Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 51:1

Επειδή όμως δεν αποδέχθηκαν τη διδασκαλία μέσω του Χριστού, παραμένοντας προσκολλημένοι στις σκιές του νόμου, γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, και πολύ εύλογα, ως ανθρώπους που νομίζουν μεν ότι έχουν το φως από τον νόμο, ενώ στην πραγματικότητα δεν το έχουν, τους απομακρύνει από την οικειότητα μαζί του λέγοντας: «Πορευθείτε στο φως της φωτιάς σας, και στη φλόγα την οποία ανάψατε». Διότι αυτό δεν ήταν φως για εκείνους, αλλά η ψευδαίσθηση ότι γνωρίζουν τον νόμο, ενώ ταυτόχρονα δεν ήθελαν πλέον να αποδεχθούν τα όσα προσφέρονται μέσω του Χριστού, έγινε γι' αυτούς πρόξενος φωτιάς και φλόγας. Διότι το γεγονός ότι πλήρωσαν το τίμημα για την ύβρη τους απέναντι στον Χριστό, και επιπλέον πέθαναν εγκλωβισμένοι στις αμαρτίες τους, το καθιστά ολοφάνερο προσθέτοντας: «Εξαιτίας μου σας συνέβησαν αυτά. Με λύπη θα κοιμηθείτε». Ποια είναι αυτά; Ότι δηλαδή λεηλατήθηκε η χώρα τους, οι κακοί χάθηκαν με κακό τρόπο, η αγία πόλη κυριεύθηκε και έπεσε στα χέρια των εχθρών, κατακάηκε και ο ίδιος ο ναός, και κοιμήθηκαν μέσα σε λύπη. Διότι εκείνοι που πεθαίνουν ανεξάγνιστοι, μη έχοντας αξιωθεί να λάβουν τη λύτρωση δια του Χριστού, δεν θα κοιμηθούν με την ελπίδα των ανταμοιβών και με πνευματική αγαλλίαση, αλλά με τον φόβο των τιμωριών και με λύπη εξαιτίας αυτών. <Ακούστε με, εσείς που επιδιώκετε το δίκαιο και αναζητάτε τον Κύριο. Κοιτάξτε τη στερεή πέτρα την οποία λαξεύσατε, και το βάθος του λάκκου τον οποίο σκάψατε.>

Και βέβαια, όπως έχει γραφτεί στις Πράξεις των αγίων Αποστόλων, πάρα πολλοί αποδέχθηκαν τον λόγο περί του Χριστού και αναγνώρισαν την εμφάνιση της δόξας του. Σε αυτούς, λοιπόν, απευθύνεται και λέει: Ακούστε με, εσείς που επιδιώκετε το δίκαιο και αναζητάτε τον Κύριο. Και λέει το δίκαιο αντί της δικαιοσύνης, εννοώντας προφανώς αυτήν που προέρχεται δια του Χριστού, δηλαδή, λέγω, δια της πίστεως σε αυτόν, η οποία δικαιώνει τον ασεβή, απαλλάσσει τους μολυσμένους από κάθε ρύπο, τους αγιάζει εν Πνεύματι και τους προσφέρει το λαμπρό καύχημα της υιοθεσίας. Επιδιώκουν δε το δίκαιο, όχι με την έννοια ότι το αποδιώχνουν και το απομακρύνουν από τη διάνοιά τους, αλλά ότι τρέχουν προς αυτό για να το φτάσουν. Κάτι τέτοιο είπε και ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την». Ή, μπορείς να το εννοήσεις και σύμφωνα με εκείνο που αναφέρεται να λέει ένας από τους αγίους προφήτες: «Με τι θα προφθάσω τον Κύριο, θα προσεγγίσω τον Ύψιστο Θεό μου;». Επιδιώκουν λοιπόν το δίκαιο, όπως είπα, ώστε όταν το βρουν, να το αρπάξουν. Αυτοί θα μπορούσαν να είναι εκείνοι που αναζητούν τον ίδιο τον Κύριο, δηλαδή τον Χριστό. Διότι τον βρίσκουν μέσω της πίστεως, εφόσον τους καλεί σε αυτό ο Θεός και Πατέρας.

