Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 51:2

«Ατενίστε τον Αβραάμ τον πατέρα σας και τη Σάρρα που σας γέννησε, διότι ένας ήταν όταν τον κάλεσα, και τον ευλόγησα, και τον αγάπησα, και τον πληθύνα.» Αφού λοιπόν ήλεγξε επαρκώς αυτούς που είχαν αποσκληρυνθεί απέναντι στην αλήθεια και κατέστησε σαφή την κόλαση που θα τους έβρισκε, εάν δεν επέλεγαν να ακολουθήσουν τα ευαγγελικά θεσπίσματα, αλλά επέμεναν υψώνοντας τον αυχένα της διανοίας τους υπεροπτικά και σκληρά, στρέφει πλέον στον κατάλληλο καιρό τους λόγους της παραινέσεώς του προς αυτούς από το αίμα του Ισραήλ που πίστεψαν. Διότι δεν χάθηκε ολοκληρωτικά το έθνος των Ιουδαίων, αλλά έχει σωθεί το υπόλειμμα, σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη.

Επειδή όμως για τον Θεό τίποτα δεν είναι ακατόρθωτο, αλλά τα πάντα είναι ομαλά και εύκολα, έγιναν αρχή και ρίζα ενός πλήθους ανθρώπων που ανταγωνίζεται τα άστρα. Διότι έχει ειπωθεί κάπου προς τον θεσπέσιο Αβραάμ να κοιτάξει ψηλά στα άστρα, και να πιστέψει ότι ισάριθμο με τα όσα βλέπει θα είναι το σπέρμα του. Ότι δε η Σάρρα δεν γέννησε σύμφωνα με τον νόμο της ανθρώπινης φύσης, και ο θεσπέσιος Αβραάμ έγινε πατέρας παιδιού όντας ήδη υπέργηρος και έχοντας περάσει την ακμή της ηλικίας του, αυτό λαμβάνει δύο παραδείγματα: μια στερεή πέτρα που λατομείται, και έναν βαθύ λάκκο που σκάβεται. Διότι όπως είναι από τα πλέον δυσχερέστατα το να μπορεί κανείς να λατομεί από πέτρα στερεή και σκληρή, και να σκάβει βαθύ πηγάδι, κατά τον ίδιο, νομίζω, τρόπο, δεν θα ήταν καθόλου εύκολο, μάλλον μάλιστα και ακατόρθωτο, το να γεννηθεί τέκνο από έναν ηλικιωμένο και μια στείρα. Όμως και αυτό συντελέστηκε παραδόξως, με την επίνευση του Θεού. Όταν λοιπόν εσείς που πιστέψατε νομίζετε ότι είστε ολιγοστοί, δεδομένου μάλιστα ότι το Θείο και ιερό κήρυγμα βρισκόταν στην αρχή του, εντούτοις, λέγει, να είστε σταθερά πεπεισμένοι ότι και η δική σας κατάσταση θα αυξηθεί σε πλήθος που θα ξεπερνά κάθε αριθμό. Διότι ο Αβραάμ ήταν ένας, και τον κάλεσα, και τον ευλόγησα, και αφού τον ευλόγησα τον αγάπησα, και αφού τον αγάπησα τον πληθύνα, δηλαδή τον κατέστησα πατέρα όλου του γένους των Ιουδαίων, ήτοι του έθνους, και επιπλέον αυτών που προέρχονται από την επαγγελία. Διότι έχει ειπωθεί προς τον Αβραάμ ότι «Σε κατέστησα πατέρα πολλών εθνών.»

