Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 53:2

Μόνο μη σταθείς ως τα πρόθυρα του Χριστού, δηλαδή στα ανθρώπινα, αλλά μπες στο εσωτερικό του καταπετάσματος, στα άγια των αγίων της θεότητός του, και μάθε ότι, αν και περιορίστηκε μέσα σε μήτρα ως άνθρωπος, αυτός είναι που φυλάγει τα νήπια μέσα στη μήτρα ως Θεός· και αυτός που γεννήθηκε μικρός κατά τη σάρκα, αυτός αυξάνει τα πάντα ως Θεός· και αυτός που σαρκικά σπαργανώθηκε μέσα στη φάτνη, αυτός τύλιξε με ομίχλη την άβυσσο ως Θεός· και αυτός που, ως βρέφος, θήλασε από μητρικούς μαστούς, αυτός ζωοποιεί τους ανθρώπους κατά θεοπρεπή τρόπο· και αυτός που κοιμόταν στο πλοίο κατά τη σάρκα, αυτός εγείρει τους νεκρούς με θεϊκή εξουσία· και αυτός που κοπίασε ως άνθρωπος, αυτός φωνάζει: «Ελάτε προς εμένα όλοι οι κοπιώντες, και εγώ θα σας αναπαύσω ως Θεός»· και αυτός που φώναξε «Διψώ», αυτός είναι ο Θεός που λέει: «Αν κάποιος διψά, ας έρχεται προς εμένα και ας πίνει· γιατί εγώ είμαι η πηγή της ζωής»· και αυτός που πείνασε εκουσίως ως άνθρωπος, αυτός είναι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει [...]. Στον Χριστό που έκαμψε το γόνυ και προσευχήθηκε τρίτη φορά στο πάθος κατά τρόπο ανθρώπινο, σ’ αυτόν θα κάμψει κάθε γόνυ επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, ως Θεό· και αυτός που ραπίστηκε εκουσίως ως άνθρωπος, αυτός ραπίζει και αστράφτει και σείει τη γη ως παντοδύναμος Θεός· και σε αυτόν που γυμνώθηκε επάνω στον σταυρό κατά τρόπο ανθρώπινο, στεκόμαστε όλοι γυμνοί και ολοφάνεροι ως μπροστά σε Θεό· και ο Ιησούς που ανακρίθηκε από τον Πιλάτο, αυτός ερευνά καρδιές και νεφρούς κατά την κρίση, επειδή είναι Θεός, ως φοβερός δικαστής· και αυτόν που οι Ιουδαίοι λοιδόρησαν ως άνθρωπο, αυτόν δοξολογούν όλες οι στρατιές των αγγέλων ως φιλάνθρωπο Θεό· και τα πόδια και τα χέρια του Ιησού, που τρυπήθηκαν από τα καρφιά, αυτά θα δέσουν, μέσω αγγέλων, χέρια και πόδια Ιουδαίων και θα τους παραδώσουν στο εξώτερο σκοτάδι· και εκείνο το πρόσωπο, που επάνω στον σταυρό δεν είχε είδος ούτε κάλλος, αυτό θα λάμψει από τον ουρανό, και όλες οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν· και το άγιο σώμα, που δίψασε ανθρώπινα επάνω στον σταυρό, αυτό θα μιλήσει όταν έλθει, και θα ταραχθούν και θα θορυβηθούν και θα σκοτισθούν και θα σαλευθούν όλα τα πέρατα της γης. Διότι του Θεού ήταν το στόμα, του Θεού ο οφθαλμός, του Θεού η γλώσσα, του Θεού το σώμα, του Θεού τα μέλη, του Θεού τα χέρια, του Θεού τα πόδια, του Θεού η πλευρά, του Θεού η σάρκα, και του Θεού όλα όσα ανήκουν στη σάρκα. Αλλά ας μη ριχτεί ο αιρετικός επάνω στις εκφράσεις· γιατί δεν είπα «σώμα της θεότητας», αλλά «το σώμα του Θεού Λόγου»· και γι’ αυτό του Θεού είναι το αίμα, όχι της θεότητας το αίμα· του Θεού η γλώσσα, όχι της θεότητας η γλώσσα· του Θεού το στόμα, όχι της θεότητας το στόμα· του Θεού τα πόδια, όχι της θεότητας τα πόδια· διότι ο Λόγος έγινε σάρκα και έσκηνωσε ανάμεσά μας, δηλαδή ενώθηκε καθ’ υπόστασιν με τη δική του, αγία, τίμια, έμψυχη και λογική ανθρώπινη σάρκα.