Και βέβαια είπε κάπου ο Χριστός στα πλήθη των Ιουδαίων: «Μην γογγύζετε μεταξύ σας. Κανείς δεν μπορεί να έρθει σε μένα, εάν δεν τον ελκύσει ο Πατέρας που με έστειλε». Όμως, πρόσεξε τούτο: Ο Θεός δεν συνομιλεί απλώς με όλους, αλλά μάλλον με εκείνους που επιδιώκουν τη δικαιοσύνη και αναζητούν τον ίδιο, σύμφωνα με τους τρόπους που μόλις αναφέραμε. Επομένως, είναι όλοι θεοδίδακτοι όσοι καλούνται μέσω της πίστης στον Χριστό στην επίγνωση της αλήθειας. Και τι ακριβώς θέλει να δηλώσει η δύναμη αυτών των εννοιών, θα το εξηγήσουμε όσο είναι δυνατόν. Διότι το πλήθος των Ιουδαίων ήταν πάρα πολύ μεγάλο, αλλά εντελώς ελάχιστοι ήταν εκείνοι από αυτούς που πίστεψαν. Πλην όμως, προσπαθεί να παράσχει τη βεβαιότητα ότι με την πάροδο του χρόνου αυτοί που πιστεύουν θα αυξηθούν σε πολύ μεγαλύτερο αριθμητικά πλήθος, καθώς σε αυτούς που προέρχονται από την περιτομή θα έχουν προστεθεί και εκείνοι από τη λεγόμενη ακροβυστία, δηλαδή τα έθνη, εφόσον ο Θεός τους συγκεντρώνει, και λαμβάνει ως παράδειγμα για το γεγονός αυτό, ή μάλλον ως επιβεβαίωση της σχετικής ελπίδας, τον θεσπέσιο Αβραάμ και μαζί με αυτόν τη Σάρρα. Διότι αυτοί έγιναν η ρίζα ολόκληρου του έθνους, καίτοι βρίσκονταν σε προχωρημένη και υπερήλικη ηλικία, και δεν είχαν πλέον ελπίδες ότι θα μπορούσαν να τεκνοποιήσουν. Επειδή ο μεν ήταν εκατό ετών, η δε ήταν στείρα και άτεκνη.

Επειδή όμως για τον Θεό τίποτα δεν είναι ακατόρθωτο, αλλά τα πάντα είναι ομαλά και εύκολα, έγιναν αρχή και ρίζα ενός πλήθους ανθρώπων που ανταγωνίζεται τα άστρα. Διότι έχει ειπωθεί κάπου προς τον θεσπέσιο Αβραάμ να κοιτάξει ψηλά στα άστρα, και να πιστέψει ότι ισάριθμο με τα όσα βλέπει θα είναι το σπέρμα του. Ότι δε η Σάρρα δεν γέννησε σύμφωνα με τον νόμο της ανθρώπινης φύσης, και ο θεσπέσιος Αβραάμ έγινε πατέρας παιδιού όντας ήδη υπέργηρος και έχοντας περάσει την ακμή της ηλικίας του, αυτό λαμβάνει δύο παραδείγματα: μια στερεή πέτρα που λατομείται, και έναν βαθύ λάκκο που σκάβεται. Διότι όπως είναι από τα πλέον δυσχερέστατα το να μπορεί κανείς να λατομεί από πέτρα στερεή και σκληρή, και να σκάβει βαθύ πηγάδι, κατά τον ίδιο, νομίζω, τρόπο, δεν θα ήταν καθόλου εύκολο, μάλλον μάλιστα και ακατόρθωτο, το να γεννηθεί τέκνο από έναν ηλικιωμένο και μια στείρα. Όμως και αυτό συντελέστηκε παραδόξως, με την επίνευση του Θεού. Όταν λοιπόν εσείς που πιστέψατε νομίζετε ότι είστε ολιγοστοί, δεδομένου μάλιστα ότι το Θείο και ιερό κήρυγμα βρισκόταν στην αρχή του, εντούτοις, λέγει, να είστε σταθερά πεπεισμένοι ότι και η δική σας κατάσταση θα αυξηθεί σε πλήθος που θα ξεπερνά κάθε αριθμό. Διότι ο Αβραάμ ήταν ένας, και τον κάλεσα, και τον ευλόγησα, και αφού τον ευλόγησα τον αγάπησα, και αφού τον αγάπησα τον πληθύνα, δηλαδή τον κατέστησα πατέρα όλου του γένους των Ιουδαίων, ήτοι του έθνους, και επιπλέον αυτών που προέρχονται από την επαγγελία. Διότι έχει ειπωθεί προς τον Αβραάμ ότι «Σε κατέστησα πατέρα πολλών εθνών.»