Ο λόγος, λοιπόν, του προφήτη απευθύνεται τώρα προς το πλήθος των πιστών, το οποίο είναι η Εκκλησία του ζωντανού Θεού. Και τι ακριβώς λέει; Διότι όπως, λέει, κάλεσα τον Αβραάμ και, ενώ ήταν ένας, τον κατέστησα πατέρα πολλών εθνών, έτσι θα παρηγορήσω και εσένα, Σιών. Και η παρηγοριά σε αυτά είναι μια υπόσχεση που χαροποιεί και φυτεύει βέβαιη την ελπίδα στους ακροατές, ότι, καθώς ο Θεός με κάθε τρόπο θα συγκεντρώσει αυτούς που θα κληθούν στην πίστη, δεν θα είναι έρημη και χέρσα, αλλά σαν ένας παράδεισος γεμάτος άνθη και δέντρα, κατάφυτος από καλά και ευγενή φυτά, ο οποίος θα έχει νοητή ευκαρπία, δηλαδή ευφροσύνη και αγαλλίαση, δοξολογία και φωνή αίνεσης. Κατανόησε από αυτό ότι υπόσχεται να απομακρύνει από τη νομική λατρεία αυτούς που θα βρεθούν στη θέση των φυτών και θα γεμίσουν τον νοητό κήπο, τον οποίο ακριβώς ονομάζει παράδεισο του Θεού. Διότι παλαιότερα ο νόμος του Μωυσή πρόσταζε να θυσιάζουν βόδια και να σφάζουν πρόβατα, να προσφέρουν στον Θεό τρυγόνια και σιμιγδάλι ζυμωμένο με λάδι. Όμως ο Θεός των όλων δεν είναι πλέον προσιτός μέσω αυτών, αλλά όπως είπε ο ίδιος ο Χριστός: «Ο Θεός είναι Πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και με αλήθεια». Η προσκύνηση με πνεύμα και με αλήθεια και η δύναμη της νοητής λατρείας, έχει ως ευωδία την πνευματική ευφροσύνη και την αγαλλίαση για την ελπίδα στον Χριστό.

Αντί δε για το «καὶ εἰς τὸν βόθυνον», ο Σύμμαχος μεταφράζει «εἰς τὴν τρυμαλιάν», ενώ ο Ακύλας «πρὸς ἐκκοπήν». Φαίνεται δε ότι μέσω αυτών ο λόγος αινίσσεται εκείνην ακριβώς την «πέτρα» που υποδέχθηκε το σώμα του Σωτήρος, στην οποία «ο Ιωσήφ» έσκαψε το σπήλαιο «στο καινούργιο του μνημείο». Έπειτα, από εκεί μεταβαίνει στο παράδειγμα του Αβραάμ και της Σάρρας, οι οποίοι, όντας σαν «πέτρα» άγονοι, άκαρποι και άτεκνοι και μέχρι τα γηρατειά τους στείροι, αυξήθηκαν «σαν τα άστρα του ουρανού στο πλήθος». Γι' αυτό λέει: «διότι ήταν ένας, και τον κάλεσα και τον αγάπησα και τον πλήθυνα». Όπως λοιπόν έπραξα στην περίπτωση του Αβραάμ, έτσι μην απελπίζεστε, διότι και από αυτήν την «πέτρα», την οποία εσείς οι ίδιοι «λατομήσατε», θα προκύψει κάποια ελπίδα σωτηρίας για όλους τους ανθρώπους, ώστε η χάρη που πρόκειται να δοθεί σε όλα τα έθνη από εμένα μέσω της εν λόγω «πέτρας» να μην υπολείπεται της υπόσχεσης προς τον Αβραάμ. «Πέτρα» βέβαια ήταν και το σπήλαιο, το οποίο «λατόμησε ο Ιωσήφ» για μνημείο, αλλά και τον ίδιο τον Χριστό γνωρίζει να ονομάζει «πέτρα» ο θείος Απόστολος, λέγοντας: «η δε πέτρα ήταν ο Χριστός».

Μου φαίνεται, λοιπόν, ορθό να χρησιμοποιήσουμε την Αγία Γραφή ως σύμβουλο περί αυτού του θέματος· διότι κάπου η θεία φωνή αναφέρει μέσω της προφητείας του Ησαΐα: «Στρέψτε το βλέμμα σας προς τον Αβραάμ τον πατέρα σας και προς τη Σάρρα που σας γέννησε». Διότι, βεβαίως, ο λόγος του Θεού τα παραγγέλλει αυτά σε εκείνους που περιπλανώνται μακριά από την αρετή, προκειμένου, όπως ακριβώς εκείνοι που ενώ ταξιδεύουν στο πέλαγος παρασύρονται από την ευθεία πορεία προς το λιμάνι και ανακαλούν τους εαυτούς τους από τη λανθασμένη πορεία με βάση κάποιο σημάδι που εμφανίζεται, βλέποντας είτε κάποιον πυρσό να υψώνεται από ψηλά είτε την κορυφή κάποιου βουνού να προβάλλει, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, μέσω του παραδείγματος της Σάρρας και του Αβραάμ, να κατευθύνει και πάλι προς το λιμάνι του θείου θελήματος εκείνους που περιπλανώνται με ακυβέρνητη διάνοια στη θάλασσα του βίου.

