Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 52:15

Αλλά βέβαια ο Ισραήλ δεν το γνώρισε. Ο Ησαΐας λέει: «Κύριε, ποιος επίστεψε στο άκουσμά μας, και ο βραχίονας του Κυρίου σε ποιον αποκαλύφθηκε;» Ο δε Μωυσής πρώτος λέει: «Εγώ θα σας κινήσω σε ζήλια με λαό που δεν είναι έθνος· με έθνος ασύνετο θα σας παροργίσω.» Ασύνετα έθνη σας ονόμασε· γιατί πριν από την πίστη δείχναμε αφροσύνη· ήμασταν πράγματι κάποτε, δηλαδή πριν πιστέψουμε, ανόητοι, απειθείς, πλανώμενοι. Με ξεχωριστό τρόπο λύπησε ο Θεός τους Ιουδαίους, δηλαδή τους προξένησε οδύνη· διότι δεν είναι τόσο οδυνηρή η διασπορά και η ερήμωση του ναού, όσο η ευσέβεια και η δόξα των εθνών. Ο Ησαΐας μάλιστα τολμά και λέει: «Βρέθηκα από εκείνους που δεν με ζητούσαν· φανερώθηκα σε εκείνους που δεν με ερωτούσαν.» Έδειξε έτσι και την κλήση των εθνών στη θεογνωσία και τη μιαιφόνο ενοχή των Ιουδαίων· γιατί αυτό δηλώνει το «τολμά»: δεν φοβήθηκε, λέει, τους φονικούς και μανιασμένους Ιουδαίους, αλλά με πολλή παρρησία προκήρυξε από πριν τη σωτηρία των εθνών· και προανήγγειλε επίσης την απιστία των Ιουδαίων· αυτό φανερώνουν τα επόμενα· και προς τον Ισραήλ λέει ο Μωυσής: «Όλη την ημέρα άπλωσα τα χέρια μου προς λαό απειθή και αντιλέγοντα.» Έτσι λοιπόν οι θαυμαστοί προφήτες και τους Ιουδαίους ελέγχουν και την πίστη των εθνών προκηρύττουν, λέγοντας ότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός έγινε υπηρέτης της περιτομής για την αλήθεια του Θεού, ώστε να βεβαιώσει τις υποσχέσεις προς τους Πατέρες· ενώ τα έθνη θα δοξάσουν τον Θεό για το έλεος. Διότι στον Αβραάμ ο Θεός των όλων υποσχέθηκε να ευλογήσει τα έθνη στο σπέρμα του· και ο ίδιος ο πατριάρχης, καθώς και όλο το γένος του, δέχθηκαν το σημείο της περιτομής. Έπρεπε λοιπόν και το σπέρμα του, το οποίο ονομάζεται κατά σάρκα δικό του και από το οποίο αναβλύζει στα έθνη η ευλογία, να έχει το σημείο της συγγένειας, ώστε να φανερωθεί καθαρά η αλήθεια της θείας υποσχέσεως· και τα έθνη, αφού δέχθηκαν τη χάρη, θα υμνήσουν για τη φιλανθρωπία τον χορηγό, εκείνον που διά των θείων προφητών του προανήγγειλε την πίστη και τη σωτηρία των εθνών, καθώς έχει γραφεί: «Γι’ αυτό θα σε δοξολογήσουμε ανάμεσα στα έθνη, Κύριε, και στο όνομά σου θα ψάλουμε.» Και πάλι λέγει: «Αινείτε τον Κύριο, όλα τα έθνη, και επαινέσατέ τον, όλοι οι λαοί.» Και πάλι ο Ησαΐας λέγει: «Και θα υπάρχει η ρίζα του Ιεσσαί, και εκείνος που ανίσταται για να άρχει στα έθνη· σ’ αυτόν θα ελπίσουν τα έθνη», καθώς έχει γραφεί: «Θα δουν εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε τίποτε γι’ αυτόν, και εκείνοι που δεν έχουν ακούσει θα καταλάβουν.»

