Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 49:8

Έπειτα, για τρίτο λόγο, γι' αυτό ο Θεός αναβάλλει προς το παρόν τη δωρεά και την ικανοποίηση του αιτήματος, αναμένοντας τον κατάλληλο καιρό για να τα δώσει. Διότι, εάν αυτός που έχει πυρετό και ζητά τροφή ή ποτό, δεν τα λαμβάνει όποτε ο ίδιος το θέλει, αλλά όποτε ο ιατρός κρίνει ότι είναι ο κατάλληλος καιρός, πολύ περισσότερο ο Θεός δίνει τα αιτούμενα τότε που συμφέρει σε αυτόν που τα λαμβάνει. Διότι είναι βοηθός στους κατάλληλους καιρούς και στις θλίψεις. Μάρτυρας αυτού είναι ο ίδιος ο Θεός, ο οποίος λέγει σε αυτόν που προσεύχεται: «Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα και σε ημέρα σωτηρίας σε βοήθησα». Γι' αυτό και ο Δαβίδ, όταν προσευχόταν και δεν εισακουόταν πάραυτα, παρακαλούσε να μάθει την αιτία της αναβολής λέγοντας: «Έως πότε, Κύριε, θα με λησμονείς ολοκληρωτικά;» Ο Θεός όμως «λησμονεί» όχι επειδή κυριεύεται από λήθη, ούτε επειδή χάνει τη μνήμη του, ούτε επειδή υπόκειται σε ανθρώπινα πάθη, αλλά επειδή προσαρμόζεται καταλλήλως σε αυτούς που του υπόκεινται. Έτσι, λησμονώντας οικειοθελώς εκείνους που λησμονούν τον νόμο του, έλεγε: «Και εσύ λησμόνησες τον νόμο του Θεού σου, και εγώ θα λησμονήσω τα τέκνα σου». Και μέσω του Ιερεμία έλεγε στη συναγωγή: «Εσύ με λησμόνησες, λέγει ο Κύριος, προς τα πίσω θα πορευτείς». Και πάλι: «Μήπως θα λησμονήσει η γυναίκα το παιδί της ώστε να μην ελεήσει τα γεννήματα της κοιλίας της; Και αν ακόμη μια γυναίκα τα λησμονήσει αυτά, εγώ όμως δεν θα σε λησμονήσω, είπε ο Κύριος».

Και έγινε ο Κύριος καταφύγιο στον πένητα. [Συνεχώς αποκαλεί τον εαυτό του πένητα και φτωχό, παρόλο που βρισκόταν σε ανάκτορα. Διότι γνώριζε ότι όλα τα ανθρώπινα είναι πιο ανίσχυρα και από τη σκιά. «Ευκαιρία» ονομάζει τον καιρό της θλίψεως· διότι πάντοτε μεν έχουμε ανάγκη της θείας βοήθειας, ακόμη και στην ευημερία, αλλά περισσότερο αντιλαμβανόμαστε τη συμμαχία Του εν καιρώ θλίψεως.] Στον φτωχό, λέγει, δηλαδή στον πνευματικό λαό. Βοηθός στους κατάλληλους καιρούς, στις θλίψεις. Όπως λέγει: Σε καιρό ευπρόσδεκτο σε εισάκουσα.

«Ιδού σκότος και γνόφος θα καλύψει τη γη επί των εθνών. Επάνω σου όμως θα φανερωθεί ο Κύριος, και η δόξα του επάνω σου θα φανεί.» Και ένας άλλος: «Και θα ανατείλει σε εσάς που φοβείσθε το όνομά μου ήλιος δικαιοσύνης, και θεραπεία θα υπάρχει στις φτερούγες του.» Επειδή όμως, όπως λέει η Ιερή Γραφή, εβάρυναν τα αυτιά τους για να μην ακούσουν, και έκλεισαν τα μάτια τους· έλαμψε στα έθνη ο Χριστός, και κατέστησε την υφήλιο γεμάτη από το θείο φως, ώστε από την ανατολή ως τη δύση, και μέχρι τα πέρατα της γης, να απολαύσουν αυτή τη δωρεά, και με καθαρά τα μάτια της διανοίας να ατενίσουν τη θεία και ύψιστη φύση, και σε αυτήν και μόνο να αφιερώσουν τους τρόπους της πνευματικής λατρείας. <Έτσι λέει ο Κύριος, ο Θεός του Ισραήλ που σε λύτρωσε: Αγιάστε αυτόν που περιφρονεί την ψυχή του, αυτόν που βδελύσσονται τα έθνη, των δούλων των αρχόντων. Βασιλιάδες θα τον δουν, και θα σηκωθούν άρχοντες, και θα τον προσκυνήσουν ένεκα του Κυρίου, διότι πιστός είναι ο άγιος του Ισραήλ, και σε εξέλεξα. Έτσι λέει ο Κύριος: Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα, και σε ημέρα σωτηρίας σε βοήθησα.> Το πόσης ευσπλαχνίας αξίωσε ο Θεός και Πατέρας αυτούς που κλήθηκαν μέσω του Χριστού, μπορείς να το κατανοήσεις και από αυτό.

Απευθύνεται δε προς τους εκλεκτούς και λέγει: Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα και σε ημέρα σωτηρίας σε βοήθησα. Είχε προγνωστεί βέβαια προ καταβολής κόσμου ο Χριστός και το μυστήριό Του· έλαμψε όμως στους καιρούς που θέλησε ο Δυνάστης, κατά τους οποίους μας βοήθησε, και τον καιρό της ενανθρωπήσεως τον ονομάζει ημέρα σωτηρίας.