Κεφάλαιο ξθ'. Προσφώνηση προς τον Ισραήλ να προσέξει τα θαύματα του δεσποτικού τάφου, να αναλογιστεί την ευλογία του Αβραάμ και να προσδοκά τον εγκαινιασμό της Σιών, την προσέλευση των εθνών και τη συντέλεια των στοιχείων· και προτροπή προς τους πιστούς να μη φοβούνται τα σκώμματα των απίστων.

Πώς να αναλογιστεί κανείς τις άπειρες μυριάδες, που ξεπερνούν και την καταμέτρηση και τη σκέψη; Αξίζει να μνημονεύσουμε τον άγιο πατέρα Παύλο, που διετέλεσε επίσκοπος αυτής της πόλης· διότι, όταν μέσα σε πολλές τρικυμίες αγκυροβόλησε το σκάφος σε απάνεμο λιμάνι, αν και χτυπιόταν από τα κύματα των αιρετικών, το σκάφος δεν ανατράπηκε, αλλά αφού ύψωσε το ιστίο του σταυρού και άπλωσε το πανί της καλής ομολογίας, δέχθηκε αμέσως το Άγιο Πνεύμα. Ας ειπωθούν για αυτόν τα όσα λέχθηκαν για τον Αβραάμ μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Ατενίστε τον Αβραάμ τον πατέρα σας και τη Σάρρα που σας γέννησε, διότι ήταν ένας, και τον αγίασα και πλήθυνα το σπέρμα του».

Επειδή, λοιπόν, είχαν καταστραφεί τα Ιεροσόλυμα και ο ναός είχε γίνει ερείπιο, και όλοι, αφού έγιναν αιχμάλωτοι και δέθηκαν, οδηγήθηκαν σε ξένη χώρα, ενώ βάρβαροι κατέλαβαν τη γη τους αντί για αυτούς, και διατάχθηκαν να φυτέψουν αμπέλια, να χτίσουν σπίτια και να τελέσουν γάμους, τα γεγονότα αυτά έριξαν τους Ιουδαίους σε απελπισία. Άρχισαν, λοιπόν, να συλλογίζονται μέσα τους ότι: «Εάν, ενώ είχαμε πόλη, και όπλα, και πύργους, και τόση περιουσία σε χρήματα, καθώς και ναό, θυσιαστήριο, ιεροτελεστίες, λατρεία, και όλη την υπόλοιπη κρατική υπόσταση, παραδοθήκαμε, γίναμε αιχμάλωτοι και οδηγηθήκαμε στη δουλεία· τώρα, που βρισκόμαστε σε ξένη χώρα και έχουμε στερηθεί τα πάντα, όντας γυμνοί και δούλοι, πώς θα μπορέσουμε να ανακτήσουμε την πατρίδα μας;». Επειδή, λοιπόν, πολλοί από τους πιο αδύναμους, αναλογιζόμενοι αυτά, θορυβούνταν και ταράζονταν, και δεν έδιναν προσοχή στους προφήτες που τους μιλούσαν για την επιστροφή· για τον λόγο αυτόν μίλησε έτσι, αποδεικνύοντας σε όλους μέσα από αυτό ότι χρειάζεται πίστη σε όσα λέγονται από τον Θεό. Απευθύνονται, βέβαια, σε αυτούς και άλλοι προφήτες με διαφορετικούς τρόπους, όπως ο Ησαΐας, ο οποίος λέει τα εξής: «Κοιτάξτε τη στερεή πέτρα από την οποία λατομηθήκατε, και τον πυθμένα του λάκκου από τον οποίο εξορυχθήκατε». Και πάλι: «Κοιτάξτε τον Αβραάμ τον πατέρα σας, και τη Σάρρα που σας γέννησε, διότι ήταν ένας όταν τον κάλεσα, και τον αγίασα, και τον πλήθυνα». Αυτό δε που λέει, έχει την εξής έννοια: «Δεν ήταν βάρβαρος ο Αβραάμ;».

