Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 51:5

Ότι ο Υιός έχει το όνομα του Πατρός, ως Θεός και Κύριος. Μαρτυρεί ο Πατήρ στο βιβλίο της Εξόδου: «Ιδού, εγώ αποστέλλω τον άγγελό μου προ του προσώπου σου, για να σε φυλάξει καθ' οδόν, ώστε να σε οδηγήσει στη γη την οποία σου ετοίμασα· πρόσεχε τον εαυτό σου και υπάκουέ τον· μην τον παρακούς. Διότι δεν θα σε συγχωρήσει· επειδή το όνομά μου βρίσκεται σε αυτόν.» Γι' αυτό ο Υιός λέγει στο Ευαγγέλιο: «Εγώ ήλθα στο όνομα του Πατρός μου, και δεν με δεχθήκατε· εάν άλλος έλθει στο δικό του όνομα, εκείνον θα τον δεχθείτε.» Και στον εκατοστό δέκατο έβδομο ψαλμό λέγει: «Ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου.» Οι άγιοι προφήτες, λοιπόν, όχι μόνο Ήλιο δικαιοσύνης ονόμαζαν τον Σωτήρα, και αληθινό πρωινό φως, αλλά και λαμπάδα, και βραχίονα· όπως μαρτυρεί ο Θεός, λέγοντας μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Πλησιάζει ταχέως η δικαιοσύνη μου για να φανερωθεί· και το σωτήριό μου θα ανάψει ως λαμπάδα.» Κανένας ανθρώπινος λογισμός ας μην ερμηνεύει τα του Θεού. Δεν είναι δυνατόν να μάθει κανείς την αλήθεια, παρά μόνο εάν τη διδαχθεί από την ίδια. Όταν ο Μονογενής, ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός, γεννήθηκε από απειρόγαμη κόρη, εισάγοντας στον κόσμο, στον ανθρώπινο βίο, μια παράδοξη ωδίνη και έναν παράδοξο τοκετό· ενώ ήταν ακόμη βρέφος, τον κρατά στην αγκαλιά της η μητέρα του και τον προσφέρει στον ιερέα Συμεών.

«Διότι είδαν οι οφθαλμοί μου το σωτήριόν σου», δηλαδή την παρουσία του Χριστού. Εύλογα, λοιπόν, ο προφήτης έλεγε εκ προσώπου του Θεού: «Και το σωτήριόν μου θα καίει σαν λαμπάδα, και στον βραχίονά μου θα ελπίσουν τα έθνη». Διότι βραχίονα του Πατρός ονομάζει πάλι τον Μονογενή. Τον ονομάζει δε βραχίονα, όχι ως μέρος της θεότητας, αλλά ως ενωμένο με την ουσία.

Δες λοιπόν αυτόν να προσφέρεται στον Πατέρα σαν ένας από εμάς, και να ακολουθεί τις σκιές του νόμου, και ακόμη να προσφέρει θυσία κατά τη συνήθεια, αν και αυτά γίνονταν μέσω της μητέρας του. Άραγε λοιπόν αγνοήθηκε από όλους στα Ιεροσόλυμα, και σε κανέναν από τους εκεί δεν ήταν γνωστός; Και όμως πώς είναι αυτό αληθές; Διότι ο Θεός και Πατέρας προανήγγειλε μέσω των προφητών από τους αιώνες, ότι ο Υιός θα εμφανιζόταν στον κατάλληλο καιρό, για να σώσει τους απολωλότες, και να καταφωτίσει τους σκοτισμένους. Είπε λοιπόν μέσω ενός από τους προφήτες: «Πλησιάζει γρήγορα η δικαιοσύνη μου και το έλεός μου για να αποκαλυφθούν, και το σωτήριό μου θα ανάψει σαν λαμπάδα». Έλεος δε και δικαιοσύνη είναι ο Χριστός. Διότι ελεηθήκαμε μέσω αυτού και δικαιωθήκαμε, αποπλύνοντας τους ρύπους της φαυλότητας, προφανώς μέσω της πίστης σε αυτόν. Και ό,τι είναι για όσους βρίσκονται στη νύχτα και στο σκοτάδι η λαμπάδα που προηγείται, αυτό έγινε ο Χριστός και για όσους βρίσκονται στην ομίχλη και στο νοητό σκοτάδι, εμφυτεύοντας σε αυτούς το θείο φως· γι' αυτό και οι μακάριοι προφήτες παρακαλούσαν να γίνουν μέτοχοι αυτής της χάρης, λέγοντας: «Δείξε σε εμάς, Κύριε, το έλεός σου, και το σωτήριό σου δώσε μας».