Διότι έτσι κάπου λέει και ο θεσπέσιος Παύλος: «Ιδού τώρα», λέει, «καιρός ευπρόσδεκτος, ιδού τώρα ημέρα σωτηρίας». Ψάλλει δε και ο προφήτης Δαβίδ και λέει: «Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος, ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν». <Και σε έδωσα ως διαθήκη των εθνών, για να αποκαταστήσεις τη γη και να κληρονομήσουν έρημη κληρονομιά, λέγοντας σε όσους βρίσκονται στα δεσμά: Εξέλθετε· και σε όσους βρίσκονται στο σκοτάδι: Αποκαλυφθείτε. Και σε όλους τους δρόμους τους θα βοσκήσουν, και σε όλους τους δρόμους θα είναι η βοσκή τους. Δεν θα πεινάσουν ούτε θα διψάσουν, ούτε θα τους χτυπήσει ο καύσωνας ούτε ο ήλιος· αλλά εκείνος που τους ελεεί θα τους παρηγορήσει, και μέσα από πηγές υδάτων θα τους οδηγήσει. Και θα μεταβάλω κάθε όρος σε δρόμο, και κάθε μονοπάτι σε βοσκότοπο γι' αυτούς. Ιδού, αυτοί έρχονται από μακριά. Αυτοί από τον βορρά, και αυτοί από τη θάλασσα, και άλλοι από τη γη των Περσών.> Φάνηκε σωστό σε κάποιους από τους προηγούμενους εξηγητές να θέσουν ως αρχή του προκειμένου κεφαλαίου το εξής: Έτσι λέει ο Κύριος: Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα, και σε ημέρα σωτηρίας σε βοήθησα. Και λένε ότι αυτά έχουν ειπωθεί από τον Θεό και Πατέρα προς τον Σωτήρα όλων μας, τον Χριστό.

Προσθέτουν δε και την εξής έννοια. Διότι, λέγει, προσευχήθηκε πριν από τον τίμιο σταυρό, λέγοντας: «Πατέρα, αν είναι δυνατόν, ας παρέλθει από εμένα αυτό το ποτήριο»· και δεν εισακούστηκε, διότι το ήπιε. Επειδή όμως καταπάτησε τον θάνατο με την υποστήριξη του Πατέρα, αναγκαίως ειπώθηκε σε αυτόν το: «Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα, και σε ημέρα σωτηρίας σε βοήθησα». Μου φαίνεται όμως ότι αυτός ο συλλογισμός πάσχει πολύ ως προς την πειστικότητά του. Διότι, καίτοι γνώριζε ότι έπρεπε να πιει το ποτήριο, και ότι η σωτηρία της οικουμένης δεν θα μπορούσε να επέλθει παρά μόνο μέσω του θανάτου της σάρκας του και της εκ νεκρών αναστάσεως, εντούτοις το σχήμα της προσευχής τελέστηκε καθαρά κατ' οικονομίαν, ώστε η αποστροφή προς το πάθος να αποτελέσει κατηγορία για τη μιαιφονία των Ιουδαίων· επειδή με ποιον τρόπο θα καθίστατο ένοχος ο Ισραήλ για τα εγκλήματα της ασέβειας εναντίον του, εάν δεν του ήταν αθέλητο το να πάθει, εξαιτίας της αδοξίας; Πλην όμως, ακόμη και έτσι έγινε θελητό, και για να απομακρύνει την αμαρτία από τον κόσμο, και για να αναμορφώσει την ανθρώπινη κατάστασή μας σε μια καινότητα άγιας ζωής. Διότι έτσι θα κατανοήσεις και εκείνο που έχει λεχθεί από τον ίδιο: «Έχω κατεβεί από τον ουρανό, όχι για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που με έστειλε, δηλαδή το θέλημα του Πατέρα που με έστειλε, ώστε καθετί που μου έχει δώσει, να μην χάσω τίποτα από αυτό, αλλά να το αναστήσω κατά την έσχατη ημέρα.»

Διότι λέγει ότι τον έδωσε ως διαθήκη των εθνών, για να ανορθώσει τη γη και να κληρονομήσει την έρημη κληρονομιά, λέγοντας σε όσους βρίσκονται στα δεσμά: Εξέλθετε, και σε όσους βρίσκονται στο σκοτάδι: Φανερωθείτε. Επειδή δηλαδή ο Ισραήλ αποστάτησε και απομακρύνθηκε από την αγάπη προς Αυτόν εξαιτίας της απιστίας του, ο Χριστός νομοθέτησε για τα έθνη και καθόρισε για αυτά την Καινή Διαθήκη, δηλαδή το ευαγγελικό και σωτήριο κήρυγμα, και ειρήνευσε τη γη, η οποία βεβαίως ήταν ταραγμένη και δεν βρισκόταν σε καλή κατάσταση συνέσεως. Διότι είχε πλανηθεί λατρεύοντας την κτίση και υπηρετώντας τα στίφη των ακαθάρτων πνευμάτων. Επειδή έπραττε μόνο ό,τι άρεσε σε εκείνα. Εκείνα δε την κατέβαζαν σε κάθε είδους ακαθαρσία και την παρακινούσαν να ζει κτηνώδη βίο. Ήταν λοιπόν η γη υπερβολικά θορυβημένη και ταραγμένη· όμως ειρήνευσε μέσω του Χριστού, και σαν από χειμώνα και τρικυμία μετέβη στη γαλήνη. Διότι έγινε δική Του μερίδα και κλήρος. Και αυτό λοιπόν ήταν εκείνο που ειπώθηκε προς Αυτόν στον δεύτερο ψαλμό, εκ μέρους του Θεού και Πατέρα: «Ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου, και ως ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης». Και ονομάζει έρημο το πλήθος των εθνών, παρομοιάζοντάς το με άκαρπη και άνυδρη γη. Όμως, όπως είπα, έγινε κλήρος του Χριστού.

