λόγο του προφήτη, είναι ο δούλος, όχι ο Κύριος, δηλαδή ο κατά σάρκα άνθρωπος, μέσα στον οποίο φανερώθηκε ο Θεός, και εδώ αυτός που κτίστηκε ως αρχή των οδών Του δεν είναι ο Θεός, αλλά ο άνθρωπος, μέσα στον οποίο φανερώθηκε σε εμάς ο Θεός, με σκοπό να ανανεώσει και πάλι την κατεστραμμένη οδό της ανθρώπινης σωτηρίας.

Με το να προσθέσει όμως και να πει: «και μήτρας ευλογίας του πατέρα σου και της μητέρας σου», ο προφήτης προαναγγέλλει ένα πνευματικό μυστήριο. Διότι θα μπορούσε να είχε πει: «και μήτρας ευλογίας της μητέρας σου», ώστε μέσω του ρητού να υποδηλώσει τη Μαρία, από τη μήτρα της οποίας κυοφορήθηκε ο Λόγος. Αλλά δεν είπε έτσι, παρά λέει: «και μήτρας ευλογίας του πατέρα σου και της μητέρας σου», συνενώνοντας και τα δύο τα έκανε ένα, ώστε να κατανοηθεί για αυτόν <και το κατά πνεύμα και το> κατά σάρκα. Διότι ο Λόγος γεννήθηκε από την καρδιά του Πατέρα και από άγια σπλάχνα <ως> από μήτρα του Πατέρα. Όπως ακριβώς λέει και μέσω του προφήτη: «Ανέβλυσε η καρδιά μου λόγο αγαθό». Και ως προς το κατά σάρκα, στους έσχατους χρόνους κυοφορήθηκε από παρθενική μήτρα, ώστε, γεννημένος πάλι από μήτρα μητέρας, <να φανεί> φανερός. <Όπως> λέει και μέσω <του προφήτη>: «Έτσι <λέει ο Κύριος> που με έπλασε από την κοιλιά ως δούλο του». Και μέσω του Ιερεμία: «Πριν να σε πλάσω στην κοιλιά σε γνώριζα, και πριν να βγεις από τη μήτρα σε αγίασα». Επειδή λοιπόν ο Λόγος είχε γεννηθεί και κατά πνεύμα και κατά σάρκα, όντας βεβαίως και Θεός και άνθρωπος, ευλόγως ο προφήτης ανέφερε μήτρα του πατέρα και της μητέρας, πράγμα το οποίο, αν δεν κατανοηθεί έτσι, θα φανεί σε κάποιους γελοίο. Διότι η <μήτρα> προσιδιάζει μόνο στη θηλυκή φύση.