Η δική μας απόκριση προς αυτούς Διότι είναι και αυτό ένα από τα ομολογημένα: εάν ο Χριστός είναι μία φύση, και αυτή αναγνωρίζεται ως ολόκληρη θεότητα, τότε δεν είναι δυνατόν να υποστεί καθόλου κάποια μείωση ή έλλειψη ή αφαίρεση ή διάζευξη ή ελάττωση ή αναπλήρωση· επειδή η θεία φύση είναι πάντοτε και στους αιώνες η ίδια, εξίσου και αδιαλείπτως, και αμειώτως υπάρχουσα, χωρίς να μπορεί να υποστεί ούτε έλλειψη ούτε προσθήκη, αλλά σε κάθε χρόνο και τόπο και πράγμα είναι όμοια, σώα και αδιάλειπτη. Εάν λοιπόν μία είναι η φύση του Χριστού και μία η ενέργειά του, και αυτή θεία, τότε ο Χριστός οφείλει οπωσδήποτε να βρίσκεται σε κάθε τόπο όμοιος και αδιάλειπτος ως Θεός. Έλα λοιπόν εδώ, ω αιρετικέ, και ακολούθησέ με με τα δυο σου πόδια σε τέσσερις τόπους του πάθους του Χριστού· εννοώ όταν αυτός ήταν νεκρός στο μνήμα του Ιωσήφ. Έπειτα, από το μνήμα έλα μαζί μου στον άδη· και από τον άδη ας πάμε στον παράδεισο· και από τον παράδεισο πάλι έλα έξω από τον τάφο, στον κήπο, όπου τον είδε η Μαγδαληνή Μαρία με μορφή κηπουρού. Διότι, εάν ο Χριστός είναι μόνο θεότητα, όπως λέγετε, τότε βρίσκεται σε κάθε τόπο όμοιος και αδιάλειπτος ως Θεός· γιατί το θείο είναι αδιάλειπτο. Και πώς λοιπόν στον τάφο είναι ο Χριστός ελλιπής, αφού χωρίσθηκε από αυτόν η νοερά ψυχή, όταν είπε: «Πάτερ, στα χέρια σου παραδίδω το πνεύμα μου»; Ας κατεβούμε και στον άδη και ας δούμε εκεί τον Χριστό, πώς σκυλεύει το δεσμωτήριο. Ας ρωτήσουμε τον Αδάμ, ας ρωτήσουμε τα σώματα και τα στόματα των αγίων που αναστήθηκαν, για να μας πουν πώς είδαν στον άδη τον Χριστό: με ποιο σώμα, με ποια φύση, με ποια μορφή ήλθε και κατέβηκε στα καταχθόνια· πώς περπάτησε στα ίχνη της αβύσσου· με ποια φύση άνοιξαν από φόβο οι πύλες του θανάτου· ποια μορφή είδαν και έφριξαν οι πυλωροί του άδη; Άραγε είδαν γυμνή τη θεία φύση; Μη γένοιτο. Διότι Θεό κανείς δεν είδε ποτέ. Αλλά τι λοιπόν; Άραγε αντίκρισαν τη σάρκα του Δεσπότη; Καθόλου. Διότι αυτή, αν και θεοφόρος, κειτόταν στον τάφο νεκρή και ακίνητη. Λοιπόν, επάνω στον σταυρό, καθώς λέει ο προφήτης, είδαμε τον Χριστό, και δεν είχε σωματικό είδος ούτε κάλλος· αλλά το είδος του σώματός του ήταν άτιμο, εκλείπον σε σχέση με τους υιούς των ανθρώπων. Μέσα δε στον τάφο τον είδαμε, και δεν είχε ψυχή ούτε πνεύμα ανθρώπου. Μέσα δε στον άδη τον είδαμε, και δεν είχε σώμα ούτε αίμα ούτε οστά ούτε πάχος ούτε υλικό είδος, αλλά μόνη νοερά, θεοφόρο ψυχή, χωρισμένη από το σώμα. Μέσα δε στον παράδεισο, μαζί με τον ληστή, τον είδαμε, και δεν είχε ούτε ψυχή ούτε σώμα, αλλά μόνο με τη θεότητά του, που είναι παντού παρούσα, ήταν μαζί με τον ληστή, όπως και πρωτύτερα ο Θεός ήταν μαζί με τον Αδάμ γυμνός και ασώματος, όπως μόνο ο ίδιος γνωρίζει, ορώμενος από εκείνον και μένοντας αόρατος. Και πάλι, μετά την τριήμερη ταφή, είδαμε τον Χριστό να έχει αναστηθεί και να έχει επιστρέψει στον εαυτό του, όπως λέει ο Γρηγόριος, και πάλι να είναι μαζί σώμα και ψυχή και νους και Θεός, και να έχει φανεί πρώτα στη Μαρία μέσα στον κήπο.

Εφόσον λοιπόν αυτά έχουν έτσι πραχθεί και τελειωθεί από τον Χριστό, ας παρουσιαστούν τώρα οι αιρετικοί που ισχυρίζονται ότι ο Χριστός είναι μία φύση, και ότι αυτή είναι όλη θεότητα· και ας ακούσουν τον απόστολο Ιάκωβο να θεολογεί για τη θεία φύση και να λέει ότι «στη θεία φύση δεν υπάρχει παραλλαγή». Αν λοιπόν στη θεία φύση δεν υπάρχει οποιαδήποτε παραλλαγή, αλλά υπάρχει μόνο απόλυτη ταυτότητα, ισότητα και αδιάπτωτη και σταθερή τελειότητα, σε ποια φύση του Χριστού θα αποδώσουμε, πες μου, χωρίς να εισαγάγουμε τροπή, τέτοιες και τόσες εναλλαγές, τις ελλείψεις, τις αναπληρώσεις, τις απομακρύνσεις, τις αποκαταστάσεις, τον χωρισμό της ψυχής από το σώμα, τη μακρά αναχώρησή της στον άδη, και την επάνοδό της προς το ίδιο το ένθεο σώμα της για νέα σύνθεσή της με αυτό; «Εσύ είσαι ο βασιλιάς μου και ο Θεός μου», φωνάζει ο προφήτης για τον Θεό Λόγο· όπως και ο ίδιος ο Θεός Λόγος λέει: «Ιδέτε, ιδέτε, ότι εγώ είμαι» και «Δεν αλλοιώθηκα». Αν λοιπόν και ο άνθρωπος που ενώθηκε μαζί του καθ’ υπόσταση μεταποιήθηκε στα ιδιώματα του Θεού Λόγου, πώς επάνω στον σταυρό δεν είχε είδος ούτε κάλλος, ενώ στον τάφο ήταν ατελής και ελλιπής ως προς τη νοερά ψυχή, και στον άδη η ψυχή ήταν ελλιπής ως προς το ίδιο της το σώμα, ενώ στον παράδεισο, κατά την ίδια ακριβώς ημέρα του πάθους, παρών εκεί μαζί με τον ληστή, δεν είχε εκεί ούτε το σώμα ούτε την ψυχή που βρισκόταν στον άδη; Και, για να μιλήσω σύντομα, αν οι αιρετικοί μας δείξουν ότι ο Χριστός, κατά την ημέρα του πάθους, βρισκόταν χωρίς καμιά έλλειψη και στον τάφο και στον άδη και στον παράδεισο, μαζί με ψυχή και σώμα, τότε είναι φανερό ότι μία ουσία και μία ενέργεια είναι, και όχι δύο, όπως άλλωστε είχαν ήδη εκθέσει λέγοντας ότι «σε κάθε χρόνο και τόπο και πράγμα παρουσιάζουμε τη φύση του Χριστού να είναι αδιάλειπτα παρούσα».

Ωστόσο, για εκείνον που έχει σκύψει με προσοχή στα άγια Ευαγγέλια, όσα ο Χριστός υπέστη και έπραξε εκουσίως μετά το βάπτισμά Του είναι πτωχότερα, ευτελέστερα και ατιμότερα από όλα όσα έκανε κατά το ανθρώπινο, όπως εμείς, πριν από το βάπτισμά Του, παρότι ήταν αληθινός Θεός και πριν από την ενανθρώπηση και μετά την ενανθρώπηση. Πες μου λοιπόν: τι υπάρχει φτωχότερο για τον Θεό από αυτό, ή ευτελέστερο, ή ατιμότερο, από το ότι ο δημιουργός του ουρανού και της γης, το απαύγασμα της δόξας του Πατρός, ο χαρακτήρας της υποστάσεώς Του, Εκείνος που βαστάζει τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς Του, ο Θεός που είναι επάνω από όλα, ο ομοούσιος και ομόδοξος Λόγος του Πατρός, ο συναΐδιος του παναγίου Πνεύματος, ο άκτιστος, ο άτρεπτος, ο αυτοφώτιστος, ο μονογενής Υιός, θεληματικά από ανόμους, ως άνομος μαζί με ανόμους, οδηγείται σαρκικά σε θάνατο άτιμο, συλλαμβανόμενος νύχτα σαν κακοποιός, δεσμευόμενος, ραπιζόμενος, γυμνούμενος, εμπτυόμενος, κολαφιζόμενος, μαστιγούμενος, καρφωνόμενος γυμνός επάνω στο ξύλο, τρυπώμενος σαν κατάδικος στα χέρια, στα πόδια και στην πλευρά, και χωρίς να κάνει εκδίκηση για τον εαυτό Του, παρότι είναι παντοδύναμος Θεός, αλλά δεχόμενος ήσυχα για χάρη μας τον θάνατο, σαν πρόβατο; Τότε αληθινά δοκιμάστηκε κατά την ομοιότητά μας, γενόμενος πράγματι νεκρός· τότε, κατά την ομοιότητά μας, είδαμε το πρόσωπό Του, και δεν είχε μορφή ούτε κάλλος· αλλά η μορφή Του ήταν άτιμη, ξεπεσμένη σε σύγκριση με τους υιούς των ανθρώπων.