Ποια ήταν λοιπόν η θλίψη; Η δυσβάσταχτη αμαρτία που κρεμόταν από πάνω μας σαν φορτίο, έτσι ώστε καθένας από όσους βρέθηκαν κάτω από αυτήν να αναφωνεί: «Οι ανομίες μου έγιναν βαριές επάνω μου σαν βαρύ φορτίο.» Και ο ίδιος ο Σατανάς ήταν βαρύς, και πιο δυσβάσταχτος από κάθε φορτίο, καθώς έπεφτε επάνω μας μαζί με την πονηρή του φάλαγγα. Ενώ λοιπόν η οικουμένη πιεζόταν και σαν να συμπθλιβόταν, στον κατάλληλο καιρό επισκέφθηκε ο Κύριος όσους βρίσκονταν στη γη, και τους βοήθησε σε ημέρα σωτηρίας. Οι δε αλιτήριοι δαίμονες διατύπωναν ψευδώς την κατηγορία ότι η θεία οικονομία δεν συντελέστηκε στον κατάλληλο καιρό, λέγοντας: «Ήλθες εδώ προ καιρού για να μας βασανίσεις.» Αλλά, ω παμπόνηροι, θα μπορούσε να πει κανείς, όχι προ καιρού, αλλά μάλλον σε κατάλληλο καιρό και μέσα σε θλίψη μάς βοήθησε, και έγινε καταφύγιο ο Σωτήρας και Κύριος των όλων. <Και ας ελπίσουν σε εσένα όσοι γνωρίζουν το όνομά σου.> (A f. 63. b) Και ποιοι είναι αυτοί που ελπίζουν σε αυτόν και γνωρίζουν το όνομά του; Εκείνοι που υποτάσσουν τον αυχένα τους στα προστάγματά του. Και αυτό το διδάσκει ο ίδιος λέγοντας: «Εκείνος που με αγαπά, τηρεί τις εντολές μου.» <Διότι δεν εγκατέλειψες αυτούς που σε αναζητούν, Κύριε.> (A f. 63 b) Ισχυρίζεται ότι γνωρίζει το πράγμα από εμπειρία, και ότι ξέρει πως είναι ακλόνητο. Διότι είναι αληθινός ο λόγος του Ιερεμία, ότι «Ευλογημένος είναι ο άνθρωπος ο οποίος έχει πεποίθηση στον Κύριο, και ο Κύριος θα είναι η ελπίδα του· και θα είναι σαν το δέντρο που θάλλει δίπλα στο νερό.»

Επομένως, δεν θα πούμε ψέματα λέγοντας πως ένας είναι ο καιρός για αυτό, όπως μόλις ανέφερα, και μία ημέρα, την οποία και ο προφήτης μνημόνευσε λέγοντας εκ προσώπου του Θεού: «Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα, και σε ημέρα σωτηρίας σε βοήθησα». Γράφει δε και ο θεσπέσιος Παύλος: «Ιδού τώρα καιρός ευπρόσδεκτος, ιδού τώρα ημέρα σωτηρίας», κατά την οποία αναστήθηκε εκ νεκρών ο Χριστός, καταλύοντας το αμείλικτο κράτος του θανάτου, όταν και κατέστησε τους αγίους αποστόλους ως οικοδόμους και πνευματικούς τεχνίτες της Εκκλησίας των εθνών, λέγοντας: «Πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, διδάσκοντάς τους να τηρούν πάντα, όσα σας ενετειλάμην· και ιδού εγώ είμαι μαζί σας όλες τις ημέρες έως της συντελείας του αιώνος». Ή μήπως δεν λες ότι αυτή είναι η σύσταση της Εκκλησίας; ΠΑΛΛ. Τι ακριβώς εννοείς; ΚΥΡ. Την πίστη που παραδόθηκε μέσω των αγίων μυσταγωγών, και την πολιτεία που κηρύχθηκε, εννοώ δηλαδή την εν Χριστώ, και την ένωση με τον Θεό μέσω του αγίου βαπτίσματος, δια της μετοχής του Αγίου Πνεύματος.

Αυτά μεν λοιπόν έχουν παραδοθεί στα έθνη, ενώ όσα ακολουθούν θεσπίζονται για το πρόσωπο του ίδιου του Σωτήρα· προς τον οποίο λέει το προφητικό πνεύμα εκ προσώπου του Σωτήρα: «Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα και σε ημέρα σωτηρίας σε βοήθησα, και σε έπλασα και σε έδωσα ως διαθήκη των εθνών». Πάρα πολύ θαυμαστά δε έχει ειπωθεί το: «Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα», και αυτός ήταν ο χρόνος της αναστάσεώς του· διότι κατά τον καιρό του πάθους «ανεβόησε» ο Σωτήρας λέγοντας: «ηλί ηλί, λαμά σαβαχθανί;», δηλαδή: «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;»· αλλά και προσεύχεται λέγοντας: «Πατέρα μου, αν είναι δυνατόν, ας παρέλθει από εμένα το ποτήριο τούτο». Έπειτα, βλέποντας τον Πατέρα να αρνείται, πρόσθεσε: «Πατέρα μου, αν δεν είναι δυνατόν να παρέλθει αυτό, ας γίνει το θέλημά σου». Αυτήν λοιπόν την προσευχή, αφού τη δέχθηκε ο Πατέρας στον κατάλληλο καιρό, μετά το πάθος και μετά την κάθοδο στον άδη, δεικνύοντας τον καιρό της αναστάσεώς του, λέει προς αυτόν: «Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα και σε ημέρα σωτηρίας σε βοήθησα». Αντί δε του: «και σε έπλασα», οι υπόλοιποι ερμηνευτές είπαν: «και σε διατήρησα». Με τα λόγια αυτά, υπαινισσόμενος την ανάστασή του, προσθέτει: «και σε έδωσα ως διαθήκη των εθνών», κάνοντας έγκαιρη μνεία της Καινής Διαθήκης. Έπειτα το αποσαφηνίζει λέγοντας: «για να ανορθώσεις τη γη και να κληρονομήσεις έρημες κληρονομιές».