«Και έτσι πολλά έθνη θα θαυμάσουν εξαιτίας του, και βασιλείς θα κλείσουν το στόμα τους· διότι εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε τίποτα περί αυτού θα δουν, και όσοι δεν έχουν ακούσει θα κατανοήσουν». Σε αυτά, ο Θεός και Πατέρας κάνει ξεκάθαρα λόγο για τον Σωτήρα όλων μας, τον Χριστό.

Αλλά, όπως ακριβώς θα συμβεί αυτό, έτσι και πολλά έθνη θα θαυμάσουν για σένα, και θα κλείσουν οι βασιλιάδες το στόμα τους. Διότι οι Ιουδαίοι, οι θρασύτατοι, μολονότι δεν ήσαν άξιοι κανενός λόγου, αποτολμούσαν να χλευάζουν, και αφήνοντας συχνά αχαλίνωτη τη γλώσσα τους εναντίον του, τον έπλητταν με υβριστικές φωνές.

Πάρα πολλοί βασιλείς, μάλιστα, σεβόμενοι αυτόν ως Θεό και προσφέροντας τη δόξα σε αυτόν ως βασιλιά των όλων, θα κλείσουν το στόμα τους, δηλαδή δεν θα πουν τίποτα το απρεπές, αλλά ούτε θα εκστομίσουν κάτι από όσα προσβάλλουν τη δόξα του Χριστού. Το ότι το θείο, ιερό και σωτήριο κήρυγμα, δηλαδή το ευαγγελικό, δεν πρόκειται σε καμία περίπτωση να ανήκει σε εκείνους οι οποίοι περιφρόνησαν το πρόσωπό του, αλλά μάλλον σε εκείνους που έκλεισαν το στόμα τους και θαύμασαν τη δόξα του, το απέδειξε λέγοντας: «Εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε τίποτα περί αυτού, θα δουν, και εκείνοι που δεν έχουν ακούσει, θα κατανοήσουν». Διότι τα περί του Χριστού αναγγέλθηκαν στους Ισραηλίτες μέσω του νόμου και των προφητών, ενώ στα έθνη καθόλου. Όμως αυτά, λέγει, θα δουν μάλλον τη σωτηρία που προέρχεται από αυτόν· και εκείνοι που δεν είχαν ακούσει απολύτως τίποτα για τα μυστήριά του, αυτοί θα τα κατανοήσουν, αφού προφανώς πιστέψουν. Διότι η πίστη είναι ρίζα και τροφός της συνέσεως, και τρόπον τινά είσοδος στην ευσέβεια, εισάγοντας στη ζωή όσους τη δέχονται. Γι' αυτό άλλωστε και ο προφήτης Ησαΐας λέει: «Εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται να κατανοήσετε». Κύριε, ποιος πίστεψε στο κήρυγμά μας; Και ο βραχίονας του Κυρίου σε ποιον αποκαλύφθηκε;

Αλλά αντιλέγουν οι Ιουδαίοι, οι οποίοι είναι πάντοτε έτοιμοι για αντίρρηση και οκνηροί προς την πίστη, έτσι ώστε γι' αυτό να λέει τώρα ο προφήτης που αναγνώστηκε: «Κύριε, ποιος πίστεψε στο κήρυγμά μας;». Οι Πέρσες πιστεύουν, και οι Εβραίοι δεν πιστεύουν. Θα δουν εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε τίποτα περί αυτού, και εκείνοι που δεν έχουν ακούσει θα κατανοήσουν, ενώ εκείνοι που μελετούν θα αθετήσουν αυτά που μελετούν. Αντιλέγουν σε εμάς, και λένε τα εξής: «Ώστε, λοιπόν, ο Κύριος πάσχει; Μήπως υπερίσχυσαν τα ανθρώπινα χέρια έναντι της κυριότητάς του;». Διαβάστε τους Θρήνους. Διότι θρηνώντας για εσάς στους Θρήνους, ο Ιερεμίας έγραψε όσα είναι άξια θρήνων. Είδε την απώλειά σας, παρατήρησε την πτώση σας. Θρηνούσε την τότε Ιερουσαλήμ· διότι η τωρινή δεν θα θρηνηθεί. Διότι εκείνη μεν τον σταύρωσε, η δε τωρινή προσκυνά τον Χριστό. Θρηνώντας, λοιπόν, λέει: «Η πνοή του προσώπου μας, ο Χριστός Κύριος, συνελήφθη μέσα στις διαφθορές μας». Μήπως, λοιπόν, εγώ επινοώ λόγια; Ιδού, μαρτυρεί ότι ο Χριστός Κύριος συλλαμβάνεται από ανθρώπους. Και ποια θα είναι η έκβαση αυτού; Πες μου, ω προφήτη. Και εκείνος λέει: «Εκείνου που είπαμε, κάτω από τη σκιά του θα ζήσουμε ανάμεσα στα έθνη». Διότι αινίσσεται ότι η χάρη της ζωής δεν πολιτεύεται πλέον μέσα στον Ισραήλ, αλλά ανάμεσα στα έθνη.