Εκείνοι δε λένε: κοιτάξτε τη στερεή πέτρα την οποία λατομήσατε, κοιτάξτε και δείτε. Το βρίσκεις στα Ευαγγέλια: σε λαξευτό μνήμα, το οποίο ήταν λατομημένο από πέτρα. Και τι συμβαίνει; Τι είδους είναι η θύρα του μνήματος; Πάλι, άλλος προφήτης λέει: θανάτωσαν τη ζωή μου σε λάκκο και έθεσαν λίθο πάνω μου. Εγώ, ο λίθος ο ακρογωνιαίος, ο εκλεκτός, ο έντιμος, κείμαι στο εσωτερικό του λίθου για λίγο χρόνο, λίθος προσκόμματος για τους Ιουδαίους, και σωτήριος για όσους πιστεύουν. Φυτεύτηκε, λοιπόν, το ξύλο της ζωής στη γη, για να απολαύσει την ευλογία η καταραμένη γη και για να ελευθερωθούν οι νεκροί.

Ότι, λοιπόν, ετάφη ο Σωτήρας, το ακούσατε σαφώς στην προηγούμενη ομιλία από τον Ησαΐα που λέει: «η ταφή του θα είναι εν ειρήνη» (διότι ειρηνοποίησε κατά την ταφή του τον ουρανό και τη γη, προσάγοντας τους αμαρτωλούς στον Θεό), και ότι «από το πρόσωπο της αδικίας έχει αρθεί ο δίκαιος, και η ταφή του θα είναι εν ειρήνη, και θα παραδώσω τους πονηρούς αντί της ταφής του». Επίσης και η προφητεία του Ιακώβ που λέει στις Γραφές: «αφού ξάπλωσε, κοιμήθηκε σαν λιοντάρι και σαν σκύμνος· ποιος θα τον εγείρει;» Και το παρόμοιο χωρίο στο βιβλίο των Αριθμών: «αφού κατακλίθηκε, αναπαύθηκε σαν λιοντάρι και σαν σκύμνος». Και ακούσατε πολλές φορές τον ψαλμό που λέει: «και στο χώμα του θανάτου με κατέβασες». Ακόμη, επισημάναμε τον τόπο, λέγοντας: «κοιτάξτε την πέτρα την οποία λατομήσατε». Στη συνέχεια, λοιπόν, ας ακολουθήσουν οι μαρτυρίες σχετικά με την ίδια την ανάστασή του.