Στο παρελθόν, λοιπόν, πριν από το Πάθος και προτού απλώσουν χέρια επάνω του αυτοί που προέρχονταν από την περιτομή, ελέγετο: «για να ανορθώσει τις φυλές του Ιακώβ και να επαναφέρει τους διασκορπισμένους του Ισραήλ». Επειδή όμως δεν αποδέχτηκαν τη χάρη, δεν γίνεται πλέον μνεία σε αυτούς, αλλά για τα έθνη λέει εδώ: «και σε έδωσα ως διαθήκη των εθνών, για να ανορθώσεις τη γη και να κληρονομήσεις έρημες κληρονομιές», ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «για να ανεγείρεις τη γη και να παραχωρήσεις αφανισμένες κληρονομιές». Τέτοιες ακριβώς ήταν οι ψυχές των αθέων και των πολυθεϊστών, «έρημες» από τον Θεό και πραγματικά, ολοκληρωτικά «αφανισμένες». Αλλά συνεχίζει λέγοντας: «προς τους δεσμίους, Εξέλθετε»· αυτοί δε, ήταν «περισφιγμένοι από τα δεσμά των δικών τους αμαρτιών», στους οποίους, αφού κήρυξε την άφεση και παρέδωσε τον τρόπο της αναγεννήσεως, είπε με τα ίδια του τα έργα: «προς τους δεσμίους, Εξέλθετε, και όσοι βρίσκονται στο σκοτάδι να φανερωθούν»· διότι «ήμασταν», λέει, «όλοι τέκνα οργής» και «ήμασταν κάποτε σκοτάδι, τώρα όμως φως εν Κυρίω». Έπειτα ευαγγελίζεται εκείνους που έχουν ελευθερωθεί από τα πρότερα «δεσμά» και το πρότερο «σκοτάδι», λέγοντας: «σε όλες τις οδούς θα βοσκήσουν, και σε όλα τα μονοπάτια θα βρίσκεται η νομή τους.

«Και συ, Κύριε, έως πότε;». Φανερώνει την επί μακρό χρονικό διάστημα παράταση της μετάνοιάς του. Διότι ο σοφός ιατρός των ψυχών δεν εισακούει πάραυτα, κατά την πρώτη επιστροφή, αυτόν που τον ικετεύει, ώστε να αποκτήσει εκείνος μόνιμη έξη του αγαθού, επιδεικνύοντας βέβαιη μετάνοια. Και μετά την επαρκή καρτερία του στην εξομολόγηση λέγει: «Με έπεισες», και «σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα». Διότι σε όσους δεν τον επικαλούνται προερχόμενοι από την αμαρτία θα πει: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, ιδού, είμαι παρών».

Ο ίδιος, επίσης, στην επιστολή του προς τον Δομέτιο και τον Δίδυμο, μνημονεύει πάλι τα σχετικά με τον διωγμό με αυτά τα λόγια: «Τους δικούς μας πάλι, επειδή είναι πολλοί και άγνωστοι σε εσάς, είναι περιττό να τους αναφέρω ονομαστικά, πλην όμως να γνωρίζετε ότι άνδρες και γυναίκες, και νέοι και γέροντες, και κοπέλες και ηλικιωμένες, και στρατιώτες και απλοί πολίτες, και κάθε γένος και κάθε ηλικία, άλλοι μεν μέσω μαστιγώσεων και πυρός, άλλοι δε διά σιδήρου, αφού νίκησαν στον αγώνα, έλαβαν τους στεφάνους. Για άλλους δε, ένας όχι πάρα πολύ μακρύς χρόνος αποδείχθηκε αρκετός για να φανούν δεκτοί στον Κύριο, όπως ακριβώς φαίνεται να συμβαίνει και σε εμένα μέχρι τώρα, γι' αυτό, για τον κατάλληλο καιρό που ο Ίδιος γνωρίζει, με ανέβαλε Εκείνος που λέει 〈Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα, και σε ημέρα σωτηρίας σε βοήθησα〉. Διότι, επειδή ρωτάτε για τα δικά μας και θέλετε να σας φανερωθεί πώς ζούμε, οπωσδήποτε θα έχετε ακούσει ότι, ενώ οδηγούμασταν ως δέσμιοι από έναν εκατόνταρχο, στρατηγούς και τους στρατιώτες και υπηρέτες που ήταν μαζί τους –εγώ και ο Γάιος και ο Φαύστος και ο Πέτρος και ο Παύλος– κάποιοι από τους Μαρεώτες μάς επιτέθηκαν και μας άρπαξαν παρά τη θέλησή μας και χωρίς εμείς να τους ακολουθούμε, με τη βία και σέρνοντάς μας. Και εγώ τώρα και ο Γάιος και ο Πέτρος μόνοι μας, έχοντας αποστερηθεί τους άλλους αδελφούς, έχουμε εγκλειστεί σε έναν έρημο και άνυδρο τόπο της Λιβύης, ευρισκόμενοι σε απόσταση τριών ημερών οδοιπορίας από το Παραιτόνιο».

Έτσι λέγει ο Κύριος: «Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα, και σε ημέρα σωτηρίας σε βοήθησα, και σε έπλασα, και σε έδωσα ως διαθήκη των εθνών, για να ανορθώσεις τη γη και να μοιράσεις ως κληρονομιά τις ερημωμένες περιοχές, λέγοντας σε όσους βρίσκονται στα δεσμά: “Βγείτε έξω”, και σε όσους βρίσκονται στο σκοτάδι: “Φανερωθείτε”. Και σε όλους τους δρόμους θα βοσκήσουν, και σε όλα τα μονοπάτια θα βρίσκεται η βοσκή τους. Δεν θα πεινάσουν ούτε θα διψάσουν, ούτε θα τους πλήξει ο καύσωνας ούτε ο ήλιος· αλλά εκείνος που τους ελεεί θα τους παρηγορήσει και μέσα από πηγές υδάτων θα τους οδηγήσει, και θα μετατρέψω κάθε βουνό σε δρόμο, και κάθε μονοπάτι σε βοσκότοπο γι' αυτούς». Είναι φυσικό εκείνοι που προέρχονται από την περιτομή να νομίζουν ότι τα λόγια της προφητείας αναφέρονται στους ίδιους, επειδή έχει λεχθεί: «Και μου είπε, δούλος μου είσαι εσύ, Ισραήλ, και μέσω εσού θα δοξαστώ»· εκτός όμως από το γεγονός ότι οι λέξεις δεν αρμόζουν σε αυτούς, αποδεικνύεται σαφώς και από τα επόμενα ότι αυτά που λέγονται προφητεύονται για έναν άλλον Ισραήλ. Διότι είναι γραμμένο: «Και τώρα έτσι λέγει ο Κύριος, που με έπλασε από την κοιλιά της μητέρας μου ως δούλο του, για να συγκεντρώσω τον Ιακώβ και τον Ισραήλ κοντά του»· και πάλι μου είπε: «Είναι σπουδαίο για εσένα το να κληθείς δούλος μου, για να ανορθώσεις τις φυλές του Ιακώβ και να επαναφέρεις τους διασκορπισμένους του Ισραήλ».