Θα δουν εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε περί αυτού, και εκείνοι που δεν άκουσαν θα κατανοήσουν. 〈λς〉 Ότι με 〈ε〉 άρτους θα θρέψει πολλούς— ο Ησαΐας λέει: Θα πουν κατά την ημέρα εκείνη: Ιδού ο Θεός μας· ελπίσαμε και αγαλλιάσαμε για τη σωτηρία μας, διότι ο Θεός θα δώσει ανάπαυση στο όρος τούτο. 〈λζ〉 Ότι πάνω σε όνο θα εισέλθει στη Σιών— ο Ζαχαρίας λέει: Χαίρε σφόδρα, θυγατέρα της Σιών, κήρυττε, θυγατέρα της Ιερουσαλήμ, διότι ο βασιλιάς σου έρχεται σε σένα δίκαιος και πράος, επιβαίνοντας σε υποζύγιο και σε νέο πώλο.

Έπειτα προσθέτει: «όπως ακριβώς θα εκπλαγούν πολλοί για σένα», ενώ σύμφωνα με τον Θεοδοτίωνα λέει: «όπως ακριβώς πολλοί τον θαύμασαν, έτσι θα στερηθεί δόξας από τους ανθρώπους η μορφή σου και η δόξα σου από τους υιούς των ανθρώπων». Διότι αυτό ακριβώς είναι που «εξέπληξε πολλούς» και τους προκάλεσε απορία, εννοώ δηλαδή το ταπεινό και άδοξο της ελεύσεώς του ανάμεσα στους ανθρώπους· έκπληξη, εξάλλου, και απορία και αμηχανία προκαλεί ακόμη και τώρα στους πολλούς ο λόγος γι' αυτόν, αλλά και «έθνη πολλά τον θαύμασαν», καθώς εκείνοι μεν που πίστεψαν σε αυτόν προσκυνούν τη θεότητά του, ενώ εκείνοι που παρέμειναν στην απιστία θαυμάζουν τη δύναμή του, πώς δηλαδή αναδείχθηκε ανώτερη και ισχυρότερη από εκείνους που αποπειράθηκαν να την πολεμήσουν. Ακόμη και «βασιλείς», αφού ξεστόμισαν εναντίον του πολλά βλάσφημα, άθεα και ασεβή λόγια και αφού καταδίωξαν την εκκλησία του, έπειτα, μη μπορώντας να καταφέρουν τίποτε, στο τέλος, μετά τους μάταιους κόπους τους, «έκλεισαν το στόμα τους» και υποχωρούσαν μπροστά στη διδασκαλία του, νικημένοι άλλοτε με τον έναν και άλλοτε με τον άλλον τρόπο σε διάφορους καιρούς και χρόνους, επειδή καταδιώκονταν από θεόσταλτες μάστιγες. Αυτό ακριβώς έχουμε διαπιστώσει από την ίδια μας την πείρα και εμείς που συντάσσουμε αυτά τα κείμενα, καθώς άλλοι μεν από αυτούς «έκλεισαν το στόμα τους», άλλοι δε ανακάλεσαν τα προηγούμενα, προστάζοντας με νόμους και διατάγματα να ανεγείρονται οι ευκτήριοι οίκοι και να πράττει η εκκλησία του τα συνήθη.

