Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 51:17

Είναι γραμμένο, λοιπόν, στους προφήτες: «Διότι για πολλές ημέρες θα παραμείνουν οι υιοί του Ισραήλ χωρίς βασιλιά, χωρίς άρχοντα, χωρίς ιερατείο και χωρίς ιερές φανερώσεις. Και μετά από αυτά θα επιστρέψουν οι υιοί του Ισραήλ και θα αναζητήσουν τον Κύριο τον Θεό τους, και τον Δαβίδ τον βασιλιά τους, και θα νιώσουν δέος ενώπιον του Κυρίου και για τα αγαθά του κατά τις έσχατες ημέρες.» Το ότι, βέβαια, με αυτά τα λόγια ο προφήτης ονομάζει «Δαβίδ» τον Χριστό, ο οποίος προέρχεται κατά σάρκα από το σπέρμα του Δαβίδ, νομίζω πως κανείς απολύτως δεν θα το αμφισβητήσει. Διότι, ενώ ο θεσπέσιος Δαβίδ είχε ήδη πεθάνει, τα λόγια της προφητείας ειπώθηκαν πολλά χρόνια αργότερα. Γνωρίζει δε και ο πάνσοφος Παύλος ότι θα συμβεί, στους κατάλληλους καιρούς, η κλήση μέσω της πίστεως εκείνων που κατάγονται εξ αίματος από τον Ισραήλ. Επειδή και ο ίδιος είπε κάποτε ότι: «Όταν δε εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, τότε όλος ο Ισραήλ θα σωθεί»· άλλοτε πάλι απευθύνεται και στους ίδιους τους πιστούς που προέρχονται από τα έθνη, και λέει, χρησιμοποιώντας το παράδειγμα του φυτού και της ελιάς: «Αν όμως μερικοί από τους κλάδους αποκόπηκαν, για να μπολιαστείς εσύ, μην καυχιέσαι εις βάρος των κλάδων.» Διότι δεν βαστάζεις εσύ τη ρίζα, αλλά η ρίζα εσένα. Όπως δηλαδή εσύ αποκόπηκες από τη φυσική σου αγριελιά, και παρά φύση μπολιάστηκες σε ήμερη ελιά, έτσι και αυτοί, οι φυσικοί κλάδοι, θα μπολιαστούν στη δική τους ελιά. Ώστε λοιπόν, Ιερουσαλήμ, λέει, εξεγέρσου.

Διότι τόλμησαν να πουν από πάρα πολλή αφροσύνη, δηλαδή απόνοια, και άθεο φρόνημα: «Εμείς γνωρίζουμε ότι στον Μωυσή μίλησε ο Θεός, αυτόν όμως δεν γνωρίζουμε από πού είναι». Αλλά, λέγει, εκείνοι που παλαιότερα αρνούνταν και είχαν διολισθήσει σε αυτόν τον βαθμό ασέβειας, αφού λάβουν στη γλώσσα τους δικούς μου λόγους και τεθούν υπό τη σκέπη της δεξιάς μου χειρός, θα αναγνωρίσουν τον Λυτρωτή, και θα ομολογήσουν λέγοντας σε αυτόν: Εσύ είσαι ο Θεός μου. Επομένως, η πίστη είναι σωτήριο πράγμα, και η δύναμη της ομολογίας στον Χριστό είναι οδός που οδηγεί στην ατέρμονη ζωή. <Ξύπνα, ξύπνα, σήκω επάνω, Ιερουσαλήμ, εσύ που ήπιες το ποτήρι του θυμού από το χέρι του Κυρίου. Διότι το ποτήρι της πτώσεως, το κύπελλο του θυμού το ήπιες, και το άδειασες, και δεν υπήρχε κανείς να σε παρηγορήσει από όλα τα τέκνα σου που γέννησες· και δεν υπήρχε κανείς να κρατήσει το χέρι σου, ούτε από όλους τους υιούς σου που ανέθρεψες.> Απευθύνεται στη Συναγωγή των Ιουδαίων σαν να έχει πέσει και να κείτεται ακόμη, και την προστάζει να σηκωθεί, σχεδόν δίνοντάς της το χέρι και δείχνοντας ευσπλαχνία ως Θεός. Και βέβαια δεν λέμε ότι η έγερση είναι σωματική, διότι ούτε η πτώση πρέπει να νοείται ως τέτοια, αλλά μάλλον ως νοητή, εφόσον έχει συντελεστεί μέσα στην απιστία. Άρα, το αγαθό της αναστάσεως ως προς αυτά έγκειται στην πίστη.