Και πάλι, από τη μια πλευρά, εκεί έχει ειπωθεί: «σε έδωσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών, για να βγάλεις από τα δεσμά τους δεμένους, και από το σπίτι της φυλακής αυτούς που κάθονται στο σκοτάδι»· ενώ στην παρούσα περικοπή: «Ιδού, σε έθεσα ως φως των εθνών, για να αποκαταστήσεις τη γη, και να κληρονομήσεις την κληρονομία της ερήμου, λέγοντας σε αυτούς που βρίσκονται στα δεσμά "εξέλθετε", και σε αυτούς που βρίσκονται στο σκοτάδι "αποκαλυφθείτε"». Το ότι λοιπόν σε κανέναν άλλον παρά μόνο στον Σωτήρα μας ταιριάζουν όσα αναφέρονται στις προκείμενες προφητείες, θα καταστεί φανερό σε όσους δώσουν προσοχή στο πλήθος των εθνών που έχουν εναποθέσει την ελπίδα τους σε Αυτόν και, μέσω Αυτού, στον Θεό των όλων, για τα οποία έθνη τέθηκε από τον Πατέρα ως φως. Και λέει, «για να αποκαταστήσεις τη γη», δηλαδή την ψυχή, η οποία άλλοτε βρισκόταν σε ταραχές και ακαταστασίες, να την οδηγήσει στη φυσική της ευστάθεια και γαλήνη· αλλά και «για να κληρονομήσεις την κληρονομία της ερήμου», υποδηλώνοντας την Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη· την οποία, καθώς ήταν έρημη πριν από την παρουσία Του, έλαβε ως κληρονομιά από Εκείνον που Του είπε: «Ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου».

Το ότι δε, προφητεύοντας περί της κλήσεως των εθνών, ο λόγος παραθέτει την ακόλουθη προφητεία, αρχίζοντας από το «σε έδωσα ως διαθήκη εθνών» και τα εξής, τα οποία το να τα εξετάσουμε περαιτέρω, επειδή είναι πιο πνευματικά και αποδίδονται αποκλειστικά κατά το βαθύτερο νόημα, δεν αποτελεί αντικείμενο της παρούσας πραγματείας.

Έτσι λέει ο Κύριος, ο Θεός του Ισραήλ που σε λύτρωσε: «Αγιάστε εκείνον που περιφρονεί την ψυχή του, εκείνον που βδελύσσονται τα έθνη, των δούλων των αρχόντων· βασιλιάδες θα τον δουν, και θα σηκωθούν άρχοντες, και θα τον προσκυνήσουν», και τα εξής. Στα οποία προσθέτει: «Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα, και σε ημέρα σωτηρίας σε βοήθησα, και σε έδωσα ως διαθήκη των εθνών, για να ανορθώσεις τη γη και να κληρονομήσεις έρημες κληρονομιές, λέγοντας σε αυτούς που βρίσκονται στα δεσμά: "Βγείτε", και σε αυτούς που βρίσκονται στο σκοτάδι: "Φανερωθείτε". Και σε όλους τους δρόμους θα βοσκήσουν, και σε όλα τα μονοπάτια θα βρίσκεται η βοσκή τους. Δεν θα πεινάσουν ούτε θα διψάσουν, ούτε θα τους χτυπήσει ο καύσωνας ούτε ο ήλιος, αλλά αυτός που τους ελεεί θα τους παρηγορήσει, και μέσα από πηγές υδάτων θα τους οδηγήσει. Και θα μετατρέψω κάθε βουνό σε δρόμο και κάθε μονοπάτι σε βοσκή γι' αυτούς. Ιδού, αυτοί θα έρθουν από μακριά, αυτοί από τον βορρά και τη θάλασσα, και άλλοι από τη γη των Περσών. Ευφρανθείτε ουρανοί και ας αγαλλιάσει η γη. Ας ξεσπάσουν τα βουνά σε ευφροσύνη, διότι ο Κύριος ελέησε τον λαό του, και παρηγόρησε τους ταπεινούς του λαού του». 〈κγ΄. Του ιδίου〉. «Προσέξτε με τα αυτιά σας και ακολουθήστε τους δρόμους μου· εισακούστε με, και η ψυχή σας θα ζήσει μέσα σε αγαθά, και θα συνάψω μαζί σας αιώνια διαθήκη, τα όσια του Δαβίδ τα πιστά. Ιδού, τον έχω δώσει ως μάρτυρα στα έθνη, άρχοντα και προστάζοντα στα έθνη».

Για τους οποίους αρμόζει να λεχθεί: «και θα πω σε εκείνον που δεν είναι λαός μου, εσύ είσαι λαός μου, και εκείνος θα πει, εσύ είσαι ο Κύριος και Θεός μου». Εάν δε αυτός, και κανείς άλλος, είναι ο Χριστός, για τον οποίο έχει προφητευθεί ότι θα βλαστήσει «από τη ρίζα του Ιεσσαί», και αυτό βεβαίως έχει ομολογηθεί και από τους ίδιους τους Εβραίους, ώστε κανείς και με κανέναν τρόπο να μην αμφισβητεί περί αυτού, πρόσεξε πώς έχει διακηρυχθεί ότι και αυτός θα εγερθεί για να άρχει όχι του Ισραήλ αλλά των εθνών, και έχει λεχθεί ότι τα έθνη θα ελπίσουν σε αυτόν, και όχι ο Ισραήλ, επειδή «αυτός ήταν η προσδοκία των εθνών». Γι' αυτό και λέγεται ότι «θα εξαγγείλει κρίση στα έθνη» και θα γίνει «φως των εθνών», και πάλι «στο όνομά του θα ελπίσουν τα έθνη», και ότι θα δοθεί για σωτηρία όχι μόνο στους Ιουδαίους αλλά και σε όλους τους ανθρώπους έως τα πέρατα της γης. Γι' αυτό και του έχει ειπωθεί από τον Πατέρα που τον κατέπεμψε: «σε έδωσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανορθώσεις τη γη και να κληρονομήσεις έρημες κληρονομιές». Λέει δε «ως μαρτυρία στα έθνη», ώστε όλα τα έθνη, τα οποία ποτέ μέχρι τότε δεν είχαν μάθει κάτι για τον Χριστό, αφότου γνωρίσουν τη θεία οικονομία γύρω από αυτόν, και ποια δύναμη υπήρχε μέσα του, να τον επικαλεστούν, και λαοί που προηγουμένως δεν τον γνώριζαν να καταφύγουν σε αυτόν.