Το γιατί δε κινητοποιήθηκαν οι 〈βασιλείς〉 εξαιτίας του, το προσθέτει στη συνέχεια: 〈«διότι εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε περί αυτού θα δουν, και εκείνοι που δεν έχουν ακούσει θα κατανοήσουν»〉· ⌜διότι αυτό ήταν που κινητοποίησε τους 〈βασιλείς〉, εννοώ δηλαδή το ότι ο ευαγγελικός του λόγος διαδόθηκε ταχύτατα ακόμη και στα πιο απομακρυσμένα έθνη.⌝ Ήπια και έμμεσα, εξάλλου, ο λόγος ελέγχει και την άγνοια του ιουδαϊκού έθνους απέναντί του· διότι, ενώ σε αυτούς πρώτους 〈αναγγέλθηκαν τα〉 σχετικά με τον προφητευόμενο, και από την παιδική τους ηλικία εκμάνθαναν τις προφητείες γι' αυτόν, εντούτοις, όταν εκείνος ήλθε, δεν τον κατανόησαν. Για τον λόγο αυτό λέει ότι δεν είναι αυτοί που 〈θα δουν〉 ούτε αυτοί που 〈θα κατανοήσουν〉, αλλά αντιθέτως 〈εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε περί αυτού〉 και όσοι δεν είχαν ακόμη μάθει τίποτα από τα σχετικά με αυτόν.

Έπειτα, επειδή το προφητικό πνεύμα είχε την ικανότητα της πρόγνωσης και προέβλεπε το μέλλον, δεν αγνόησε ότι οι Ιουδαίοι μεν θα κρατούσαν αυτά τα λόγια για τους εαυτούς τους, όμως δεν επρόκειτο να αποκομίσουν από αυτά καμία περαιτέρω ωφέλεια για την ψυχή τους. Γι' αυτό, στρέφει τον λόγο προς τα αλλόφυλα και αλλογενή 〈έθνη〉, στα οποία και υπόσχεται να δώσει επαγγελίες, λέγοντας με αυτά ακριβώς τα λόγια: 〈Ιδού, τον έδωσα ως μαρτύριο στα έθνη, άρχοντα και προστάζοντα στα έθνη. Έθνη, τα οποία δεν σε γνωρίζουν, θα σε επικαλεστούν, και λαοί, οι οποίοι δεν σε ξέρουν, σε εσένα θα καταφύγουν, ένεκα Κυρίου του Θεού σου, του Αγίου του Ισραήλ, διότι σε εδόξασε〉. Μέσα από αυτά, λοιπόν, παραπέμπει τους αναγνώστες σε εκείνον που έχει φανερωθεί προηγουμένως, για τον οποίο έχει ειπωθεί: «ότι εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε κάτι για αυτόν, θα δουν, και εκείνοι που δεν έχουν ακούσει, θα κατανοήσουν», καθώς και το: «τον είδαμε, και δεν είχε ούτε είδος ούτε κάλλος». Για «αυτόν», λοιπόν, τον ίδιο λέει, για τον οποίο έχουν λεχθεί όλα αυτά: 〈τον έδωσα ως μαρτύριο στα έθνη〉. Γι' αυτό, επίσης, ευαγγελιζόμουν και προέτρεπα ‹τη στείρα, που παλαιότερα δεν γεννούσε, και εκείνη που δεν είχε άνδρα, να επεκτείνει και να πλατύνει τη σκηνή της›, επειδή ακριβώς συνέβη στο υποσχεθέν πρόσωπο να τα πάθει αυτά εξαιτίας των αμαρτιών του λαού μου. Ευλόγως 〈τον έδωσα ως μαρτύριο〉, όχι στον λαό των Ιουδαίων, αλλά 〈σε όλα τα έθνη〉 και 〈ως άρχοντα και προστάζοντα στα έθνη〉· διότι είναι φανερό σε εμένα, τον Θεό, ότι όλα τα 〈έθνη〉 θα τον υπακούσουν περισσότερο παρά ο λαός της περιτομής.