Διότι ομολογουμένως έχουν πέσει στον όλεθρο, μη αποδεχόμενοι το ευαγγελικό και σωτήριο κήρυγμα, αλλά προσέχοντας περισσότερο σε διδασκαλίες και εντάλματα ανθρώπων, αν και ο Θεός λέει ολοκάθαρα μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Λαέ μου, αυτοί που σας μακαρίζουν, σας πλανούν, και ταράσσουν τον δρόμο των ποδιών σας». Διότι, μιλώντας τους συνεχώς για τον νόμο που δόθηκε μέσω του Μωυσή, εκείνοι που έλαχαν να τους καθοδηγούν, και φωνάζοντας συχνά εκείνο: «Μακάριοι είμαστε, Ισραήλ, διότι τα αρεστά στον Κύριο μας είναι γνωστά», απομάκρυναν τον νου όσων ήταν υπό την εξουσία τους από την αγάπη προς τον Χριστό, και πείθοντάς τους να περιφρονούν τη χάρη του, τους έχουν πλανήσει και έχουν ανακατέψει τον δρόμο των ποδιών τους, μην αφήνοντάς τους να ορθοποδήσουν, δηλαδή να πορευθούν μέσω ευθύγραμμου δρόμου προς τη δικαίωση που προέρχεται από την πίστη, μολονότι ο νόμος δεν τελειοποιεί τίποτα. Επομένως, «Εξεγέρσου», λέει· αυτό είναι ολοκάθαρα εκείνο που εκφράζεται διά της φωνής του Παύλου: «Έγειρε εσύ που κοιμάσαι, και ανάστα από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός». Και επιπλέον αυτού και το εξής: «Γι' αυτό ανορθώστε τα χαλαρωμένα χέρια και τα παραλυμένα γόνατα, και κάντε ορθούς δρόμους για τα πόδια σας». Το ότι δε έχουν εκτίσει ποινή πρέπουσα και ισάξια με τις ασέβειές τους, επειδή ύβρισαν τον Χριστό και τόλμησαν, στο μέτρο που εξαρτιόταν από αυτούς, να παραδώσουν στον θάνατο τον αρχηγό της ζωής, το αποδεικνύει λέγοντας: «Αυτή που ήπιε το ποτήρι της οργής από το χέρι του Κυρίου».

Διότι το ποτήριο της πτώσεως, το κύπελλο του θυμού εξέχεας και άδειασες. Και με τη λέξη κύπελλο εννοεί την κρίση· το δε «άδειασες», σε αυτά εδώ τα λόγια δεν σημαίνει το «έχυσες έξω», αλλά μάλλον τούτο, ότι «το ήπιες ολόκληρο», δηλαδή, δέχθηκες πλήρη τον θυμό από τον Κύριο και υπέμεινες οργή ισάξια με τα παραπτώματά σου. Διότι ως κακοί καταστράφηκαν κακώς, αφενός επειδή λεηλατήθηκε όλη η χώρα τους, και μαζί με τα Ιεροσόλυμα πυρπολήθηκε και ο ίδιος ο περίφημος ναός, και επιπροσθέτως επειδή εξέπεσαν από την ελπίδα προς τον Θεό και εκδιώχθηκαν από το ποίμνιο των αγίων. Ενώ λοιπόν σου συνέβησαν όλα αυτά, λέει, και ενώ ήσουν σαν μεθυσμένη από τον πληρέστατο θυμό, κανένα από τα τέκνα σου δεν στάθηκε δίπλα σου· δεν υπήρξε κανείς να σε πιάσει από το χέρι, δεν υπήρξε κανείς για να σε παρηγορήσει.