Και πάλι: πώς έγινε πρωί; το οποίο σημαίνει φως. Ο Ζακχαίος είπε: Πείσε με από την Παλαιά Διαθήκη, ότι πρέπει αυτός να σταυρωθεί. Ο Αθανάσιος: Το «θα δείτε τη ζωή σας κρεμασμένη απέναντι από τα μάτια σας, και δεν θα πιστέψετε στη ζωή σας», ανήκει στην Παλαιά Διαθήκη. Και το «το πρωί θα πεις, πώς έγινε εσπέρα; και το εσπέρας, πώς έγινε πρωί;», ομοίως είναι από την Παλαιά [Διαθήκη]. Ο Ζακχαίος είπε: Αλλά αυτό δεν είναι σταυρός ούτε θάνατος. Ο Αθανάσιος: Εάν λέει ο Ησαΐας: «Κύριε, ποιος πίστεψε στο κήρυγμά μας; Και ο βραχίονας του Κυρίου σε ποιον αποκαλύφθηκε; Αναγγείλαμε ενώπιόν του πως είναι σαν παιδί, σαν ρίζα σε διψασμένη γη· δεν έχει μορφή ούτε δόξα. Και τον είδαμε, και δεν είχε μορφή ούτε κάλλος· αλλά η μορφή του ήταν άτιμη και κατώτερη από όλων των ανθρώπων»· εάν δε λέει και ο Δαβίδ: «Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου. Μοιράστηκαν τα ιμάτιά μου μεταξύ τους, και για τον ιματισμό μου έριξαν κλήρο», πώς δεν αντιλαμβάνεσαι τον σταυρό; Ο Ζακχαίος είπε: Ούτε έτσι μνημόνευσες θάνατο. Ο Αθανάσιος: «Άνθρωπος που βρίσκεται σε πληγές και γνωρίζει να υπομένει την ασθένεια, διότι απέστρεψε το πρόσωπό του· ατιμάστηκε και δεν υπολογίστηκε. Αυτός σηκώνει τις αμαρτίες μας, και εξαιτίας των αμαρτιών μας οδυνάται· και εμείς θεωρήσαμε ότι αυτός βρίσκεται σε πόνο, σε πληγή και σε κάκωση· αυτός όμως τραυματίστηκε για τις αμαρτίες μας· η τιμωρία για την ειρήνη μας έπεσε πάνω του, και με τον μώλωπά του εμείς θεραπευθήκαμε».

Ο Ζακχαίος είπε: Όλα όσα ανέφερες, είπες ότι ο προφήτης τα είπε για άνθρωπο. Ο Αθανάσιος: Αναφορικά με τον βραχίονα του Κυρίου που φανερώθηκε, ακούγοντας για βραχίονα του Θεού, εννοεί τη δύναμη του Θεού· διότι το Θείο δεν συντίθεται από μέλη. Ο Ζακχαίος είπε: Τον άκουσα να λέει: άνθρωπος που είναι σε τιμή, και γνωρίζει να υπομένει την ασθένεια. Ο Αθανάσιος: Μου φαίνεται ότι δεν προσέχεις τα λεγόμενα. Τον άκουσες να λέει: «Κύριε, ποιος πίστεψε στο κήρυγμά μας; Και ο βραχίονας του Κυρίου σε ποιον αποκαλύφθηκε; Αναγγείλαμε ενώπιόν του σαν παιδί». Ο Ζακχαίος είπε: Ο βραχίονας του Κυρίου, τον οποίο ονομάζεις δύναμη, μεταβλήθηκε και έγινε παιδί; Ο Αθανάσιος: Δεν μεταβλήθηκε, μη γένοιτο· αλλά, λαμβάνοντας σάρκα, και ευρισκόμενη η δύναμη μέσα στη σάρκα σαν σε ναό, έγινε άνθρωπος· κατά τη σάρκα μεν όντας άνθρωπος, κατά το πνεύμα δε όντας Θεός. Και ως άνθρωπος μεν οδηγούνταν σε σφαγή· ως Θεός δε αναλάμβανε την αμαρτία του κόσμου. Διότι γι' αυτό και ο ίδιος θα κληρονομήσει πολλούς· και αφού έλαβε τα λάφυρα των ισχυρών δαιμόνων, τα διαμοίρασε· τους ανθρώπους, δηλαδή, τους οποίους εκείνοι είχαν από πολύ καιρό λαφυραγωγήσει.

Εκείνος λοιπόν που ενατένισε τη θεότητά του προσφωνεί τον Κύριο ωραίο στο κάλλος. Διότι δεν ανυμνεί το κάλλος της σάρκας. Επειδή τον είδαμε και δεν είχε όψη ούτε κάλλος, αλλά η όψη του ήταν άδοξη, υπολειπόμενη σε σύγκριση με τους υιούς των ανθρώπων. Είναι φανερό λοιπόν ότι ο Προφήτης, αφού αντίκρισε τη λαμπρότητά του και πλημμύρισε από τις αναλαμπές που πήγαζαν από εκεί, πληγωμένος στην ψυχή από αυτό το κάλλος, κινήθηκε προς τον ένθεο έρωτα της νοητής ωραιότητας. Όταν αυτή φανερωθεί στην ανθρώπινη ψυχή, όλα όσα μέχρι πρότινος αγαπούνταν φαίνονται αισχρά και απορριπτέα. Γι' αυτό και ο Παύλος, όταν είδε τον ωραίο στο κάλλος, θεώρησε τα πάντα σκύβαλα, για να κερδίσει τον Χριστό. Εκείνοι μεν που βρίσκονται έξω από τον λόγο της αλήθειας ονομάζουν μωρία το κήρυγμα του Ευαγγελίου, περιφρονώντας την ταπεινότητα των εκφράσεων των Γραφών· εμείς όμως, που καυχόμαστε για τον σταυρό του Χριστού, στους οποίους φανερώθηκαν μέσω του Πνεύματος όσα μας χαρίστηκαν από τον Θεό, όχι με διδάγματα ανθρώπινης σοφίας, γνωρίζουμε ότι πλούσια χάρη έχει εκχυθεί από τον Θεό στους λόγους περί του Χριστού. Γι' αυτό σε σύντομο χρονικό διάστημα το κήρυγμα διέτρεξε σχεδόν όλη την οικουμένη, επειδή πλούσια και άφθονη η χάρη έχει εκχυθεί στους κήρυκες του Ευαγγελίου, τους οποίους η Γραφή ονόμασε και χείλη του Χριστού. Γι' αυτό, μέσα από ταπεινές και αξιοκαταφρόνητες λέξεις, το κήρυγμα του Ευαγγελίου διαθέτει μεγάλη καθοδηγητική και ελκτική δύναμη προς τη σωτηρία.