Επειδή όμως έγιναν αποστάτες ανυπότακτοι και Κυριοκτόνοι, γι' αυτόν τον λόγο η χάρη μεταφέρθηκε και έγινε φως για όλα τα έθνη. <Πλησιάζει γρήγορα η δικαιοσύνη μου, και θα εξέλθει η σωτηρία μου, και στον βραχίονά μου θα ελπίσουν τα έθνη. Εμένα θα περιμένουν τα νησιά, και στον βραχίονά μου θα ελπίσουν.> Δεν αφήνει την προθυμία των προσκεκλημένων να μαραζώσει εξαιτίας των αδικιών, ούτε βέβαια λέει ότι η εκπλήρωση της ελπίδας θα καθυστερήσει για πολύ καιρό, αλλά φανερώνει ότι η υπόσχεση εκπληρώνεται αμέσως, ακολουθώντας κατά πόδας τα λόγια.

Αν όμως είναι ο ίδιος ο Χριστός που λέει το «Εγγίζει ταχέως η δικαιοσύνη μου», δεν θα εννοήσεις ως δικαιοσύνη σε αυτά τα λόγια τίποτε άλλο παρά τη δικαιωτική χάρη που προέρχεται από αυτόν, δηλαδή το ευαγγελικό και ουράνιο κήρυγμα, μέσω του οποίου γνωρίσαμε την οδό της δικαιοσύνης που του είναι ευάρεστη, και έχουμε καθοδηγηθεί προς κάθε άριστο κατόρθωμα αρετής, σύμφωνα με αυτό που έχει λεχθεί στους Ψαλμούς: «Λύχνος για τα πόδια μου είναι ο νόμος σου, και φως στα μονοπάτια μου». Τη δικαιοσύνη, εξάλλου, την ονομάζει και σωτήριο, και μάλιστα πολύ εύλογα.

Διότι μας απεγκλωβίζει από κάθε κακό και, απαλλάσσοντάς μας από τα δεσμά του θανάτου, μας ανυψώνει προς την ατελεύτητη ζωή. Υπόσχεται όμως και κάτι άλλο. Διότι τα έθνη, λέει, θα ελπίσουν στον βραχίονά μου. Και βεβαιώνει ακόμη ότι και τα νησιά θα τον προσμένουν. Διότι παλαιότερα το πλήθος των εθνών, όντας τυλιγμένο με άρρηκτα δεσμά, εννοώ τα δεσμά της αμαρτίας, και έχοντας υποταχθεί στις πλεονεξίες του παμπόνηρου και αρχέκακου δράκοντα, ήταν αιχμάλωτο και, ευρισκόμενο σε έσχατες ταλαιπωρίες, ήταν εντελώς αβοήθητο. Επειδή δεν υπήρχε κάποιος που να μπορεί να το απαλλάξει από μια τόσο πικρή και αναπόφευκτη συμφορά. Δεν υπήρχε κανείς να συντρίψει τον ζυγό της πλεονεξίας, αλλά βρίσκονταν, όπως είπα, στη μοίρα των αιχμαλώτων πολέμου, γυμνοί από κάθε ελπίδα που οδηγεί στη ζωή, και στερημένοι από κάθε αγαθό πράγμα. Επειδή εκείνοι που δεν γνώριζαν καθόλου τον εκ φύσεως και αληθινά Δεσπότη, ζούσαν φυσικά στον κόσμο άθεοι και χωρίς ελπίδα, σύμφωνα με τα λόγια του μακαρίου Παύλου.