Λέγει, λοιπόν, ότι τους εχθρούς του θα τους καταδιώξει και θα τους καταλάβει το σκοτάδι. Και προφανώς όχι βέβαια αυτό της νύχτας, αλλά, νομίζω, ένα άλλο, νοητό, που κατανοείται υπό τη μορφή παθήματος. Διότι γνωρίζει να σκοτεινιάζει τον ανθρώπινο νου και μια αμείλικτη συμφορά και ένα πικρό και απροσδόκητο πάθημα, το οποίο ακριβώς συνέβη στους παλαιότερους, όταν οδηγήθηκαν στην αιχμαλωσία και κυριεύτηκε η χώρα τους. Γι' αυτόν τον λόγο ο Θεός, παρομοιάζοντας τέτοιου είδους κακά με κρασί και μέθη, πολύ ορθά έλεγε στον μακάριο Ιερεμία: «Πάρε το ποτήρι του άκρατου αυτού κρασιού από το χέρι μου και θα ποτίσεις όλα τα έθνη προς τα οποία εγώ θα σε αποστείλω, και θα πιουν και θα ξεράσουν, και θα καταληφθούν από μανία εξαιτίας της μάχαιρας που εγώ αποστέλλω ανάμεσά τους». Και μάλιστα και διά της φωνής του Ησαΐα προς αυτήν: «Διότι ήπιες μέχρι τέλους και άδειασας το ποτήρι της πτώσεως, το κύπελλο του θυμού». Λέει, λοιπόν, ότι με μέθη και σκοτάδι θα καταληφθούν όσοι τρέφουν εχθρικά φρονήματα κατά του Θεού, αποτρέποντάς τους πολύ ορθά ώστε να επιλέξουν να φρονούν εκείνα που θα ήταν προτιμότερο να γνωρίζουν και να πράττουν.

Αφού ο Λόγος προανήγγειλε την κλήση των εθνών μέσα από τα προηγούμενα, στα οποία αναφερόταν: «ακούστε με, ακούστε με, λαέ μου, και εσείς οι βασιλείς, δώστε προσοχή σε εμένα· διότι νόμος θα εξέλθει από εμένα και η κρίση μου θα γίνει φως των εθνών», μέσω των προκειμένων μεταβαίνει σε άλλη υπόθεση και απευθύνεται στην πεσμένη Ιερουσαλήμ, την οποία προτρέπει να σηκωθεί από την πτώση της. Φαίνεται δε ότι με αυτά υποδηλώνει την έσχατη πτώση της, την οποία υπέστη μετά από τα όσα τολμήθηκαν μέσα σε αυτήν εναντίον του Σωτήρος ημών, εξαιτίας των οποίων και δοκίμασε την οργή του Θεού. Επειδή όμως ο Λόγος είναι αγαθός και φιλάνθρωπος και δεν επιθυμεί «τον θάνατο του αμαρτωλού, όσο τη μετάνοιά του», την προτρέπει να σπεύσει σε μετάνοια, προδιαγράφοντας αγαθές ελπίδες, σε περίπτωση που μετανοήσει. Γι' αυτό λέει: «Εξεγέρσου, εξεγέρσου, ανάστηθι, Ιερουσαλήμ, εσύ που ήπιες από το χέρι του Κυρίου το ποτήρι του θυμού του»· επομένως η Ιερουσαλήμ είναι εκείνη που «ήπιε το ποτήρι της οργής».

Και υπάρχει μία άλλη Ιερουσαλήμ, για την οποία κυρίως προφητεύονται αυτά, γι' αυτό δεν πρέπει να επιτρέπουμε ούτε να νομίζουμε ότι λέγονται για την ίδια (πόλη), ούτε ότι είναι αντίθετα μεταξύ τους· διότι η μεν βρίσκεται στον ουρανό, όπου λέγεται ότι βασιλεύει ο Θεός, και την οποία ούτε «οργή» ούτε «θυμός» αγγίζει· διότι «έφυγε οδύνη και λύπη και στεναγμός» από αυτήν. Η δε άλλη είναι η πόλη του Θεού που έχει συσταθεί πάνω στη γη, μέσω της οποίας αποδείξαμε ότι υποδηλώνεται το θεοσεβές πολίτευμα μεταξύ των ανθρώπων· και μία άλλη, πέρα από αυτές, είναι εκείνη που δοκίμασε τον «θυμό» του Θεού εξαιτίας των παρανομιών των κατοίκων της. Αντί δε του: «το ποτήριο της πτώσεως, το κύπελλο του θυμού μου», ο Σύμμαχος απέδωσε: «το ποτήριο του θυμού του, τον κρατήρα του σπαραγμού ήπιε και στράγγιξε, και δεν υπάρχει κανείς να την παρηγορήσει». Πίνει δε κάποιος «το ποτήριο του θυμού και της πτώσεως» και «αφού πιει το στραγγίζει», όταν υφίσταται όλες τις τιμωρίες και τις κολάσεις που του επιβάλλονται για τα ατοπήματα που έχει πράξει.