Και αυτό είναι ίσως εκείνο που υποδηλώνεται από το ρητό. Και πάλι: «Ο Πατήρ μου είναι μεγαλύτερός μου». Διότι έχουν χρησιμοποιήσει και αυτό το ρητό τα αχάριστα κτίσματα, τα γεννήματα του πονηρού. Εγώ όμως έχω πιστέψει ότι και από αυτήν τη φράση δηλώνεται το ότι ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα. Διότι γνωρίζω ότι οι συγκρίσεις γίνονται κυρίως μεταξύ όντων της ίδιας φύσεως. Έτσι, λέμε ότι ένας άγγελος είναι μεγαλύτερος από άλλον άγγελο, ένας άνθρωπος δικαιότερος από άλλον άνθρωπο, και ένα πτηνό ταχύτερο από άλλο πτηνό. Εάν λοιπόν οι συγκρίσεις γίνονται μεταξύ ομοειδών, και ο Πατήρ έχει ονομαστεί μεγαλύτερος από τον Υιό κατά σύγκριση, τότε ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα. Υπάρχει όμως και κάποια άλλη έννοια που ενυπάρχει στο ρητό. Διότι τι το θαυμαστό υπάρχει εάν ομολόγησε τον Πατέρα μεγαλύτερο από τον εαυτό Του, όντας Λόγος που έγινε σάρκα, από τη στιγμή που φάνηκε και κατώτερος από τους αγγέλους ως προς τη δόξα και από τους ανθρώπους ως προς την όψη; «Διότι τον ελάττωσας», λέει, «λίγο σε σχέση με τους αγγέλους». Και πάλι: «Αυτόν που έχει ελαττωθεί λίγο σε σχέση με τους αγγέλους». Και το: «Τον είδαμε και δεν είχε ούτε όψη ούτε κάλλος, αλλά η μορφή του υπολειπόταν σε σύγκριση με όλους τους ανθρώπους». Όλα αυτά όμως τα ανέχθηκε εξαιτίας της πολλής Του φιλανθρωπίας για το πλάσμα, προκειμένου να διασώσει το χαμένο πρόβατο και το σωσμένο να το συναναμείξει με το ποίμνιο, και αυτόν που κατέβηκε από την Ιερουσαλήμ στην Ιεριχώ και για τον λόγο αυτόν έπεσε σε ληστές, να τον επαναφέρει πάλι υγιή στη δική του πατρίδα.

Το σκήπτρο της μεγαλωσύνης του Θεού, ο Κύριος Ιησούς Χριστός, δεν ήρθε με έπαρση αλαζονείας ούτε υπερηφάνειας, αν και είχε τη δύναμη, αλλά με ταπεινοφροσύνη, όπως ακριβώς το Άγιο Πνεύμα μίλησε για αυτόν· διότι λέει: «Κύριε, ποιος πίστεψε στο κήρυγμά μας; Και ο βραχίονας του Κυρίου σε ποιον αποκαλύφθηκε; Αναγγείλαμε ενώπιόν του, ως παιδί, ως ρίζα σε διψασμένη γη· δεν έχει ομορφιά ούτε δόξα, και τον είδαμε, και δεν είχε ούτε ομορφιά ούτε κάλλος, αλλά η όψη του ήταν άτιμη, υποδεέστερη από την όψη των ανθρώπων· άνθρωπος που βρίσκεται σε πληγή και πόνο και γνωρίζει να υπομένει την ασθένεια, διότι το πρόσωπό του έχει αποστραφεί, ατιμάστηκε και δεν υπολογίστηκε».

Γι' αυτόν τον λόγο δείχνει και το αίμα και τα σημάδια της τρυπημένης πλευράς, για να τους ντροπιάσει κατά τον καιρό της βασιλείας του. «Είναι κόκκινα τα ενδύματά του από τη Βοσόρ, είναι ωραίος με στολή βίαιη». Η λέξη «βίαια» ερμηνεύεται ως δύναμη, ενώ από άλλους ερμηνεύεται ως «πάρα πολύ» και «εξαιρετικά» και «μάλιστα». Λέει, λοιπόν, ότι είναι πάρα πολύ ωραίος στη στολή του, επειδή, αφού ανέλαβε τη δική μας αδοξία, μέσω της δόξας των παθών ελευθέρωσε αυτούς που ήταν υποδουλωμένοι στην ντροπή και τους επανέφερε στην ελευθερία. Ότι βρισκόταν σε ατιμία το λέει ο προφήτης: «Τον είδαμε και δεν είχε μορφή ούτε κάλλος, αλλά η μορφή του ήταν άτιμη και κατώτερη από τους γιους των ανθρώπων». Διότι βρέθηκε μέσα σε φτυσίματα, σε ντροπή, σε χλευασμό, σε πείνα, σε δίψα, σε δικαστήρια, σε απολογίες, σε όχλους Ιουδαίων, σε απειλές, σε περίγελο, σε ύβρεις, σε διωγμούς, σε συκοφαντίες και σε ταλαιπωρίες, πότε μετακινούμενος από τη Γαλιλαία στην Ιουδαία, και πότε διωκόμενος από την Ιουδαία στην Καισάρεια. Ευρισκόμενος μέσα σε αυτές τις καταστάσεις, αληθινά «δεν είχε μορφή ούτε κάλλος».

«Αναγγείλαμε ενώπιόν του, σαν παιδί, σαν ρίζα σε διψασμένη γη». Πολύς λόγος έχει γίνει πάντοτε από τους αγίους προφήτες σχετικά με τον Σωτήρα όλων μας, και δεν έπαψαν να νουθετούν, αναγγέλλοντας πολύ ξεκάθαρα ότι, κατά τους καθορισμένους καιρούς, ο Λόγος που είναι Θεός θα έλθει με ανθρώπινη μορφή και ότι θα θαυματουργήσει θεοπρεπώς.