«Αυτό, λοιπόν, το σπέρμα που διασώθηκε από εκείνους ακριβώς που χάνονταν, θα το εξαποστείλω», λέει, «στα αλλογενή και αλλόφυλα έθνη, στην Θαρσείς και στην Φουδ και στην Λουδ και στην Μοσόχ και στην Θοβέλ και στην Ελλάδα και στα μακρινά νησιά, σε εκείνους που δεν έχουν ακούσει το όνομά μου ούτε έχουν δει τη δόξα μου». Και στα προηγούμενα είχε λεχθεί: «Διότι εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε κάτι για αυτόν θα δουν, και εκείνοι που δεν έχουν ακούσει θα κατανοήσουν», και πάλι: «Έγινα φανερός σε εκείνους που δεν με ρωτούσαν, βρέθηκα από εκείνους που δεν με αναζητούσαν· είπα: "Ιδού, εγώ είμαι", σε αυτούς που δεν επικαλούνταν το όνομά μου». Συγγενή με αυτά τυγχάνουν να είναι και τα προκείμενα, μέσω των οποίων υπόσχεται να αποστείλει τους δικούς του αποστόλους στα ξένα προς τον Ισραήλ έθνη, τα πιο απομακρυσμένα από την Ιουδαία, και στα νησιά, όπου κανείς ποτέ δεν είχε ακούσει το όνομα κάποιου προφήτη· και λέει ότι οι απόστολοί του θα πάνε σε αυτούς φέροντας μαζί τους ένα σημείο. Και ποιο είναι αυτό, αν όχι το σωτήριο σημείο, με το οποίο, έχοντας θάρρος, διακήρυτταν τη δόξα του Μονογενούς Θεού σε όλα τα έθνη, ανάμεσα στα οποία, αφού ελευθερώσουν και εκείνους που από παλιά ήταν υποδουλωμένοι στην πλάνη της ειδωλολατρίας, θα τους οδηγήσουν, και αφού τους αναδείξουν αδελφούς τους, θα τους προσφέρουν ως δώρο στον Θεό.

Και ο Ησαΐας συμφωνεί για τα ίδια πράγματα, προφητεύοντας και λέγοντας: «Εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε κάτι γι' αυτόν, θα τον δουν· και εκείνοι που δεν έχουν ακούσει, θα κατανοήσουν». Εκεί τους κατέλαβε φόβος, όπου δεν υπήρχε φόβος. Διότι ο Θεός βρίσκεται σε γενεά δίκαιη. Και ποιοι άλλοι είναι αυτοί, παρά εκείνοι που εργάζονται την ανομία, και εκείνοι που προηγουμένως δεν επικαλούνταν τον Κύριο; Διότι θα έρθει κάποτε ο καιρός που θα τον επιγνώσουν, κατά τον οποίο θα αναλάβουν τον φόβο του Θεού και τον αγαθό τρόμο. Ότι δε το να αναλάβει κανείς τον φόβο του Κυρίου είναι αγαθό, είναι φανερό από αυτό που λέγεται: «Αρχή σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου». Αυτοί, λοιπόν, που υποδηλώνονται θα φοβηθούν εκεί με φόβο· δηλαδή «τότε». Και ποιον θα φοβηθούν παρά τον Κύριο; Και το «εκεί», πού αλλού αναφέρεται παρά στη γενεά που πρόκειται να συγκροτηθεί; Γι' αυτό προσθέτει: «Διότι ο Θεός βρίσκεται σε γενεά δίκαιη. Ντροπιάσατε τη βουλή του φτωχού, αλλά ο Κύριος είναι η ελπίδα του». Όπως ακριβώς στις άλλες κρίσεις που αφορούν συναλλαγές και κοινωνικές σχέσεις δεν πρέπει να προσωποληπτούμε, έτσι και στην περίπτωση όσων συμβουλεύονται δεν πρέπει να αποβλέπει κανείς στην εξουσία και τον πλούτο, αλλά στον συγκροτημένο νου και σε αυτόν που έχει αγαθή συνείδηση. Πρέπει να εκλάβουμε, αν είναι δυνατόν, τα όσα προαναφέρθηκαν ως αναφερόμενα στους Ιουδαίους, οι οποίοι έσπευσαν να ντροπιάσουν τη βουλή του Σωτήρα, επειδή τον θεωρούσαν ως κάποιον φτωχό και όχι ως τον πλούτο της θεότητας. Διαρκώς, άλλωστε, αντιλέγουν στη διδασκαλία του και κακολογούν τις θαυματουργικές του δυνάμεις, ισχυριζόμενοι ότι δεν έγιναν με θεϊκή δύναμη, αλλά από κάπου αλλού.