Αλλά οι άλλοτε ασθενείς, λέει, και σαν ριγμένοι στη γη, λαμβάνοντας τον δικό μου βραχίονα για σωτηρία, θα κερδίσουν την απροσδόκητη ελπίδα. Και βραχίονα του Πατρός η Ιερή Γραφή ονομάζει παντού τον Υιό. Διότι είναι δύναμή Του. Εάν πάλι κάποιος θα ήθελε να εννοήσει τον βραχίονα του ίδιου του Υιού, στον οποίο θα στηρίζεται η ελπίδα των εθνών που καλούνται σε σωτηρία, θα κατανοήσει τη θεοπρεπή και εξαίσια δύναμή Του, δια της οποίας, αφού συνέτριψε τον Σατανά και τους κοσμοκράτορες του κόσμου τούτου, έσωσε αυτούς που προέρχονται από τα έθνη. Διότι ο Ίδιος είπε: «Ή πώς μπορεί κάποιος να εισέλθει στην οικία του ισχυρού και να αρπάξει τα σκεύη του, εάν πρώτα δεν δέσει τον ισχυρό, και τότε να διαρπάσει τα σκεύη του;» Είπε δε και ο Δαβίδ: «Εσύ ταπείνωσας τον υπερήφανο σαν τραυματία, και με την ισχύ του βραχίονά Σου διασκόρπισας τους εχθρούς Σου.» Ελπίδα λοιπόν και οδός σωτηρίας έγινε ο Χριστός όχι μόνο για όσους προέρχονται από τον Ισραήλ, αλλά και για όλα τα έθνη· τον οποίο μάλιστα προσμένουν με υπομονή τα νησιά. Και ως νησιά, νομίζω, ονομάζει τις εκκλησίες των εθνών, οι οποίες, σαν να βρίσκονται στη μέση της θάλασσας, χτυπημένες από τις επιθέσεις των πειρασμών σαν από κύματα, αποκομίζουν το στεφάνι της ευδοκίμησης διαμέσου της υπομονής. Διότι η υπομονή κατεργάζεται τη δοκιμή, η δοκιμή την ελπίδα, και η ελπίδα δεν καταισχύνει.

Η αναζήτηση του πεσόντος έγινε αφού η γυναίκα άναψε λυχνάρι· διότι βρεθήκαμε από τη σοφία του Θεού και Πατρός, η οποία είναι ο Υιός, καθώς ανέλαμψε μέσα μας το φως του θείου και νοητού εωσφόρου, και αφού ανέτειλε ο ήλιος της δικαιοσύνης, και έλαμψε η ημέρα, σύμφωνα με το γεγραμμένο. Γι' αυτό λοιπόν, μέσω ενός από τους αγίους προφήτες, είπε κάπου ο Θεός για τον Σωτήρα όλων μας Χριστό: «Πλησιάζει γρήγορα η δικαιοσύνη μου να αποκαλυφθεί, και το σωτήριό μου θα ανάψει σαν λαμπάδα». Και ο Ίδιος λέει για τον εαυτό Του, άλλοτε μεν: «Εγώ είμαι το φως του κόσμου»· άλλοτε δε πάλι ότι: «Εγώ ήρθα ως φως σε αυτόν τον κόσμο· εκείνος που με ακολουθεί δεν θα περπατήσει στο σκοτάδι, αλλά θα έχει το φως της ζωής». Επομένως, το χαμένο σώθηκε μέσα στο φως, και το γεγονός αυτό προκάλεσε χαρά στις άνω δυνάμεις· διότι και αυτές χαίρονται έστω και για έναν αμαρτωλό που μετανοεί· και αυτό μας το δίδαξε ο Ίδιος που γνωρίζει τα πάντα.