Θεώρηση για το πώς μπορεί κάποιος να μιμηθεί τους αγίους προ του Νόμου και μετά τον Νόμο, και ποια είναι η ταυτότητα του φυσικού και του γραπτού νόμου κατά τη μετάβαση του ενός στον άλλον Ομοίως δε και καθένας από εμάς που το επιθυμεί μπορεί να μεταφέρει στον εαυτό του όλους τους αγίους, μορφοποιούμενος πνευματικά προς τον καθένα από τα όσα έχουν γραφεί ιστορικά για αυτόν με προτυπωτικό τρόπο (διότι «εκείνα συνέβαιναν σε αυτούς τυπικώς», λέγει ο θείος απόστολος, «και γράφηκαν για δική μας νουθεσία, στους οποίους έχουν φθάσει τα τέλη των αιώνων»). Ως προς μεν τους παλαιούς αγίους προ του Νόμου, ποριζόμενος με ευσέβεια τη γνώση περί του Θεού από την κτίση του κόσμου, και διδασκόμενος από την πρόνοια που διοικεί πάνσοφα το καθετί να κατορθώνει τις αρετές, σύμφωνα με εκείνους τους αγίους προ του Νόμου, οι οποίοι έχοντας προχαράξει φυσικώς με κάθε τρόπο μέσα τους εν πνεύματι τον γραπτό νόμο, προβλήθηκαν δικαίως ως υπόδειγμα ευσέβειας και αρετής σε όσους έζησαν κατά τον Νόμο —διότι, λέγει, «ατενίστε προς τον Αβραάμ τον πατέρα σας, και προς τη Σάρρα που σας γέννησε»— ως προς δε τους αγίους κατά τον Νόμο, αναγόμενος διά των εντολών σε επίγνωση του Θεού που υποδεικνύεται μέσα σε αυτές μέσω ευσεβούς νοήματος, και στολιζόμενος με τους προσήκοντες τρόπους των αρετών μέσω ευγενούς πράξεως, και διδασκόμενος ότι ο φυσικός νόμος είναι ταυτόσημος με τον γραπτό, όταν ποικίλλεται σοφά μέσω συμβόλων κατά την πράξη, και αντιστρόφως ο γραπτός ταυτόσημος με τον φυσικό, όταν σε αυτούς που είναι άξιοι κατά την αρετή και τη γνώση γίνεται ενιαίος και απλός και ελεύθερος από σύμβολα μέσω του λόγου και της θεωρίας, σύμφωνα με εκείνους τους αγίους του Νόμου, οι οποίοι, αφαιρώντας το γράμμα ως κάλυμμα του πνεύματος, αποδείχθηκαν πνευματικά ότι κατείχαν τον φυσικό νόμο.

Γιατί πρόσταξε ο Θεός να καταμετρηθεί ο λαός; Για να αποδείξει την αλήθεια της υπόσχεσής του. Διότι, δίνοντας υπόσχεση στον Αβραάμ, είπε: «Θα πληθύνω πάρα πολύ το σπέρμα σου σαν τα άστρα του ουρανού και σαν την άμμο στην ακρογιαλιά της θάλασσας». Έδειξε, λοιπόν, την αλήθεια της υπόσχεσης· διότι από τους εβδομήντα πέντε που είχαν κατέβει στην Αίγυπτο, καταμετρήθηκαν εξακόσιες τρεις χιλιάδες εξακόσιοι πενήντα άνδρες ικανοί να πολεμήσουν, έχοντας εξαιρέσει την προχωρημένη και την ανήλικη ηλικία, καθώς επίσης το γυναικείο φύλο και τη φυλή του Λευί. Διδάσκοντας αυτή του τη δύναμη ο Θεός, είπε και μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Κοιτάξτε προς τον Αβραάμ τον πατέρα σας και προς τη Σάρρα που σας γέννησε, διότι ήταν ένας, και τον κάλεσα και τον πλήθυνα».