Διότι εμείς, ω Δέσποτα, λέγει, μυσταγωγηθήκαμε από εσένα στον λόγο περί της ενανθρωπήσεως και λάβαμε αυτό το άγγελμα· αλλά κανείς δεν πίστεψε και σε κανέναν δεν έγινε εμφανής ο δικός σου βραχίονας, του Κυρίου και Θεού των πάντων. Είναι δε σύνηθες στη θεόπνευστη Γραφή να ονομάζεται βραχίονας του Θεού και Πατρός ο Υιός, όπως έχει αποδειχθεί σε πάρα πολλά σημεία. Αλλά είναι σαν να φέρνει κάποιος αντίρρηση και να λέει: Εσείς βέβαια, ω προφήτες, λάβατε το άγγελμα μέσω του Πνεύματος και πλουτίσατε με τη γνώση του μυστηρίου· άραγε κηρύξατε και στους άλλους το μυστήριο; Ναι, λένε, το αναγγείλαμε και σχεδόν διαβεβαιώσαμε κατηγορηματικά λέγοντας ότι θα είμαστε ενώπιόν του σαν πεδιάδα, δηλαδή σαν αγρός ανθισμένος και καρποφόρος, ή και σαν ρίζα σε γη διψασμένη, καθώς προφανώς μας αρδεύει με τους θείους και άρρητους λόγους ο Μονογενής, στον οποίον είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως.

Επομένως, αναγγείλαμε ότι, πιστεύοντας στον ίδιο τον Χριστό, θα είμαστε ενώπιόν του, δηλαδή θα βρισκόμαστε υπό την επίβλεψή του, ως πεδιάδα, ως ρίζα, δηλαδή ως βλαστάρι σε γη που άλλοτε διψούσε, αλλά κατέστη από αυτόν πλούσια σε νερό. «Δεν υπάρχει σε αυτόν ούτε μορφή ούτε δόξα· και τον είδαμε και δεν είχε ούτε μορφή ούτε κάλλος. Αλλά η μορφή του ήταν άδοξη, κατώτερη από όλους τους ανθρώπους.» Τι άραγε λέει ο προφήτης με αυτά, ή ποιο νόημα θα μπορούσε κανείς να αποδώσει στα λεγόμενα; Ας τα εξετάσουμε, λοιπόν, πάλι προσεκτικά, όσο είναι δυνατόν. Διότι έχει ομολογήσει ότι «Αναγγείλαμε», δηλαδή κάναμε την προφητεία πλήρη, ότι θα έρθει στην κατάλληλη εποχή. Αλλά ίσως κάποιος να έλεγε ως προς αυτό: Τι θα γινόταν, λοιπόν, αν ο Λόγος, όντας Θεός, κατήλθε από τους ουρανούς, στεφανωμένος με θεοπρεπή δόξα, και, λάμποντας με απρόσιτο φως, εμφανίστηκε στους κατοίκους της γης, και ήταν απρόσιτος εξαιτίας της υπερβολικής του δόξας; Άλλωστε, όταν κατέβηκε με μορφή φωτιάς στο όρος Σινά, υπήρχε σκοτάδι, και γνόφος, και θύελλα, και φωτιά που εκτινασσόταν ψηλά, και καπνός, και πολλά άλλα εκτός από αυτά, ικανά να προκαλέσουν τον έσχατο τρόμο και φόβο, ώστε το θέαμα να γίνει αφόρητο σε εκείνους που το αντίκριζαν. Γι' αυτό εξάλλου οι Ισραηλίτες παρακαλούσαν τον πανάριστο Μωυσή να μεσιτεύσει, λέγοντας: «Μίλησε εσύ σε εμάς, και ας μη μας μιλήσει ο Θεός, για να μην πεθάνουμε.»

«Δεν είναι λοιπόν καθόλου παράξενο», λέει, «αν εσείς μεν το προφητεύσατε, αυτός όμως εμφανίστηκε στους κατοίκους της γης έχοντας τη δόξα του απρόσιτη, και δεν μπορούσε να τον αντέξει κανείς». Τι απαντούν λοιπόν οι προφήτες; Απαντούν με θέρμη λέγοντας: «Είναι αδικαιολόγητη η απείθεια, στερείται αφορμής η αποστασία· δεν έχει ούτε είδος (ομορφιά) ούτε δόξα». Διότι δεν εμφανίστηκε, λέει, με μορφή και δόξα θεοπρεπή.

Διότι εκένωσε τον εαυτό του, παίρνοντας τη μορφή ανθρώπων· και αφού βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό του. Και αυτά τα λέμε, όχι επειδή παραλάβαμε την παράδοση μόνο εξ ακοής, αλλά επειδή έχουμε δει με τα ίδια μας τα μάτια αυτόν που κηρύττεται. Τον είδαμε, και δεν είχε ούτε μορφή ούτε κάλλος, δηλαδή κάλλος θεοπρεπές, αλλά η μορφή του ήταν περιφρονημένη. Διότι τα ανθρώπινα είναι μικρά, ευτελή και εντελώς χωρίς δόξα, μπροστά στη θεία και υπέρτατη υπεροχή, και το υπέρλαμπρο κάλλος της φύσης που ξεπερνά τα πάντα. Έχει λεχθεί βέβαια: «Είναι ωραίος στο κάλλος περισσότερο από τους υιούς των ανθρώπων». Και αναφέρει κάτι ακόμη μεγαλύτερο: «Υστερούσε σε σύγκριση με όλους τους ανθρώπους», εννοώντας προφανώς τη μορφή του, σαν να έλεγαν: Μπορεί κανείς βέβαια να δει μεταξύ των ανθρώπων κάποιους να διαπρέπουν με τη λαμπρότητα των αξιωμάτων, να εξυψώνονται από τις συνοδείες του πλούτου και να καμαρώνουν, ή με κάποιον άλλο τρόπο να κατέχουν επίγειες υπεροχές.

Αλλά ούτε σε αυτά βρισκόταν ο Εμμανουήλ, παρά σε μικρή και περιφρονημένη τάξη, ώστε να φαίνεται ότι υστερεί από τους άλλους ανθρώπους. Και είναι αληθινός ο λόγος. Διότι δεν γεννήθηκε από πλούσια μητέρα, την Αγία Παρθένο, αλλά διήλθε μέσα από όλα τα ασήμαντα, για να υψώσει το ταπεινό και να αναδείξει αξιοζήλευτο το περιφρονημένο. Και για έναν άλλο λόγο, όντας Θεός, Κύριος και βασιλιάς των όλων, τι είδους ανθρώπινη λαμπρότητα θα είχε ανάγκη; <Άνθρωπος που βρίσκεται σε πληγές και γνωρίζει να υπομένει την ασθένεια· διότι το πρόσωπό του έχει αποστραφεί, ατιμάστηκε και δεν υπολογίστηκε.> Λέγοντας ότι «Τον είδαμε, και δεν είχε μορφή, ούτε ομορφιά», διακηρύσσουν σαφώς σε ποια κατάσταση προσώπου αντίκρισαν αυτόν που κηρύττεται.