«Όλα, λοιπόν, όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, έτσι και εσείς να κάνετε σε αυτούς παρομοίως.» Και υποδεικνύοντας ότι η αγάπη είναι το πολυτιμότερο αγαθό ενώπιον του Θεού, λέγει: «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν έχετε αγάπη μεταξύ σας.» Και πώς θα μπορούσε κανείς να αμφιβάλλει ότι ανύψωνε τον νου εκείνων που τον πλησίαζαν προς την επίγνωση του όντως αληθινού Θεού; Διότι παρουσίαζε τον εαυτό του σε εμάς ως εικόνα Εκείνου που τον γέννησε, λέγοντας στον γνήσιο μαθητή του - ο οποίος ήταν ο Φίλιππος: «Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα.» Εάν, βέβαια, κάποιος επέλεγε να πει ότι και ο ίδιος ο Υιός είναι το έλεος του Πατέρα, το οποίο υπερβαίνει θυσίες και ολοκαυτώματα, θα κατανοούσε ορθά. Διότι έτσι έχει ονομαστεί από τη θεόπνευστη Γραφή. Διότι ο ίδιος ο Θεός και Πατέρας είπε κάπου προς εμάς σχετικά με αυτόν: «Πλησιάζει γρήγορα η δικαιοσύνη μου, και το έλεός μου είναι έτοιμο να αποκαλυφθεί»· οι δε προφήτες λένε προς αυτόν: «Δείξε μας, Κύριε, το έλεός σου, και δώσε μας, Κύριε, το σωτήριό σου.» Διότι αληθινά ο Χριστός είναι το έλεος που προέρχεται από τον Πατέρα, καθώς αφαιρεί τις αμαρτίες, συγχωρεί τα πταίσματα, δικαιώνει μέσω της πίστεως, σώζει τους απολωλότες και τους αναδεικνύει ανώτερους από τον θάνατο· και τι από τα κάλλιστα αγαθά δεν δωρίζει άλλωστε;

«Και αυτό είναι το όνομά του, με το οποίο θα τον ονομάσει ο Κύριος: Ιωσεδέκ, μέσα στα προφητικά βιβλία.» Διότι βασίλευσε εφ' ημών ως δίκαιος βασιλιάς ο Χριστός, απέδωσε κρίση και δικαιοσύνη, απαλλάσσοντας από τις αμαρτίες τους πλανημένους, και καταδικάζοντας τον εχθρό που πλεονέκτησε εις βάρος μας, τον Σατανά. Το δε όνομά του είναι Ιωσεδέκ, δηλαδή δικαιοσύνη του Θεού. «Διότι δικαιωθήκαμε εν αυτώ, και όχι εξαιτίας έργων δικαιοσύνης τα οποία πράξαμε εμείς, αλλά σύμφωνα με το άφθονο έλεός του.» Γι' αυτό λοιπόν έλεγε και ο Θεός και Πατέρας: «Πλησιάζει ταχέως η δικαιοσύνη μου, και το έλεός μου θα αποκαλυφθεί.» Διότι ο Χριστός έγινε για εμάς έλεος και δικαιοσύνη από τον Θεό και Πατέρα, τον οποίο ακριβώς με αυτό το όνομα αποκαλούσε και ο λαμπρός χορός των αγίων. Διότι ο μακάριος Σαμουήλ, ο ξακουστός μεταξύ των προφητών, μιλούσε στους Ισραηλίτες, λέγοντας: «Και ιδού, εγώ πορεύτηκα ενώπιόν σας από τη νεότητά μου έως αυτήν την ημέρα. Ιδού εγώ, καταθέστε εναντίον μου ενώπιον του Κυρίου και ενώπιον του Χριστού του.» Και πάλι: «Μάρτυρας ανάμεσά σας είναι ο Κύριος, και μάρτυρας είναι ο Χριστός του τη σημερινή ημέρα, ότι δεν βρήκατε στα χέρια μου τίποτα.» Ακόμη πιο ξεκάθαρα και ο μακάριος Δαβίδ σχεδόν ευθέως κατηγορεί την παραφροσύνη των Ιουδαίων και το αχαλίνωτο θράσος τους κατά του Χριστού, καθώς και τη ματαιότητα των σκέψεών τους και την παιδαριώδη ανοησία των συλλογισμών τους, λέγοντας: «Γιατί φρύαξαν τα έθνη και οι λαοί μελέτησαν μάταια πράγματα;»