Και ο Ιωήλ λέγει: «Ενώπιόν του θα συνταραχθεί η γη και θα σκοτεινιάσει ο ουρανός· ο ήλιος και η σελήνη θα συσκοτιστούν και τα άστρα θα κρύψουν το φως τους». 〈ξα'〉 Ότι ο ήλιος θα δύσει το μεσημέρι — ο Αμώς λέγει: «Και θα συμβεί εκείνη την ημέρα, λέγει ο Κύριος ο Θεός, να δύσει ο ήλιος το μεσημέρι, και το φως του να συσκοτίσει τη γη μέρα μεσημέρι, και θα μετατρέψει τις εορτές σας σε πένθος». 〈ξβ'〉 Ότι τα ιμάτιά του θα διαμοιραστούν — ο Δαβίδ στον 〈ξα'〉 ψαλμό λέγει: «Διαμοίρασαν τα ιμάτιά μου μεταξύ τους και για τον ιματισμό μου έβαλαν κλήρο». 〈ξγ'〉 Ότι θα συσταυρωθεί με ληστές — ο Ησαΐας λέγει: «Και συγκαταλέχθηκε μεταξύ των ανόμων, και η ψυχή του παραδόθηκε στον θάνατο». 〈ξδ'〉 Ότι θα λογχίσουν την πλευρά του — ο Ζαχαρίας λέγει: «Θα στρέψουν το βλέμμα τους σε εκείνον που λόγχισαν (εκκέντησαν)». 〈ξε'〉 Ότι δεν θα συντριβεί οστό του — ο Μωυσής λέγει: «Δεν θα συντριβεί οστό του». 〈ξστ'〉 Ότι από την πλευρά του θα ρεύσει ύδωρ ως τύπος του βαπτίσματος — ο Ησαΐας λέγει: «Άρτος θα του δοθεί, και το ύδωρ του θα είναι βέβαιο». 〈ξζ'〉 Ότι θα τεθεί σε πέτρα — ο Ησαΐας λέγει: «Κοιτάξτε τη στερεή πέτρα, την οποία λαξεύσατε, και το κοίλωμα του λάκκου, που σκάψατε». 〈ξη'〉 Ότι η θύρα του μνήματος θα είναι λίθος — Ο ίδιος λέγει: «Και τοποθέτησαν λίθο επάνω μου». 〈ξθ'〉 Ότι θα τον σφραγίσουν — ο Δανιήλ λέγει: «Και έφεραν έναν λίθο και τον τοποθέτησαν στο στόμιο του λάκκου, και ο βασιλιάς τον σφράγισε με το δαχτυλίδι του και με το δαχτυλίδι των μεγιστάνων του, ώστε να μην αλλοιωθεί τίποτε σχετικά με τον Δανιήλ». 〈ο'〉 Ότι το πάθος του θα συμβεί στην αρχή του θέρους, στον δικό μας μήνα Μάρτιο — Στο Άσμα Ασμάτων λέγει: «Ο καιρός παρήλθε· τα έθνη πορεύθηκαν στον δρόμο τους».

Αλλά, για να μην τα πάθετε αυτά, σας προτρέπω ακόμη και τώρα να επιστρέψετε και να εισακούσετε αυτά μου τα λόγια. Και ακούστε λοιπόν, ω άνδρες που προσποιείστε ότι τιμάτε τον Κύριο, ενώ πράττετε τα αντίθετα από το θέλημα του Κυρίου με το να καταδιώκετε το δίκαιο και να θεωρείτε την ίδια την αλήθεια ως εχθρό· επειδή, εξαιτίας της υπερβολικής τους ανοησίας, τα πλήθη των Ιουδαίων, βλέποντας τον Μονογενή Λόγο του Θεού στη δική μας μορφή, δηλαδή να έχει γίνει άνθρωπος, δεν κατανόησαν μεν το μυστήριο γύρω από αυτόν, αλλά, μέσα στην αφροσύνη τους, τον λυπούσαν ανόσια παντού με δυσφημιστικές κραυγές. Όπως ανέφερα μόλις προηγουμένως, τους καθιστά φανερή την εξόχως μεγαλοπρεπή δόξα και δύναμή του, και αποτρέπει κάποιους που θέλουν να τρέφουν ταπεινά φρονήματα γι’ αυτόν λέγοντας: «Αποθέστε την πεποίθησή σας στον Κύριο». Επομένως, διακηρύσσει με τον πλέον σαφή τρόπο ότι ο ίδιος είναι Κύριος και Θεός, αποτρέποντας, όπως είπα, το να θέλουν να φρονούν και να λέγουν χαμαιπετή πράγματα γι’ αυτόν. Τι είναι λοιπόν αυτό που λέω; «Ατενίστε τη στερεή πέτρα που λαξεύσατε, και τον πυθμένα του λάκκου που σκάψατε».