Στη συνέχεια αυτών προσθέτει: «Θεέ μου, θα κράξω την ημέρα και δεν θα εισακούσεις, και τη νύχτα, και τούτο δεν θα θεωρηθεί ανοησία σε μένα», αντί του οποίου πάλι ο Σύμμαχος λέει: «Θεέ μου, θα βοήσω την ημέρα, και δεν θα εισακούσεις, και τη νύχτα, και δεν υπάρχει σιωπή». Απορεί λοιπόν σε αυτά τα λόγια με τον Πατέρα για το ότι δεν τον εισακούει, θεωρώντας το αυτό ως κάτι παράξενο και ασυνήθιστο, Εκείνος όμως επιφύλασσε την προσοχή Του σε αυτόν για τον κατάλληλο καιρό, ώστε να εισακουστεί. Και αυτός ήταν ο καιρός της «πρωινής βοήθειας» και της εκ νεκρών αναστάσεως, κατά τον οποίο, αν σε οποιονδήποτε άλλον, τότε και στον ίδιο δικαίως θα μπορούσε να λεχθεί: «Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα, και σε ημέρα σωτηρίας σε βοήθησα· ιδού τώρα καιρός ευπρόσδεκτος, ιδού τώρα ημέρα σωτηρίας». Θα μπορούσαν όμως αυτά να ερμηνευθούν και με άλλον τρόπο, ότι δηλαδή λέγονται από τον Σωτήρα μας, ο οποίος από τη μια συνήθιζε πάντοτε και διαρκώς να εισακούεται από τον Πατέρα, ενώ από την άλλη πίστευε ότι θα εισακουστεί και τώρα, σαν να έλεγε σαφέστερα: «Είναι άραγε δυνατόν, ω Πατέρα, εγώ, ο μονογενής και αγαπητός σου Υιός, να μην εισακούομαι, όταν βοώ και κράζω προς εσένα, τον ίδιο μου τον Πατέρα;» Διδάσκει μάλιστα ακριβώς αυτό στο κατά Ιωάννην ευαγγέλιο στην περίπτωση του Λαζάρου, όταν, αφού είπε «σηκώστε τον λίθο» από το μνημείο, σήκωσε τα μάτια του στον ουρανό και είπε: «Πατέρα, σε ευχαριστώ που με άκουσες. Εγώ βέβαια γνώριζα ότι πάντοτε με ακούς».

Δ΄. Περί των θαυμάτων τα οποία επρόκειτο να επιτελέσει ο Κύριος μετά την ενανθρώπισή του. Ιερεμίας: «Ιδού, σε έθεσα ως διαθήκη του γένους, και ως φως των εθνών, για να ανορθώσεις τη γη, και να λάβεις έρημη κληρονομιά, λέγοντας σε αυτούς που βρίσκονται στα δεσμά: Εξέλθετε· και σε αυτούς που βρίσκονται στο σκοτάδι: Φανερωθείτε». Και ότι δεν ομιλεί περί απλού ανθρώπου, το αποδεικνύει ο ίδιος που είπε: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανείς άλλος δεν πρόκειται να συγκριθεί μαζί του». Ησαΐας: «Δυναμώστε, χέρια χαλαρωμένα και γόνατα παραλυμένα· λάβετε θάρρος, οι λιγόψυχοι στη διάνοια· δυναμώστε, μη φοβάστε. Ιδού ο Θεός μας, ιδού ο Κύριος έρχεται με δύναμη». Και πάλι: «Τότε θα ανοιχθούν τα μάτια των τυφλών, και τα αυτιά των κωφών θα ακούσουν· τότε ο χωλός θα πηδήξει σαν ελάφι, και καθαρή θα γίνει η γλώσσα των βραδύγλωσσων». Και πάλι: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε· με απέστειλε να κηρύξω το Ευαγγέλιο στους πτωχούς, να διαλαλήσω στους αιχμαλώτους απελευθέρωση και στους τυφλούς ανάβλεψη».

Αισθητώς, λοιπόν, αυτά ούτε έγιναν ούτε πρόκειται να γίνουν. Διότι ποιος θα επέλεγε να κατοικήσει στην έρημο, εκτός εάν εννοείς τους Χριστιανούς μοναχούς; Αναγωγικώς, όμως, συνέβησαν απολύτως. Διότι έρημος είναι η Εκκλησία που προήλθε από τα έθνη, τα οποία προηγουμένως ήταν άκαρπα και αποτελούσαν κατοικητήριο των νοητών θηρίων, η οποία, φλεγόμενη από το πυρ των παθών, διψούσε για θεογνωσία και σωτηρία. Και αφού αξιώθηκε το κήρυγμα, ευφραίνεται, και αγαλλιάζει, και ανθίζει από τη φαιδρότητα και την ευωδία των αρετών. Της δόθηκε δε και η δόξα του Λιβάνου, δηλαδή του παλαιού λαού, τον οποίο ονόμασε και Κάρμηλο. Δόξα δε και τιμή αυτού του λαού είναι η ευσέβεια, και η οικείωση προς τον Θεό, και το ύψος της δόξας και του νόμου, και η αφθονία των θείων αντιλήψεων, και το κατάφυτο των χαρίτων. Και πάλι: «Ευφράνσου, στείρα, εσύ που δεν γεννάς, ξέσπασε και φώναξε δυνατά εσύ που δεν δοκιμάζεις ωδίνες τοκετού, διότι τα τέκνα της ερημωμένης είναι περισσότερα από τα τέκνα εκείνης που έχει τον άνδρα». Διότι στείρα είναι η προαναφερθείσα Εκκλησία, η οποία παλαιότερα ήταν άγονη από καρπούς αρετής, αργότερα όμως, αφού δέχθηκε τα σπέρματα της ευσέβειας, απέκτησε πολλά τέκνα, νικώντας ως προς την πολυαριθμία την Ιουδαϊκή συναγωγή, της οποίας άνδρας ήταν πρώτα ο Θεός, ο οποίος την αγαπούσε, προνοούσε γι' αυτήν και τη φύλασσε, ή ακόμη και ο νόμος. Και πάλι, εκ προσώπου του Θεού και Πατρός, ο Ησαΐας λέει προς τον Υιό και Θεό: «Ιδού, σε έδωσα ως διαθήκη των εθνών, για να ανορθώσεις τη γη και να λάβεις την κληρονομία της ερήμου», και τα εξής.