Και θα γνωρίσεις και θα κατανοήσεις από την έκδοση του προστάγματος για να δοθεί απόκριση. Στον Ησαΐα: Και θα ονομαστούν γενεές δικαιοσύνης, φύτευμα του Κυρίου προς δόξαν. Πλησιάζει γρήγορα η δικαιοσύνη μου, και θα εξέλθει ως φως το σωτήριό μου, και στον βραχίονά μου θα ελπίσουν τα έθνη.

Γρήγορα πλησιάζει η δικαιοσύνη μου, και θα ανατείλει ως φως η σωτηρία μου, και στον βραχίονά μου θα ελπίσουν τα έθνη· εμένα θα προσμένουν τα νησιά και στον βραχίονά μου θα ελπίσουν. Στο βιβλίο της Εξόδου: Τότε ταράχθηκαν οι ηγεμόνες της Εδώμ, και τους άρχοντες των Μωαβιτών τους κυρίευσε τρόμος, έλιωσαν από τον φόβο όλοι οι κάτοικοι της Χαναάν. Είθε να επιπέσει πάνω τους φόβος και τρόμος, από το μεγαλείο του βραχίονά σου ας απολιθωθούν, μέχρι να παρέλθει ο λαός σου, Κύριε.

Και λέει ότι αυτά δεν θα γίνουν στο μακρινό μέλλον, αλλά «πλησιάζει γρήγορα η δικαιοσύνη μου», σύμφωνα δε με τον Σύμμαχο: «αιφνιδίως θα επιταχύνω· κοντά είναι η δικαιοσύνη»· διότι ήταν γεμάτη από δικαιοσύνη η χάρη που δωρήθηκε εξίσου σε όλα τα έθνη. Αυτό δε ήταν ο Χριστός του Θεού, για τον οποίο έχει καταγραφεί ότι ο Συμεών, «αφού τον πήρε στην αγκαλιά του», είπε: «νυν απολύεις τον δούλον σου, δέσποτα· διότι είδαν οι οφθαλμοί μου το σωτήριόν σου» και τα εξής, καθώς η προφητεία υποδείκνυε τη θεότητα του Λόγου. Διότι, όπως ακριβώς φανέρωνε την ανθρωπότητα μέσω της λέξης «σωτήριον», έτσι και τη θεότητα την υπαινίχθηκε με αυτόν τον τρόπο. «Μην φοβάστε τον ονειδισμό των ανθρώπων και μην καταβάλλεστε από τον εξευτελισμό τους», διότι λέει: «όσοι θέλουν να ζουν ευσεβώς εν Χριστώ θα διωχθούν» και θα ονειδιστούν και θα εξευτελιστούν από τους ανθρώπους, και θα υπομείνουν κάθε είδους διωγμούς και πειρασμούς. Γι' αυτό και, θωρακίζοντάς τους, ήδη από τώρα τους παραγγέλλει λέγοντας: «μην φοβάστε τον ονειδισμό των ανθρώπων και μην καταβάλλεστε από τον εξευτελισμό τους».