Επειδή δε ο Θεός και Πατέρας αποκάλυψε σε εμάς τον δικό Του Υιό, ο οποίος υποδηλώνεται μέσω των μηρών, και όσον αφορά το νοητό κάλλος της θεότητας, εμφανίστηκε άσχημος και ατερπής εξαιτίας της ανθρώπινης φύσης· «Διότι δεν είχε ούτε μορφή ούτε κάλλος», σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη· τότε λοιπόν, όπως ακριβώς θα μπορούσε να μαρτυρήσει και η ίδια η έκβαση των πραγμάτων, ο πρώτος και ο έσχατος λαός, δηλαδή εκείνοι που πίστεψαν στην αρχή και πρώτοι, αλλά και εκείνος που κλήθηκε στους έσχατους καιρούς, σεβάστηκαν τον Εμμανουήλ. Και ευλογήθηκαν μέσω αυτού από τον Θεό και Πατέρα. Εκείνος όμως που βρέθηκε ανάμεσα στους δύο, έχοντας περιγελάσει κατά κάποιον τρόπο τον Χριστό εξαιτίας της έλλειψης κάλλους της ανθρώπινης φύσης, και έχοντας ατιμάσει με πολλούς τρόπους τον Υιό που φανερώθηκε από τον Θεό, παρέμεινε στον τρόπο της δουλείας και εξέπεσε από την ελευθερία των πατέρων. Και ότι εκείνοι από τους Ιουδαίους που επρόκειτο να πιστέψουν στους έσχατους καιρούς θα γίνονταν κοινωνοί και σχεδόν ομοτράπεζοι των πρώτων· εφόσον βεβαίως συγκεντρώθηκαν σε μία πόλη, ήτοι αυλή ή εστία, δηλαδή την Εκκλησία, το υποδήλωσε λέγοντας: «Ας δώσει ο Θεός ευρυχωρία στον Ιάφεθ», δηλαδή στον τρίτο και έσχατο· διότι τρίτος είναι ο Ιάφεθ· «και ας κατοικήσει στα σκηνώματα του Σημ», δηλαδή του πρώτου· «και ας γίνει ο Χαναάν δούλος τους»· αυτό, νομίζω, είναι εκείνο που είπε ο Χριστός στα πλήθη των Ιουδαίων: «Αμήν, αμήν σας λέγω, ότι καθένας που πράττει την αμαρτία, είναι δούλος της αμαρτίας».

Έχει αποσιωπηθεί στις Ιερές Γραφές κατά θεία οικονομία ο πατέρας του Μωυσή. Διότι, ενώ ήταν δυνατόν να ειπωθεί: «Ο τάδε, ας πούμε, πήρε γυναίκα από τις θυγατέρες του Λευί», αντ' αυτού λέει «Υπήρχε κάποιος», υποδηλώνοντας έτσι εμμέσως ότι και ο Χριστός ήταν χωρίς πατέρα κατά σάρκα, αν και υπήρξε πατέρας κατά την υπόληψη των ανθρώπων· διότι νομιζόταν ότι ήταν γιος του Ιωσήφ. «Αλλά ήταν χαριτωμένο», λέει, «το παιδί». Διότι ο Χριστός ονομάστηκε και είναι «ωραιότερος στο κάλλος από τους γιους των ανθρώπων». Και ο θεσπέσιος Δαβίδ κάπου αλλού πάλι απευθύνεται σε Αυτόν λέγοντας: «Ζώσου τη ρομφαία σου στον μηρό σου, δυνατέ, με την ωραιότητά σου και το κάλλος σου». Πρέπει δε να νοηθεί, και κανείς δεν θα αμφέβαλλε, ότι το κάλλος αυτό αναφέρεται στη δόξα και στη φύση της υπεράνω πάντων θεότητας· διότι βεβαίως κανείς δεν θα απέδιδε στον ίδιο τον Χριστό τα καυχήματα της σάρκας, ούτε και θα τα λογάριαζε προς δόξαν Του, κάθε άλλο. Διότι ολόκληρο το μυστήριο της ένσαρκης οικονομίας είναι γι' Αυτόν κένωση και ταπείνωση. Γράφει κάπου και ο προφήτης Ησαΐας για Αυτόν: «Και Τον είδαμε, και δεν είχε είδος ούτε κάλλος», αλλά η όψη Του ήταν άδοξη, υστερώντας από όλους τους γιους των ανθρώπων. Και βεβαίως δεν λέμε ότι ο λόγος του προφήτη κατακρίνει τα μεγαλεία της θεότητας, αλλά μάλλον μας πείθει να κατανοήσουμε ότι τα χαρακτηριστικά της σάρκας, όταν συγκρίνονται με τη δόξα της θεότητας, θα φανούν εντελώς ανάξια λόγου. Διότι ο Υιός εμφανίστηκε με μορφή που στερούνταν εντελώς κάθε κάλλος.

«Ιδού, ο δούλος μου θα επιδείξει σύνεση και θα υψωθεί και θα δοξαστεί και θα ανυψωθεί σφόδρα»· διότι «εταπείνωσε τον εαυτό του, γινόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού. Γι' αυτό ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα». Αυτό ακριβώς, λοιπόν, φανερώνει και η παρούσα προφητεία, αφενός λέγοντας: «Ιδού, ο δούλος μου θα επιδείξει σύνεση και θα υψωθεί και θα δοξαστεί και θα ανυψωθεί», με τα οποία λόγια υποδηλώνει τη μετά τον θάνατο ανάστασή του, καθώς και την ανάληψη και ύψωσή του στους ουρανούς. Στη συνέχεια, αφετέρου, παρουσιάζει την ταπείνωσή του την «μέχρι θανάτου», με τα εξής λόγια: «Τον είδαμε, και δεν είχε ούτε ωραία όψη ούτε κάλλος· αλλά η όψη του ήταν άτιμη και κατώτερη σε σύγκριση με τους υιούς των ανθρώπων», και πάλι: «Ατιμάστηκε και δεν υπολογίστηκε. Αυτός φέρει τις αμαρτίες μας και οδυνάται για εμάς», και ξανά: «Σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή και, όπως ο αμνός είναι άφωνος μπροστά σε εκείνον που τον κουρεύει, έτσι δεν ανοίγει το στόμα του. Μέσα στην ταπείνωση άρθηκε η κρίση του· τη γενεά του ποιος θα τη διηγηθεί; Διότι η ζωή του αφαιρείται από τη γη, εξαιτίας των ανομιών του λαού μου οδηγήθηκε στον θάνατο».