Και προσθέτει: «Γι' αυτό, άκουσε λοιπόν, εσύ που είσαι ταλαιπωρημένη και μεθυσμένη, αλλά όχι από κρασί». Και προσθέτει σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Αυτά λέγει ο Δεσπότης σου· και ο Θεός σου θα υπερασπιστεί τον λαό Του. Ιδού, αφαίρεσα από το χέρι σου το ποτήρι του σπαραγμού, τον κρατήρα, το ποτήρι του θυμού, δεν θα το πιεις ποτέ ξανά». Υπόσχεται δε ο Λόγος στην Ιερουσαλήμ ότι «θα πάρει» από αυτήν «το ποτήρι του θυμού», εάν μετανοήσει· διότι το «ιδού, αφαίρεσα» έχει λεχθεί αντί του «θα αφαιρέσω». Εάν πράξεις αυτά που σε προστάζουν και εάν υπακούσεις στον Λόγο που σου λέγει: «Εξεγέρσου, εξεγέρσου, ανάστηθι, Ιερουσαλήμ»· διότι σε αυτήν, εφόσον «εξεγερθεί» και σηκωθεί, υπόσχεται τα όσα έχουν ειπωθεί, ενώ αν δεν υπακούσει ούτε εξεγερθεί ούτε αναστηθεί από την πτώση της, αλλά παραμείνει απειθής και ανυπάκουη, η ίδια θα είναι η αιτία για τον εαυτό της που δεν θα επιτύχει τα υπεσχημένα. Αυτά δε λέγονταν προς όλο το έθνος των Ιουδαίων· διότι δεν απευθύνονταν αυτές οι προσφωνήσεις στους λίθους και στα οικοδομήματα, ούτε στο χώμα της γης και στην ερημιά του τόπου. Θα κατανοήσεις δε το νόημα του λόγου από το ότι και σε άλλα σημεία λέγεται στους ίδιους: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται; Ή αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει; Γιατί απομακρύνεστε με απομάκρυνση αναιδή; λέγει ο Κύριος». Υπόσχεται λοιπόν ότι θα την αναστήσει, ώστε «να μην πιει πλέον το ποτήρι του θυμού»· διότι αυτό πρόκειται να δοθεί στους εχθρούς της.

«Θα βρέξει επί των αμαρτωλών παγίδες, πυρ και θείο, και πνεύμα καταιγίδας θα είναι η μερίδα του ποτηριού τους». Τις οδυνηρές κολάσεις σε πολλά σημεία τις φανερώνει το ποτήρι, όπως στον Ησαΐα: «Ξύπνα, ξύπνα, Ιερουσαλήμ, εσύ που ήπιες το ποτήρι της πτώσης, το κύπελλο του θυμού». Αλλά και στον Ιερεμία λέει ο Θεός: «Πάρε τον άκρατο οίνο από το χέρι μου, και θα ποτίσεις με αυτόν όλα τα έθνη, προς τα οποία εγώ σε αποστέλλω». Τέτοιου είδους είναι το προκείμενο ποτήρι, του οποίου το περιεχόμενο είναι πυρ και θείο και πνεύμα καταιγίδας· σύμβολα του οποίου, βεβαίως, υπήρξαν όσα επέπεσαν κατά των Σοδόμων. Και το μεν πυρ δηλώνει την απειλή της κατάκαυσης, το δε θείο το μέσο που αναζωπυρώνει ακόμη περισσότερο το πυρ, ενώ το πνεύμα της καταιγίδας τη δίνη του πειρασμού. Διότι έχει ειπωθεί στον Ησαΐα: «Όπως μια καταιγίδα θα περνούσε μέσα από την έρημο πλησιάζοντας· ένα φοβερό και σκληρό όραμα μου αναγγέλθηκε». Υπάρχει όμως και για τους ευσεβείς ποτήρι που προσφέρει άριστη μέθη, για το οποίο ίσως έχει ειπωθεί και τούτο: «Ο Κύριος είναι η μερίδα της κληρονομιάς μου και του ποτηριού μου». Και επαφίεται στα αγαθά έργα το μεν ένα να το αποφύγουμε, το δε άλλο να το επιλέξουμε.