Επειδή λοιπόν, σύμφωνα με όλους τους ερμηνευτές και σύμφωνα με την ίδια την εβραϊκή γλώσσα, ο λόγος δεν απευθύνεται στην Ιερουσαλήμ, αλλά στον «βραχίονα του Κυρίου»· είναι επακόλουθο και εμείς να αναφέρουμε την προσφώνηση του κειμένου στον «βραχίονα του Κυρίου», για τον οποίο ελέγετο προηγουμένως: «και στον βραχίονά μου θα ελπίσουν τα έθνη». Αναφέραμε δε ότι η θεότητα του Λόγου υποδηλώνεται με αυτόν τον τρόπο, επειδή λοιπόν προέτρεψε τον λαό «να μη φοβάται τον ονειδισμό των ανθρώπων και να μην ηττάται από τον χλευασμό τους», συνεπώς, εκ μέρους του λαού αναπέμπεται παρακλητική προσευχή προς τον «βραχίονα του Θεού», ικετεύοντάς τον να «εξεγερθεί» και να υπερασπιστεί τον δικό του λαό. Διότι, λέει, εμείς δεν είμαστε τίποτα εάν εσύ δεν μας προστατεύεις και δεν μας υπερασπίζεσαι, γι' αυτό εσύ ο ίδιος ο «βραχίων του Κυρίου, εξεγέρσου, εξεγέρσου και ενδύσου» τη δική σου «ισχύ» και το δικό σου «κράτος». Και λέει το «εξεγέρσου» έτσι, όπως και στα προηγούμενα χρόνια. Γι' αυτό, σύμφωνα με τη μετάφραση του Σύμμαχου, έχει ειπωθεί: «Εξεγέρσου όπως κατά τις παλαιότερες ημέρες, τις γενεές των αιώνων. Διότι εσύ» ήσουν αυτός που πλήγωσε τον «μέγα δράκοντα» στην Αίγυπτο και κατέρριψε την «αλαζονεία» του, όταν «έριξες» τα «άρματα του Φαραώ και τη δύναμή του στη θάλασσα». Και τώρα «εξεγέρσου, βραχίον του Κυρίου», ώστε να πράξεις τα όμοια και στην εποχή μας και να μας οδηγήσεις σώους μακριά από κάθε πειρασμό και κίνδυνο.

Ορκίζομαι στον εαυτό μου ότι από το στόμα μου θα εξέλθει δικαιοσύνη, οι λόγοι μου δεν θα επιστρέψουν άπρακτοι, ότι σε εμένα θα κάμψει κάθε γόνυ, και κάθε γλώσσα θα ορκιστεί στον αληθινό Θεό, λέγοντας: δικαιοσύνη και δόξα θα έλθει προς αυτόν, και θα καταισχυνθούν όλοι όσοι χωρίζουν τους εαυτούς τους από τον Κύριο». 〈34. Του ιδίου〉. «Έτσι λέγει ο Κύριος: Ποιο είναι αυτό το έγγραφο του διαζυγίου της μητέρας σας, με το οποίο την απέπεμψα; Ή σε ποιον δανειστή σας έχω πουλήσει; Ιδού, εξαιτίας των αμαρτιών σας πουληθήκατε, και εξαιτίας των ανομιών σας απέπεμψα τη μητέρα σας· διότι ήλθα, και δεν υπήρχε άνθρωπος· κάλεσα και δεν υπήρχε αυτός που θα υπακούσει», και τα εξής. Στα οποία προσθέτει: «Εσείς που πορεύεστε στο σκοτάδι, και δεν υπάρχει φως για σας, να έχετε πεποίθηση στο όνομα του Κυρίου, και να στηριχθείτε στον Θεό σας. Ιδού, όλοι εσείς ανάβετε φωτιά, ενισχύετε τη φλόγα. Πορευθείτε στο φως της φωτιάς σας και στη φλόγα που ανάψατε. Από εμένα σας συνέβησαν αυτά, μέσα σε λύπη θα κοιμηθείτε», και τα εξής. Στα οποία προσθέτει: «Ακούστε με, ακούστε με, λαέ μου, και οι βασιλείς δώστε προσοχή σε εμένα, διότι νόμος θα εξέλθει από εμένα, και η κρίση μου θα γίνει φως των εθνών. Πλησιάζει γρήγορα η δικαιοσύνη μου, και θα εξέλθει ως φως το σωτήριό μου, και στον βραχίονά μου θα ελπίσουν τα έθνη». 〈〈35.〉 Από τον ίδιο〉: «Μήπως δεν έχει ισχύ το χέρι μου για να σώσει; Ή μήπως βάρυνε το αυτί του ώστε να μην ακούσει;»