Αυτό ακριβώς προκαλούσε θαυμασμό και έκπληξη σε όσους παλαιότερα έβλεπαν αυτά με προφητικό πνεύμα. Γι' αυτό στη συνέχεια ειπώθηκε: «Κύριε, ποιος πίστεψε στο κήρυγμά μας;». Διότι οι προφήτες του Θεού, βλέποντας με απορία την απιστία του ιουδαϊκού έθνους, και θεωρώντας την επιστροφή και την υπακοή των εθνών, έλεγαν αυτά. Αλλά «και ο βραχίονας», λέει, «του Κυρίου, σε ποιον αποκαλύφθηκε;». Δίδασκε όμως η προηγούμενη από αυτήν προφητεία το σε ποιον αποκαλύφθηκε ο βραχίονας του Θεού, εκεί όπου είχε ειπωθεί: «και θα αποκαλύψει Κύριος ο Θεός τον άγιο βραχίονά του ενώπιον όλων των εθνών». Ότι δε «βραχίονας» του Θεού λέγεται ο Μονογενής Υιός του, το αποδείξαμε πολλές φορές, ο οποίος έγινε γνωστός σε όλα τα έθνη που πίστεψαν σε αυτόν, σύμφωνα με τις προφητικές φωνές. Αφού λοιπόν οι προφήτες του Θεού εξέφρασαν τον θαυμασμό τους για αυτά, στη συνέχεια προφητεύουν διηγηματικά την έλευση στους ανθρώπους του προαναφερθέντος «παιδός» ή του «δούλου» του Θεού, λέγοντας: «το αναγγείλαμε ως παιδίον ενώπιόν του, ως ρίζα σε διψασμένη γη». Σύμφωνα δε με τον Ακύλα: «και θα αναβεί», λέει, «ως θηλάζον βρέφος ενώπιόν του και ως ρίζα από άβατη γη». Διότι ενώπιόν του, λέει, εννοώ του προαναφερθέντος βραχίονα, «θα αναβεί ως θηλάζον βρέφος».

Αυτό δε ήταν το γεννημένο από την παρθένο, για το οποίο έχει ειπωθεί στα προηγούμενα: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ»· αυτό ήταν το 〈θηλάζον〉 το οποίο ανέβηκε ενώπιον 〈του βραχίονα του Θεού〉, όπως διασαφηνίζει στη συνέχεια ο λόγος λέγοντας: 〈ως ρίζα από γη άβατη〉, ⌜υπονοώντας ως 〈άβατη γη〉 μεν την παρθένο, στην οποία κανένας δεν είχε εισέλθει, ως 〈ρίζα〉 δε την ίδια εκείνη για την οποία λεγόταν: «Θα εξέλθει ράβδος από τη ρίζα του Ιεσσαί, και άνθος θα αναβεί από τη ρίζα»· διότι και εκεί δηλωνόταν ότι 〈θα αναβεί〉, αλλά εκεί μεν «από τη ρίζα του Ιεσσαί», ενώ εδώ 〈από την άβατη γη〉 που αναφέρθηκε.⌝ Κατά δε τον Σύμμαχο έχει ειπωθεί: 〈και ανέβηκε ως κλάδος ενώπιον αυτού〉, 〈και ως ρίζα από γη διψασμένη〉, ονομάζοντας και εδώ ο λόγος την 〈άβατη γη〉 ως 〈διψασμένη〉, κατά δε τον Θεοδοτίωνα: 〈και θα αναβεί〉, αναφέρει, 〈ως θηλάζον ενώπιον αυτού〉, δηλαδή 〈του βραχίονα του Θεού, και ως ρίζα σε γη διψασμένη〉.

Αυτό δε το «παιδίον» που αναφέρεται εδώ, σύμφωνα με τους Εβδομήκοντα που αναφέρουν: «αναγγείλαμε ως παιδίον ενώπιόν του», ήταν το ίδιο εκείνο για το οποίο είχε γίνει λόγος και πρωτύτερα: «διότι, προτού το παιδίον γνωρίσει το αγαθό ή το κακό, αποστρέφεται την πονηρία», και πάλι: «διότι, προτού το παιδίον μάθει να καλεί πατέρα ή μητέρα, θα λάβει τη δύναμη της Δαμασκού», και ξανά: «διότι παιδίον γεννήθηκε σε εμάς, υιός και δόθηκε σε εμάς, του οποίου η εξουσία βρίσκεται στον ώμο του». Αυτά τα χωρία αποδείξαμε στις οικείες θέσεις ότι αναφέρονται στον Χριστό του Θεού. Αλλά, αφού πρώτα θεσπίζει τη γέννηση αυτού που προφητεύτηκε ανάμεσα στους ανθρώπους, η οποία προήλθε «από άβατη ή από διψασμένη γη», και τη συναναστροφή του με τους ανθρώπους, στη συνέχεια προχωρά λέγοντας: «δεν έχει είδος ούτε δόξα», αντί του: «δεν είχε ένδοξη μορφή». «Και τον είδαμε», λέει, «και δεν είχε μορφή ούτε κάλλος· αντίθετα, η μορφή του ήταν άδοξη και υποδεέστερη σε σύγκριση με τους υιούς των ανθρώπων». Όμως εμείς —ο προφήτης εδώ εκφράζεται συλλογικά, συγκαταλέγοντας από φιλανθρωπία και τον εαυτό του ανάμεσα σε εκείνους που δεν υπολόγισαν τον Σωτήρα— «δεν τον υπολογίσαμε» ούτε του δώσαμε σημασία ούτε κατανοήσαμε ποιος πραγματικά ήταν.