Αντί δε για το «καὶ εἰς τὸν βόθυνον», ο Σύμμαχος μεταφράζει «εἰς τὴν τρυμαλιάν», ενώ ο Ακύλας «πρὸς ἐκκοπήν». Φαίνεται δε ότι μέσω αυτών ο λόγος αινίσσεται εκείνην ακριβώς την «πέτρα» που υποδέχθηκε το σώμα του Σωτήρος, στην οποία «ο Ιωσήφ» έσκαψε το σπήλαιο «στο καινούργιο του μνημείο». Έπειτα, από εκεί μεταβαίνει στο παράδειγμα του Αβραάμ και της Σάρρας, οι οποίοι, όντας σαν «πέτρα» άγονοι, άκαρποι και άτεκνοι και μέχρι τα γηρατειά τους στείροι, αυξήθηκαν «σαν τα άστρα του ουρανού στο πλήθος». Γι' αυτό λέει: «διότι ήταν ένας, και τον κάλεσα και τον αγάπησα και τον πλήθυνα». Όπως λοιπόν έπραξα στην περίπτωση του Αβραάμ, έτσι μην απελπίζεστε, διότι και από αυτήν την «πέτρα», την οποία εσείς οι ίδιοι «λατομήσατε», θα προκύψει κάποια ελπίδα σωτηρίας για όλους τους ανθρώπους, ώστε η χάρη που πρόκειται να δοθεί σε όλα τα έθνη από εμένα μέσω της εν λόγω «πέτρας» να μην υπολείπεται της υπόσχεσης προς τον Αβραάμ. «Πέτρα» βέβαια ήταν και το σπήλαιο, το οποίο «λατόμησε ο Ιωσήφ» για μνημείο, αλλά και τον ίδιο τον Χριστό γνωρίζει να ονομάζει «πέτρα» ο θείος Απόστολος, λέγοντας: «η δε πέτρα ήταν ο Χριστός».

Επειδή δε εκείνοι που μηχανεύτηκαν τον θάνατό του, απλώνοντας τα χέρια τους, πλήγωσαν το σώμα του Χριστού κατά το Πάθος, εύλογα ελέχθη προς αυτούς το εξής: «κοιτάξτε τη στερεή πέτρα την οποία λαξεύσατε, και το κοίλωμα του λάκκου τον οποίο σκάψατε». Αυτό διδάσκει και ο ίδιος ο Σωτήρας στους Ψαλμούς λέγοντας: «Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου, καταμέτρησαν όλα τα οστά μου». Ίσως δε με το «κοίλωμα του λάκκου» να υπαινίχθηκε την τρωθείσα πλευρά του σώματός του, από την οποία βγήκε αίμα και νερό. Αλλά, όπως ακριβώς στην περίπτωση του Αβραάμ και της άγονης, άτεκνης και εκ φύσεως στειρωμένης Σάρρας, με παράδοξη και θεϊκή δύναμη δημιουργήθηκε πλήθος «σαν τα άστρα του ουρανού», έτσι και τώρα θα συμβεί μέσω της «πέτρας» που «λαξεύτηκε» και «σκάφτηκε» από εσάς. Διότι μέσω αυτής της ίδιας της Σιών, εννοώ δε το θεοσεβές πολίτευμα, και εννοώ την απεγνωσμένη Σιών: «και εσένα τώρα θα παρηγορήσω, Σιών», δηλώνοντας το θεοσεβές με το «θα παρηγορήσω», το οποίο εξαιτίας σας κατέστη έρημο.