Ενώ λοιπόν θαυμάζουν αυτά, δεν κατανοούν τη θεία δύναμη με την οποία ενήργησε και έχει τη δυνατότητα να ενεργεί μέχρι και σήμερα τέτοια μεγάλα έργα, και έκλεισαν αληθινά και συγκράτησαν το στόμα τους γι' αυτόν οι βασιλείς, είτε αυτοί που συνάχθηκαν κατά το πάθος του (για τους οποίους ειπώθηκε: «παραστάθηκαν οι βασιλείς της γης και οι άρχοντες συνάχθηκαν μαζί»), είτε και οι εκάστοτε άρχοντες των εθνών. Και έκλεισαν βέβαια το στόμα τους επειδή, αν και πολλές φορές επιχείρησαν να εμποδίσουν τον λόγο του και τη διδασκαλία του, αυτός εντούτοις υπερίσχυε και διέλαμπε δοξαζόμενος και υψωνόταν ψηλά, ώστε να καθιστά τον εαυτό του φανερό όχι μόνο σε αυτούς που είχαν παραλάβει από τους πατέρες τις προφητείες γι' αυτόν, αλλά, το πιο παράδοξο, και σε όσους ποτέ δεν είχε αναγγελθεί τίποτα γι' αυτόν, δηλαδή σε εμάς τα έθνη. Οι οποίοι, παρότι δεν είχαμε ακούσει απολύτως τίποτα από τους προγόνους μας ούτε είχαμε διδαχθεί εκ των προτέρων για την παρουσία του, κατανοήσαμε ότι ήλθε και αποδεχθήκαμε τις προφητείες γι' αυτόν. Προβλέποντας δε αυτά ο προφήτης εν Πνεύματι αναφωνεί με θαυμασμό λέγοντας: «Κύριε, ποιος πίστεψε στο κήρυγμά μας;». Το οποίο δεν ταυτίζεται με το ότι κανείς δεν πίστεψε στο κήρυγμά μας· διότι σαφώς πολλά πλήθη από τα έθνη, αλλά και κάποιοι από τους εκ περιτομής, έχουν πιστέψει στο κήρυγμα περί του Χριστού. Και λέει επίσης: «ο βραχίονας του Κυρίου», δηλαδή ο προϋπάρχων Λόγος του Θεού, «σε ποιον αποκαλύφθηκε;».

Αυτά δε τα έθνη, τα οποία προηγουμένως καθόλου δεν τον γνώριζαν, όταν αναγνώρισαν ότι είναι Υιός του Θεού, τον επικαλέστηκαν ως Σωτήρα και Θεό· αλλά και εμείς, που ποτέ πριν δεν τον είχαμε γνωρίσει, καταφύγαμε σε αυτόν, έχοντας ξεφύγει από την προηγούμενη πλάνη και από τη δουλεία υπό τις αντίπαλες ενέργειες. Αυτά δε, λέει η προφητεία, θα γίνουν εξαιτίας του Κυρίου του Θεού του, επειδή τον εδόξασε. Είναι δε σαφές πώς τον δόξασε ο Πατέρας, σύμφωνα με τη φωνή που ακούστηκε προς αυτόν από τον ουρανό, η οποία έλεγε: «και δόξασα, και πάλι θα δοξάσω». Πρόσεξε δε μήπως είναι συγγενικά με τα ρητά εδώ που αναφέρουν ότι: «έθνη τα οποία δεν σε γνωρίζουν θα σε επικαλεστούν, και λαοί που δεν σε γνώρισαν θα καταφύγουν σε σένα», τα όσα αναφέρονται στο προηγούμενο κεφάλαιο, όπου λεγόταν ότι: «εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε τίποτα περί αυτού θα δουν, και εκείνοι που δεν έχουν ακούσει θα κατανοήσουν».