Εγέρσου, εγέρσου, εσύ που ήπιες από το χέρι του Κυρίου το ποτήρι του θυμού του· διότι το ποτήρι της πτώσεως, το κύπελλο του θυμού μου, το ήπιες μέχρι τέλους και το άδειασες. Και δεν υπήρχε κανείς να σε παρηγορήσει από όλα τα τέκνα σου που γέννησες, και δεν υπήρχε κανείς να κρατήσει το χέρι σου. Ιδού, πήρα από το χέρι σου το ποτήρι της πτώσεως, το κύπελλο του θυμού μου, και δεν θα το πιεις ποτέ ξανά· και θα το δώσω στα χέρια εκείνων που σε αδίκησαν και σε ταπείνωσαν. Εγέρσου, εγέρσου, ντύσου τη δύναμη, ντύσου τη δόξα σου· τίναξε από πάνω σου το χώμα και σήκω. Κάθισε, λύσε τον δεσμό του τραχήλου σου. Σήκωσε τα μάτια σου ολόγυρα και δες συγκεντρωμένα τα τέκνα σου· ιδού, συγκεντρώθηκαν και ήλθαν προς εσένα· ζω εγώ, λέγει ο Κύριος, ότι θα τους ντυθείς όλους αυτούς σαν στολίδι και θα τους περιβληθείς σαν στολίδι νύφης· διότι οι έρημοι τόποι σου και οι κατεστραμμένοι και οι ερειπωμένοι τώρα θα αποδειχθούν στενοί από το πλήθος των κατοίκων σου, και θα απομακρυνθούν από εσένα αυτοί που σε καταπίνουν. Διότι θα πουν στα αυτιά σου οι γιοι σου, τους οποίους είχες χάσει: Στενός είναι ο τόπος για μένα, κάνε μου τόπο για να κατοικήσω, και θα πεις στην καρδιά σου: Ποιος μου τους γέννησε αυτούς; Εγώ ήμουν άτεκνη και χήρα, αυτούς ποιος μου τους ανέθρεψε; Εγώ εγκαταλείφθηκα μόνη, αυτοί πού βρίσκονταν για μένα;

Δίδαξέ με κάτι περί ποιμαντικής, και τον λαό τούτο περί ευπείθειας· φιλοσόφησε λίγο για την παρούσα πληγή, για τα δίκαια κρίματα του Θεού, είτε τα κατανοούμε εμείς είτε αγνοούμε τη μεγάλη τους άβυσσο. Πώς δηλαδή και η ελεημοσύνη μπαίνει σε ζυγό, σύμφωνα με τον άγιο Ησαΐα (διότι ούτε το αγαθό παρέχεται χωρίς δίκαιη κρίση, έστω κι αν έτσι φάνηκε σε εκείνους που είχαν κοπιάσει από νωρίς στον αμπελώνα, οι οποίοι δεν κατανοούσαν το άνισο που κρύβεται στην ισότητα), και η οργή είναι ανάλογη των αμαρτημάτων, αποκαλούμενη ποτήρι στο χέρι του Κυρίου, και κύπελλο πτώσεως που καταπίνεται, αν και για όλους αφαιρείται κάτι από την τιμωρία που τους αξίζει, και ο Θεός αναμειγνύει την άκρατη οργή του με φιλανθρωπία· γέρνοντας από την αυστηρότητα προς την επιείκεια για όσους παιδαγωγούνται με τον φόβο, και για όσους από τη μικρή θλίψη συλλαμβάνουν και κυοφορούν την επιστροφή και γεννούν τέλειο πνεύμα σωτηρίας· διατηρώντας όμως το κατακάθι, το έσχατο μέρος της οργής, για να το αδειάσει ολόκληρο σε όσους δεν θεραπεύονται από τη χρηστότητα, αλλά σκληρύνονται, όπως ο σκληρόκαρδος Φαραώ και σκληρός εργοδότης, ο οποίος φυλάχθηκε ως δείγμα της δύναμης του Θεού εναντίον των ασεβών.