Κεφάλαιο ξθ'. Προσφώνηση προς τον Ισραήλ να προσέξει τα θαύματα του δεσποτικού τάφου, να αναλογιστεί την ευλογία του Αβραάμ και να προσδοκά τον εγκαινιασμό της Σιών, την προσέλευση των εθνών και τη συντέλεια των στοιχείων· και προτροπή προς τους πιστούς να μη φοβούνται τα σκώμματα των απίστων.

Ακούστε με εσείς που επιδιώκετε το δίκαιο και ζητάτε τον Κύριο, κοιτάξτε προς τη στερεή πέτρα την οποία λατομήσατε, ... κοιτάξτε προς τον Αβραάμ τον πατέρα σας και προς τη Σάρρα που σας γέννησε· διότι ένας ήταν, και τον κάλεσα και τον ευλόγησα και τον αγάπησα και τον πλήθυνα. Και τώρα εσένα θα παρηγορήσω, Σιών, και παρηγόρησα όλα τα έρημα μέρη της, και θα κάνω τα έρημα μέρη της σαν παράδεισο και τα δυτικά της μέρη σαν παράδεισο του Κυρίου· ευφροσύνη και αγαλλίαση θα βρουν σε αυτήν, δοξολογία και φωνή αίνεσης. ... και η κρίση μου θα είναι φως των εθνών. Πλησιάζει γρήγορα η δικαιοσύνη μου, και θα εξέλθει σαν φως το σωτήριό μου, και στον βραχίονά μου θα ελπίσουν τα έθνη· εμένα θα προσδοκούν τα νησιά, ... υψώστε προς τον ουρανό τα μάτια σας και κοιτάξτε κάτω στη γη, διότι ο ουρανός σαν καπνός διαλύθηκε, και η γη σαν ένδυμα θα παλιώσει, και οι κατοικούντες στη γη σαν και αυτά θα πεθάνουν, αλλά το σωτήριό μου θα υπάρχει στον αιώνα, και η δικαιοσύνη μου δεν πρόκειται να εκλείψει. Ακούστε με εσείς που γνωρίζετε την κρίση ... μην φοβάστε τον ονειδισμό των ανθρώπων, και μην υποκύπτετε στις προσβολές τους. Διότι σαν ένδυμα θα καταφαγωθούν από τον χρόνο, και σαν μαλλί θα καταφαγωθούν από τον σκόρο, η δε δικαιοσύνη μου θα υπάρχει στον αιώνα, και το σωτήριό μου σε γενεές γενεών.

Και αποκόπηκε χωρίς τη χρήση χεριών. Υπαινίσσεται την κατά σάρκα γέννηση. Είδε να ονομάζει όρος και τις γυναίκες, όπως όταν λέει: Από τον λάκκο από τον οποίο εξορυχθήκατε. Και σε πολλά σημεία ονομάζεται λίθος λόγω της σταθερότητάς του. Και πάνω σε όποιον πέσει, θα τον κατασυντρίψει, λέει, σαν τον κονιορτό από το καλοκαιρινό αλώνι, δηλώνοντας εδώ το ακατανίκητο.