ΕΚΦΩΝΗΘΕΙΣΑ ΤΗΝ ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΩΝ ΒΑΪΩΝ «Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα, και σε ημέρα σωτηρίας σε βοήθησα», είπε ο Θεός μέσω του Ησαΐα. Είναι καλό, λοιπόν, σήμερα να πω προς την αγάπη σας εκείνο το αποστολικό: «ιδού καιρός ευπρόσδεκτος, ιδού ημέρα σωτηρίας· ας αποβάλουμε λοιπόν τα έργα του σκότους και ας εργαστούμε τα έργα του φωτός, ώστε να πορευτούμε με ευσχημοσύνη όπως αρμόζει στην ημέρα». Διότι πλησιάζει η ανάμνηση των σωτηρίων παθών του Χριστού και το καινό και μέγα και πνευματικό Πάσχα, το βραβείο της απαθείας, το προοίμιο του μέλλοντος αιώνος. Και το προκηρύσσει αυτό ο Λάζαρος, ο οποίος επέστρεψε από τα βάθη του άδη και αναστήθηκε εκ νεκρών την τέταρτη ημέρα, μόνο με τη φωνή και το πρόσταγμα του Θεού, ο οποίος έχει την εξουσία της ζωής και του θανάτου, και προανυμνούν τα παιδιά και ο άκακος λαός, με την έμπνευση του θείου Πνεύματος, αυτόν που λυτρώνει από τον θάνατο, αυτόν που ανεβάζει τις ψυχές από τον άδη, αυτόν που χαρίζει αιώνια ζωή σε ψυχή και σώμα.

και σε έδωσα ως διαθήκη των εθνών, για να ανορθώσεις τη γη και να δώσεις ως ιδιοκτησία τις έρημες κληρονομιές, λέγοντας στους δεσμώτες: Βγείτε έξω· και σε όσους βρίσκονται στο σκοτάδι να φανερωθούν. Και σε όλους τους δρόμους τους θα βοσκήσουν, και σε όλα τα μονοπάτια θα είναι η βοσκή τους· δεν θα πεινάσουν ούτε θα διψάσουν, ούτε θα τους χτυπήσει ο καύσωνας ούτε ο ήλιος, αλλά εκείνος που τους ελεεί θα τους παρηγορήσει και θα τους οδηγήσει σε πηγές υδάτων· και θα μετατρέψω κάθε βουνό σε δρόμο... Ιδού, αυτοί θα έρθουν από μακριά, αυτοί από τον βορρά και αυτοί από τη θάλασσα, και άλλοι από τη γη των Περσών.

Διέρρηξας τους δεσμούς μου. Δεν είπε «κλόνισες», αλλά «διέρρηξας», φανερώνοντας με αυτόν τον τρόπο ότι έγιναν πλέον άχρηστοι. Εδώ, ως δεσμούς εννοεί τις θλίψεις, τους πειρασμούς, τους κινδύνους. Διότι υπάρχει και καλός δεσμός, τον οποίο είναι προτιμότερο να σφίγγει κανείς, όπως όταν λέει: «Στον σύνδεσμο της αγάπης» και «η οποία είναι ο σύνδεσμος της τελειότητας». Υπάρχει όμως και ο εντελώς αντίθετος προς αυτόν δεσμός, όπως όταν λέει: «Με τα σκοινιά των αμαρτιών του ο καθένας σφίγγεται». Αυτό υπονοώντας και ο Χριστός έλεγε: «Αυτήν, που είναι θυγατέρα του Αβραάμ, και ήταν έτσι δεμένη από τον Σατανά, δεν έπρεπε να λυθεί;» Και ο Ησαΐας αναφερόμενος στον Χριστό λέει: «Σε έδωκα ως διαθήκη των εθνών, για να λες σε αυτούς που βρίσκονται σε δεσμά: Βγείτε έξω». Αυτούς, λοιπόν, τους δεσμούς διέρρηξε, δεν τους έλυσε απλώς· διότι το πρώτο είναι ισχυρότερο από το δεύτερο. Αν δε κάποιος ήθελε να το εκλάβει και με αναγωγική έννοια, λέγοντας ότι αυτοί είναι οι δεσμοί των αμαρτιών και ολόκληρος ο παλαιός άνθρωπος, δεν θα αποκλίνει από το ορθό.

Υπαινίσσεται δε διαμέσου αυτών το τέλος της τιμωρίας που είχε περιοριστεί στα εβδομήντα έτη. Έτσι και ο θαυμάσιος Δανιήλ, αφού υπολόγισε τον χρόνο της αιχμαλωσίας, προσφέρει την ικεσία, όπως και ο Ζαχαρίας που είπε: «Κύριε παντοκράτωρ, μέχρι πότε δεν θα ελεήσεις την Ιερουσαλήμ;». Με αυτά συμφωνούν και τα λόγια της πνευματικής μελωδίας: «Διότι είναι καιρός να την σπλαγχνιστείς, διότι έφτασε ο καιρός». Νομίζω δε ότι με αυτά προφητεύεται η επιφάνεια στους ανθρώπους του Θεού Λόγου, του ίδιου του Κυρίου και Σωτήρος μας Ιησού Χριστού, η οποία επρόκειτο να γίνει η αιτία της ανοικοδόμησης της Σιών. Φτάνοντας δε στο σημείο αυτό, μην υποθέσεις ότι εννοώ την επίγεια πόλη, ούτε να νομίζεις ότι υποδηλώνεται η επίγεια Ιερουσαλήμ, αλλά η ανανέωση του πολιτεύματος της ευσέβειας. Διότι αυτός είναι ο καιρός, για τον οποίο ο ίδιος λέει μέσω του Ησαΐα: «Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα». Και ο Παύλος γράφει ότι αυτός ο καιρός έχει εκπληρωθεί με την έλευση του Σωτήρος, λέγοντας: «Ιδού τώρα καιρός ευπρόσδεκτος». «Διότι οι δούλοι σου αγάπησαν τους λίθους της, και θα σπλαγχνιστούν το χώμα της». «Λίθοι άγιοι κυλίονται πάνω στη γη», έχει ειπωθεί κάπου στους προφήτες. Αλλά και ο Πέτρος λέει: «Και όλοι εσείς, ως λίθοι ζωντανοί, οικοδομείσθε ως πνευματικός οίκος για άγιο ιεράτευμα».