Αλλά επειδή και για τα έθνη που πίστεψαν στον Χριστό του Θεού έχει ειπωθεί από πολύ παλιά: «εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε τίποτα γι' αυτόν θα δουν, και εκείνοι που δεν έχουν ακούσει θα κατανοήσουν» με τη δική του χάρη και εκείνη του Πατέρα που τον έστειλε, και εμείς κατά το δυνατόν αναφέραμε όσα φανερώθηκαν σε αυτά τα χωρία, και παραθέσαμε με ευγνωμοσύνη τις απόψεις του προγενέστερού μας Αφρικανού, οι οποίες χαρακτηρίζονται και αυτές από ακρίβεια, γι' αυτό και πρέπει να τις χρησιμοποιούμε ως ορθές. 〈Από τον Μιχαία〉. «Ακούστε, όλοι οι λαοί, και ας προσέξει η γη και όλοι όσοι βρίσκονται σε αυτήν, και ο Κύριος θα είναι ανάμεσά σας ως μάρτυρας, ο Κύριος από τον άγιο οίκο του. Διότι ιδού, ο Κύριος εκπορεύεται από τον τόπο του, και θα κατεβεί και θα βαδίσει πάνω στα ύψη της γης, και θα σαλευτούν τα όρη υποκάτω του, και οι κοιλάδες θα λιώσουν σαν το κερί μπροστά στη φωτιά, και σαν το νερό που κατεβαίνει στην κατηφοριά. Για την ασέβεια του Ιακώβ συμβαίνουν όλα αυτά και για την αμαρτία του οίκου του Ισραήλ.»

Ιδού, ο δούλος μου θα επιδείξει σύνεση και θα υψωθεί και θα δοξαστεί σφόδρα. Όπως πολλοί θα εκπλαγούν με εσένα, έτσι θα στερηθεί δόξας η όψη σου από τους ανθρώπους, και η δόξα σου από τους ανθρώπους. Έτσι θα θαυμάσουν πολλά έθνη εξαιτίας του, και βασιλείς θα κλείσουν το στόμα τους· διότι εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε τίποτα περί αυτού θα δουν, και εκείνοι που δεν έχουν ακούσει θα κατανοήσουν.

Και πού είναι γεγραμμένα αυτά; Διότι λέγεται ότι είναι γεγραμμένα, ακόμη και όταν δεν διατυπώνονται με λέξεις, αλλά εκφράζονται μέσα από τα ίδια τα γεγονότα, όπως συμβαίνει στις ιστορίες· ή όταν υπάρχει το ίδιο νόημα, χωρίς όμως να χρησιμοποιούνται οι ίδιες λέξεις, όπως συμβαίνει εδώ. Διότι το χωρίο, «Εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε τίποτα περί αυτού, θα δουν, και εκείνοι που δεν έχουν ακούσει, θα κατανοήσουν», είναι ταυτόσημο με το, «Εκείνα που οφθαλμός δεν είδε και ους δεν άκουσε». Επομένως, ή αυτό εννοεί, ή είναι πιθανό να είχαν γραφτεί σε βιβλία, και τα βιβλία αυτά να έχουν εξαφανιστεί.

Και όχι μόνο αυτός, αλλά και οι προφήτες με θαυμασμό έλεγαν ακριβώς το ίδιο· και ο Παύλος αργότερα, νιώθοντας έκπληξη για τα ίδια αυτά γεγονότα. Και οι μεν προφήτες αναφωνούσαν έτσι, μιλώντας εκ προσώπου του Χριστού: «Λαός, τον οποίο δεν γνώριζα, με υπηρέτησε· μόλις με άκουσε, με υπάκουσε· ξένοι υιοί με εξαπάτησαν, ξένοι υιοί φθάρηκαν και απομακρύνθηκαν χωλαίνοντας από τα μονοπάτια τους». Και πάλι: «Εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε τίποτα γι' αυτόν, θα δουν, και εκείνοι που δεν έχουν ακούσει, θα κατανοήσουν»· και, «Βρέθηκα από εκείνους που δεν με αναζητούσαν· έγινα φανερός σε εκείνους που δεν ρωτούσαν για εμένα».