Επειδή, λοιπόν, είχαν καταστραφεί τα Ιεροσόλυμα και ο ναός είχε γίνει ερείπιο, και όλοι, αφού έγιναν αιχμάλωτοι και δέθηκαν, οδηγήθηκαν σε ξένη χώρα, ενώ βάρβαροι κατέλαβαν τη γη τους αντί για αυτούς, και διατάχθηκαν να φυτέψουν αμπέλια, να χτίσουν σπίτια και να τελέσουν γάμους, τα γεγονότα αυτά έριξαν τους Ιουδαίους σε απελπισία. Άρχισαν, λοιπόν, να συλλογίζονται μέσα τους ότι: «Εάν, ενώ είχαμε πόλη, και όπλα, και πύργους, και τόση περιουσία σε χρήματα, καθώς και ναό, θυσιαστήριο, ιεροτελεστίες, λατρεία, και όλη την υπόλοιπη κρατική υπόσταση, παραδοθήκαμε, γίναμε αιχμάλωτοι και οδηγηθήκαμε στη δουλεία· τώρα, που βρισκόμαστε σε ξένη χώρα και έχουμε στερηθεί τα πάντα, όντας γυμνοί και δούλοι, πώς θα μπορέσουμε να ανακτήσουμε την πατρίδα μας;». Επειδή, λοιπόν, πολλοί από τους πιο αδύναμους, αναλογιζόμενοι αυτά, θορυβούνταν και ταράζονταν, και δεν έδιναν προσοχή στους προφήτες που τους μιλούσαν για την επιστροφή· για τον λόγο αυτόν μίλησε έτσι, αποδεικνύοντας σε όλους μέσα από αυτό ότι χρειάζεται πίστη σε όσα λέγονται από τον Θεό. Απευθύνονται, βέβαια, σε αυτούς και άλλοι προφήτες με διαφορετικούς τρόπους, όπως ο Ησαΐας, ο οποίος λέει τα εξής: «Κοιτάξτε τη στερεή πέτρα από την οποία λατομηθήκατε, και τον πυθμένα του λάκκου από τον οποίο εξορυχθήκατε». Και πάλι: «Κοιτάξτε τον Αβραάμ τον πατέρα σας, και τη Σάρρα που σας γέννησε, διότι ήταν ένας όταν τον κάλεσα, και τον αγίασα, και τον πλήθυνα». Αυτό δε που λέει, έχει την εξής έννοια: «Δεν ήταν βάρβαρος ο Αβραάμ;».

Δεν ήταν άγονος και σε προχωρημένη ηλικία; Δεν είχε γυναίκα που και λόγω ηλικίας και λόγω φύσεως ήταν ακατάλληλη για τεκνοποίηση; Δεν είχαν χαθεί από παντού οι ελπίδες για την περίπτωσή του; Τι συνέβη λοιπόν; Δεν γέμισα ολόκληρη την οικουμένη από εκείνον τον έναν, τον άγονο, τον ηλικιωμένο; Γιατί, λοιπόν, ταράζεστε; Διότι, αν από τον έναν μπόρεσα να γεμίσω την οικουμένη, πολύ περισσότερο θα γεμίσω τα Ιεροσόλυμα από εσάς τους λίγους. Γι’ αυτό λέει: «Κοιτάξτε τη στερεή πέτρα από την οποία λαξευτήκατε»· αποκαλώντας έτσι τον Αβραάμ· «και το κοίλωμα του λάκκου από το οποίο εξορυχθήκατε»· ονομάζοντας έτσι τη Σάρρα. Επειδή, όπως ακριβώς ο λάκκος δεν έχει από μόνος του νερό που να αναβλύζει, αλλά το δέχεται από τις βροχές άνωθεν, έτσι και εκείνη, ενώ στερούνταν τη δύναμη της τεκνοποιίας, έλαβε αυτή την ικανότητα άνωθεν· και όπως η πέτρα δεν έφερε ποτέ καρπό, έτσι ούτε και ο Αβραάμ ήταν σε θέση να φέρει. Αλλά εγώ σας έβγαλα από εκεί, και από τον έναν γέμισα τόσες χώρες. Γι’ αυτόν τον λόγο οδηγεί και τον Ιεζεκιήλ στην πεδιάδα και του δείχνει έναν σωρό από οστά, και προφητεύοντας τα ανασταίνει, δείχνοντάς τους τα οστά και λέγοντας: «Αν μπορώ να αναστήσω τους νεκρούς, πολύ περισσότερο μπορώ να επαναφέρω εσάς που ζείτε».