Ξύπνα, ξύπνα, σήκω, Ιερουσαλήμ, εσύ που ήπιες από το χέρι του Κυρίου το ποτήρι του θυμού του. Διότι το ποτήρι της πτώσης, το κύπελλο του θυμού το ήπιες και το άδειασες, και δεν υπήρχε κανείς να σε παρηγορήσει από όλα τα παιδιά σου που γέννησες, και δεν υπήρχε κανείς να σε πιάσει από το χέρι, ούτε καν από όλους τους γιους σου που ανέθρεψες. ... πτώση και συντριβή, πείνα και μάχαιρα· ποιος θα σε παρηγορήσει; Οι γιοι σου, που βρίσκονται σε απόγνωση, που κοιμούνται στην άκρη κάθε εξόδου σαν μισοβρασμένο τεύτλο ... γι' αυτό άκουσε, εσύ η ταπεινωμένη, που είσαι μεθυσμένη αλλά όχι από κρασί. Έτσι λέει ο Κύριος και Θεός, που κρίνει τον λαό του: Ιδού, πήρα από το χέρι σου το ποτήρι της πτώσης, το κύπελλο του θυμού, και δεν θα το πιεις πια. Και θα το δώσω στα χέρια εκείνων που σε αδίκησαν και εκείνων που σε ταπείνωσαν, οι οποίοι είπαν στην ψυχή σου: Σκύψε, για να περάσουμε από πάνω σου. Και εσύ έβαλες την πλάτη σου ίσα με το χώμα, έξω στον δρόμο, για να την πατούν οι διαβάτες.

Πότε θα ακούσεις από τον Θεό: «Ξύπνα, ξύπνα, σήκω εσύ που ήπιες το ποτήρι της οργής μου και το κύπελλο της πτώσης. Ντύσου τη δύναμή σου, ντύσου τη δόξα σου. Τίναξε από πάνω σου το χώμα και σήκω. Βγάλε τα δεσμά από τον τράχηλό σου· πλάτυνε τον τόπο της σκηνής σου και των παραπετασμάτων σου. Μη φοβάσαι που ντροπιάστηκες, ούτε να εντραπείς που χλευάστηκες και χτύπησαν τα χέρια τους εναντίον σου όλοι οι διαβάτες του δρόμου, σφύριξαν και κούνησαν τα κεφάλια τους και είπαν "αυτή είναι η πόλη, το στεφάνι της δόξας και η χαρά όλης της γης;" και "πώς κάθισε σαν χήρα αυτή που ήταν γεμάτη από λαούς και η άρχουσα των χωρών έγινε υποτελής σε φόρους;" Διότι είπε ο Θεός σου "για λίγο χρόνο σε εγκατέλειψα, και με έλεος μεγάλο θα σε σπλαχνιστώ. Με λίγη οργή απέστρεψα το πρόσωπό μου, και με έλεος αιώνιο θα σε ελεήσω." Ή λοιπόν θα ψάλεις σαν τον Δαβίδ προς τον Θεό: "Ανάλογα με το πλήθος των οδυνών στην καρδιά μου, οι παρηγοριές σου εύφραναν την ψυχή μου." Ποιος νέος Μωυσής θα σταθεί δίπλα σου, ή ποιος Ζοροβάβελ θα εμφανιστεί για να σε επαναφέρει; Και πότε θα μπορέσεις να συνάξεις τα τέκνα σου από τους τέσσερις ανέμους, ανάμεσα στα οποία σκορπιστήκαμε, με τον ίδιο τρόπο που τα φιλόστοργα πουλιά μαζεύουν κάτω από τις φτερούγες τους τα δικά τους νεοσσά;