Διότι και μέσω του Δαβίδ υποσχέθηκε στον Υιό λέγοντας: «Και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου». Ο ίδιος δε ο Δαβίδ παρακαλούσε τον Πατέρα για αυτά λέγοντας: «Κατάστησε, Κύριε, νομοθέτη επάνω τους». Αλλά και ο Ησαΐας έχει πει εκ προσώπου ενός τέτοιου νομοθέτη: «Νόμος θα εξέλθει από εμένα, και η κρίση μου θα γίνει φως των εθνών, και στον βραχίονά μου θα ελπίσουν τα έθνη». Και ποιος άλλος είναι αυτός ο νόμος παρά ο ευαγγελικός, ο οποίος φώτισε τα σκοτισμένα από την πλάνη έθνη; Διότι ο μωσαϊκός νόμος είχε εξέλθει πριν από πολλά χρόνια.

Κεφάλαιο ξθ'. Προσφώνηση προς τον Ισραήλ να προσέξει τα θαύματα του δεσποτικού τάφου, να αναλογιστεί την ευλογία του Αβραάμ και να προσδοκά τον εγκαινιασμό της Σιών, την προσέλευση των εθνών και τη συντέλεια των στοιχείων· και προτροπή προς τους πιστούς να μη φοβούνται τα σκώμματα των απίστων.

Ούτε θα υπάρξει ποτέ άλλος Θεός, ω Τρύφων, ούτε υπήρξε από αιώνος, του είπα, εκτός από Αυτόν που δημιούργησε και διευθέτησε τούτο το σύμπαν. Ούτε θεωρούμε άλλον τον δικό μας Θεό και άλλον τον δικό σας, αλλά αυτόν ακριβώς που έβγαλε τους πατέρες σας από τη γη της Αιγύπτου με χέρι κραταιό και βραχίονα υψηλό. Ούτε έχουμε ελπίσει σε κανέναν άλλον, διότι δεν υπάρχει, αλλά σε αυτόν στον οποίο ελπίζετε και εσείς, τον Θεό του Αβραάμ και του Ισαάκ και του Ιακώβ. Όμως, δεν ελπίσαμε μέσω του Μωυσή ούτε μέσω του νόμου· διότι τότε θα πράτταμε το ίδιο με εσάς. Τώρα όμως, επειδή διάβασα, ω Τρύφων, ότι επρόκειτο να υπάρξει και ένας τελευταίος νόμος και μία διαθήκη κυριότερη από όλες, την οποία τώρα πρέπει να τηρούν όλοι οι άνθρωποι, όσοι διεκδικούν την κληρονομία του Θεού. Διότι ο νόμος που δόθηκε στο Χωρήβ είναι πλέον παλαιός και αφορά μόνο εσάς, ενώ ο νέος αφορά απολύτως όλους. Και ένας νόμος που τίθεται έναντι άλλου νόμου καταργεί αυτόν που προηγήθηκε, και μία διαθήκη που γίνεται μεταγενέστερα παρομοίως ακυρώνει την προηγούμενη. Ως αιώνιος και τελευταίος νόμος μάς δόθηκε ο Χριστός, καθώς και η αξιόπιστη διαθήκη, μετά την οποία δεν υπάρχει ούτε νόμος, ούτε πρόσταγμα, ούτε εντολή. Ή μήπως εσύ δεν τα διάβασας αυτά που λέει ο Ησαΐας; «Ακούστε με, ακούστε με, λαέ μου, και οι βασιλείς δώστε προσοχή σε μένα, διότι από εμένα θα εξέλθει νόμος και η κρίση μου θα γίνει φως των εθνών. Πλησιάζει γρήγορα η δικαιοσύνη μου, και θα εξέλθει το σωτήριό μου, και στον βραχίονά μου θα ελπίσουν τα έθνη».