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ΄. «Ως συνεργοί του, λοιπόν, σας παρακαλούμε να μη δεχθείτε μάταια τη χάρη του Θεού. Διότι λέγει: Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα, και σε ημέρα σωτηρίας σε βοήθησα». Επειδή είπε μεγάλα λόγια, ότι δηλαδή ο Θεός παρακαλούσε και εμείς ενεργούμε ως πρεσβευτές του, για να μην επαναπαυθούν εξαιτίας αυτού, πάλι τους προκαλεί φόβο, λέγοντας: Να μη δεχθείτε μάταια τη χάρη του Θεού. Διότι, λέγει, δεν πρέπει επειδή παρακαλεί και έστειλε πρεσβευτές, εξαιτίας αυτού να ραθυμήσουμε, αλλά μάλλον να βιαστούμε να του γίνουμε αρεστοί, για να μην εκπέσετε από τέτοια αγαθά. «Ιδού τώρα καιρός ευπρόσδεκτος· ιδού τώρα ημέρα σωτηρίας». Εννοεί τον καιρό της δωρεάς, λέγει, τον καιρό της χάριτος, κατά τον οποίο δεν ζητείται να δώσουμε λόγο για τα αμαρτήματά μας ούτε να υποστούμε τιμωρία, αλλά μαζί με την απαλλαγή απολαμβάνουμε και μύρια αγαθά. Ας μην προδώσουμε, λοιπόν, την ευκαιρία, αλλά ας επιδείξουμε προθυμία αντάξια της χάριτος. «Μη δίνοντας σε κανέναν καμία αφορμή για πρόσκομμα, για να μην κατακριθεί η διακονία μας· αλλά σε όλα συνιστώντας τους εαυτούς μας ως διάκονοι του Θεού, με πολλή υπομονή, σε θλίψεις, σε ανάγκες, σε στενοχώριες, σε χτυπήματα, σε φυλακίσεις, σε ακαταστασίες, σε κόπους, σε αγρυπνίες, σε νηστείες, με αγνότητα, με γνώση, με μακροθυμία, με χρηστότητα».

Και όπως ακριβώς σε θέατρο, φώναξαν μερικοί από εκείνους που είχαν φτάσει τη δεύτερη ημέρα: «Μα τι; Δεν μιλάει προς τον νόμο και προς εκείνους που φωτίζονται από αυτόν; Και αυτοί είναι οι προσήλυτοι». «Όχι», είπα, κοιτάζοντας προς τον Τρύφωνα. «Διότι, αν ο νόμος μπορούσε να φωτίζει τα έθνη και αυτούς που τον κατέχουν, ποια θα ήταν η ανάγκη για καινή διαθήκη; Επειδή όμως ο Θεός προκήρυξε ότι θα στείλει καινή διαθήκη και αιώνιο νόμο και πρόσταγμα, δεν θα εννοήσουμε τον παλαιό νόμο και τους προσηλύτους του, αλλά τον Χριστό και τους δικούς του προσηλύτους, δηλαδή εμάς τα έθνη, τους οποίους φώτισε, όπως λέει κάπου: Έτσι λέγει ο Κύριος: Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα, και σε ημέρα σωτηρίας σε βοήθησα, και σε έδωσα ως διαθήκη των εθνών, για να καταστήσεις σταθερή τη γη και να δοθούν ως κληρονομιά οι έρημες περιοχές. Ποια είναι λοιπόν η κληρονομιά του Χριστού; Δεν είναι τα έθνη; Ποια είναι η διαθήκη του Θεού; Δεν είναι ο Χριστός; Όπως λέει και αλλού: Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα· ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου και ως ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης».

Εγώ δε εγκαταστάθηκα βασιλιάς από αυτόν πάνω στο άγιο όρος του, τη Σιών· και, Ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου, και ως ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης. Στη συνέχεια πρέπει να προχωρήσουμε στις άλλες φωνές του θεοφόρου· διότι λέει: Εγώ είμαι ο Κύριος που σε κάλεσα με δικαιοσύνη· και, Θα σε δώσω ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών, να βγάλεις από τα δεσμά τους δεμένους, και από τον οίκο της φυλακής αυτούς που κάθονται στο σκοτάδι. Και πάλι: Σε έθεσα ως διαθήκη του γένους, για σωτηρία έως τα πέρατα της γης. Και πάλι: Σε έδωσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανορθώσεις τη γη, και να κληρονομήσεις την κληρονομιά της ερήμου. —Λέγοντας σε εκείνους που βρίσκονται σε δεσμά: Πλησιάζει γρήγορα η δικαιοσύνη σου, και θα βγει στο φως το Σωτήριό σου· και στον βραχίονά μου θα ελπίσουν. Και ακόμη: Για χάρη της Σιών δεν θα σιωπήσω, και για χάρη της Ιερουσαλήμ δεν θα ησυχάσω· έως ότου εξέλθει ως φως η δικαιοσύνη σου, και το σωτήριό μου ανάψει σαν λαμπάδα· και θα δουν τα έθνη τη δικαιοσύνη σου, και οι βασιλιάδες τη δόξα σου· και θα κληθείς με το νέο σου όνομα, το οποίο ο Κύριος θα ορίσει, και θα είσαι στέφανος ομορφιάς στα χέρια του Θεού σου, και δεν θα ονομαστείς πλέον εγκαταλειμμένη· η γη σου δεν θα ονομαστεί έρημη.