Και δεν πιστέψαμε σε αυτόν μάταια, ούτε πλανηθήκαμε από όσους μας δίδαξαν με αυτόν τον τρόπο, αλλά αυτό συνέβη με τη θαυμαστή πρόνοια του Θεού, ώστε εμείς να αποδειχθούμε πιο συνετοί και πιο θεοσεβείς από εσάς, οι οποίοι θεωρείστε -αλλά δεν είστε- ούτε φιλόθεοι ούτε συνετοί, μέσω της κλήσης της καινής και αιώνιας διαθήκης, δηλαδή του Χριστού. Θαυμάζοντας αυτό το γεγονός ο Ησαΐας, είπε: Και οι βασιλιάδες θα κλείσουν το στόμα τους· διότι εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε τίποτα γι' αυτόν θα δουν, και εκείνοι που δεν άκουσαν.

Στάλθηκαν σαν ολόφωτα αστέρια για να κηρύξουν «τον ήλιο της δικαιοσύνης» σε όσους βρίσκονταν στο σκοτάδι και να διαλύσουν τον ζόφο της άγνοιας, καθώς και να εξαπλώσουν το φως της θεογνωσίας «σε μακρινά έθνη», ώστε, σύμφωνα με τον άγιο Ησαΐα, «εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε γι' αυτόν θα δουν, και εκείνοι που δεν έχουν ακούσει θα κατανοήσουν» ότι «τραυματίστηκε για τις ανομίες μας και ταλαιπωρήθηκε για τις αμαρτίες μας», αλλά «με την πληγή του όλοι εμείς θεραπευτήκαμε» και «γι' αυτό αυτός θα κληρονομήσει πολλούς και θα μοιράσει τα λάφυρα των ισχυρών, επειδή παραδόθηκε στον θάνατο η ψυχή του, και συγκαταλέχθηκε ανάμεσα στους ανόμους· και αυτός σήκωσε τις αμαρτίες πολλών», δηλαδή πάνω στον σταυρό, «και εξαιτίας των αμαρτιών τους παραδόθηκε». Στάλθηκαν ως πιστοί στρατιώτες του βασιλιά της δόξας όχι μόνο πεζοί και χωρίς καμία στρατιωτική πανοπλία, αλλά και χωρίς ραβδιά, χωρίς δύο χιτώνες και χωρίς υποδήματα, αφενός για να φανούν «ωραία τα πόδια εκείνων που ευαγγελίζονται την ειρήνη», και αφετέρου για να γίνει το τρόπαιο πιο θαυμαστό, και αυτοί που ήταν χωρίς ραβδί και ανυπόδητοι να νικήσουν, καταβάλλοντας τους οπλισμένους και ισχυρούς.

Ο δε παράκλητος Θεός, που αναβλύζει διαπαντός από την αέναη πηγή και καταλήγει σε πηγή, ο βασιλιάς του παντός, «το πνεύμα της αληθείας, το πανταχού παρόν και τα πάντα πληρούν», το ευθές, το ηγεμονικό, αυτό που καθαίρει και ποτίζει και φωτίζει και αγιάζει τους άξιους του, αυτό που διά των πύρινων γλωσσών υπερφυώς εξόπλισε τους αγίους μαθητές και αγράμματους αλιείς και τους εξαπέστειλε «στην πρώτη θάλασσα» και «στην έσχατη θάλασσα» και στα πέρατα της οικουμένης, ώστε «εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε κάτι γι' αυτόν, να δουν, και εκείνοι που δεν έχουν ακούσει, να κατανοήσουν», αυτό που θεϊκώς εκχύθηκε από τον Θεό «επί πάσαν σάρκα» δούλων και δουλίδων, πρεσβυτέρων και νεανίσκων για προφητείες και οράσεις, εσύ λοιπόν, Παράκλητε αγαθέ, πρωτίστως καθάρισέ μας, σε ικετεύουμε, φώτισέ μας, πότισέ μας με τα ζωηρά σου νάματα.