Έπειτα, επειδή το προφητικό πνεύμα είχε την ικανότητα της πρόγνωσης και προέβλεπε το μέλλον, δεν αγνόησε ότι οι Ιουδαίοι μεν θα κρατούσαν αυτά τα λόγια για τους εαυτούς τους, όμως δεν επρόκειτο να αποκομίσουν από αυτά καμία περαιτέρω ωφέλεια για την ψυχή τους. Γι' αυτό, στρέφει τον λόγο προς τα αλλόφυλα και αλλογενή 〈έθνη〉, στα οποία και υπόσχεται να δώσει επαγγελίες, λέγοντας με αυτά ακριβώς τα λόγια: 〈Ιδού, τον έδωσα ως μαρτύριο στα έθνη, άρχοντα και προστάζοντα στα έθνη. Έθνη, τα οποία δεν σε γνωρίζουν, θα σε επικαλεστούν, και λαοί, οι οποίοι δεν σε ξέρουν, σε εσένα θα καταφύγουν, ένεκα Κυρίου του Θεού σου, του Αγίου του Ισραήλ, διότι σε εδόξασε〉. Μέσα από αυτά, λοιπόν, παραπέμπει τους αναγνώστες σε εκείνον που έχει φανερωθεί προηγουμένως, για τον οποίο έχει ειπωθεί: «ότι εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε κάτι για αυτόν, θα δουν, και εκείνοι που δεν έχουν ακούσει, θα κατανοήσουν», καθώς και το: «τον είδαμε, και δεν είχε ούτε είδος ούτε κάλλος». Για «αυτόν», λοιπόν, τον ίδιο λέει, για τον οποίο έχουν λεχθεί όλα αυτά: 〈τον έδωσα ως μαρτύριο στα έθνη〉. Γι' αυτό, επίσης, ευαγγελιζόμουν και προέτρεπα ‹τη στείρα, που παλαιότερα δεν γεννούσε, και εκείνη που δεν είχε άνδρα, να επεκτείνει και να πλατύνει τη σκηνή της›, επειδή ακριβώς συνέβη στο υποσχεθέν πρόσωπο να τα πάθει αυτά εξαιτίας των αμαρτιών του λαού μου. Ευλόγως 〈τον έδωσα ως μαρτύριο〉, όχι στον λαό των Ιουδαίων, αλλά 〈σε όλα τα έθνη〉 και 〈ως άρχοντα και προστάζοντα στα έθνη〉· διότι είναι φανερό σε εμένα, τον Θεό, ότι όλα τα 〈έθνη〉 θα τον υπακούσουν περισσότερο παρά ο λαός της περιτομής.

Ο μεν Ακύλας λοιπόν το ερμήνευσε με αυτόν τον τρόπο: «Στην ομορφιά έγινες ομορφότερος από τους υιούς των ανθρώπων». Και ο Σύμμαχος: «Στην ομορφιά είσαι ωραίος πέρα από τους υιούς των ανθρώπων». Ώστε τα πρώτα λόγια της ωδής έχουν λεχθεί ως προοίμιο. Διότι, επειδή ο προφητικός χορός επρόκειτο να εξαγγείλει τον λόγο για τον Αγαπητό και να προφέρει την ωδή γι' αυτόν, χρησιμοποίησε προοίμιο, ολοκληρώνοντας το προοίμιο έως το: «Η γλώσσα μου είναι κάλαμος γραμματέως οξυγράφου». Και από εκεί και πέρα πλέον ξεκινά την ωδή που απευθύνεται προς το πρόσωπο του Αγαπητού· και του αναφωνεί: «Είσαι ωραίος στην ομορφιά, είσαι καλός, ή στην ομορφιά έγινες ομορφότερος, ή στην ομορφιά έγινες ωραιότερος, ω Αγαπητέ, πέρα από τους υιούς των ανθρώπων». Διότι, αν και έγινες και εσύ απόλυτα ένας από τους υιούς των ανθρώπων και συγκαταλέχθηκες ανάμεσα σε αυτούς που έζησαν πάνω στη γη, εντούτοις δεν είναι δυνατόν να συγκριθεί άλλος με τη δική σου ομορφιά. Και είναι φανερό ότι εννοεί ως προς την αρετή. Διότι με αυτόν τον τρόπο δεν θα φανεί ότι ο Ησαΐας λέει τα αντίθετα προς αυτά, όταν αναφέρει: «Και τον είδαμε, και δεν είχε ούτε όψη ούτε ομορφιά· αλλά η όψη του ήταν άτιμη, και υπολειπόταν σε σύγκριση με τους υιούς των ανθρώπων». Επειδή εκείνα προανήγγελλαν τον σταυρό και το πάθος, τα οποία ήταν γεμάτα από χλευασμούς και ύβρεις· γι' αυτό άλλωστε πρόσθεσε ο προφήτης: «Άνθρωπος που βρίσκεται σε πληγή, και ξέρει να υπομένει ασθένεια, ατιμάστηκε και δεν υπολογίστηκε». Ο ψαλμός όμως ονομάζει ομορφιά του, σύμφωνα με όσα έχουν λεχθεί, όχι εκείνη του σώματος, αλλά εκείνη της αρετής, η οποία δεν δέχθηκε κανέναν σπίλο αμαρτίας.

Επειδή, λοιπόν, επρόκειτο να βασιλεύσει όχι μόνο στους ζωντανούς αλλά και στους νεκρούς, ο Λόγος του Θεού, όντας ο ίδιος ο Κύριος, και όχι μόνο σε όσους βρίσκονται στους ουρανούς αλλά και σε όσους βρίσκονται στη γη, όπως ο ίδιος διδάσκει λέγοντας: «Μου δόθηκε κάθε εξουσία στον ουρανό και στη γη»· εκένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου, δηλαδή το θνητό σώμα και το ανθρώπινο όργανο· διότι αυτή ήταν η μορφή του δούλου. Τότε μεν, όταν έπραττε αυτά, περιβλήθηκε την αδοξία, ώστε να λέγεται γι' αυτόν: «Τον είδαμε, και δεν είχε ούτε ωραία όψη ούτε κάλλος· αλλά η όψη του ήταν περιφρονημένη και υπολειπόταν σε σύγκριση με τους γιους των ανθρώπων». Όταν όμως έλαβε πάλι τη δόξα, την οποία είχε και προηγουμένως παρά τω Πατρί, μετασχημάτισε τη μορφή του δούλου προς το ανώτερο, σύμφωνα με την αποστολική μαρτυρία, η οποία λέει: «Ο οποίος θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπεινώσεώς μας, ώστε να γίνει σύμμορφο με το σώμα της δόξας του Χριστού», τότε ακριβώς ενδύθηκε τη μεγαλοπρέπεια· όταν δηλαδή στερέωσε τη βασιλεία του Πατέρα, και την κυριαρχία επί των πάντων, όχι μόνο αυτών που βρίσκονται στους ουρανούς, αλλά και των εθνών σε ολόκληρη την οικουμένη, καταρρίπτοντας κάθε πολυθεϊστική πλάνη.

αποκαλώντας τον, μετά τον Πατέρα, και Κύριο, όπως ακριβώς περιέχει και το εκκλησιαστικό κήρυγμα, σύμφωνα με την ευαγγελική μαρτυρία που λέει: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος· τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα»· αλλού δε προαναγγέλλουν τις δύο παρουσίες του· την πρώτη, κατά την οποία ρητώς προφήτευαν ότι δεν θα έχει ούτε μορφή ούτε κάλλος, ότι θα οδηγηθεί σαν πρόβατο στη σφαγή, και λέγοντας σαφώς ότι έτσι θα καταδικαστεί σε θάνατο εξαιτίας των ανομιών του παλαιότερου λαού· όπως ακριβώς αποδεικνύουν την πρώτη του παρουσία τα έργα της θείας οικονομίας κατά τους χρόνους του Τιβερίου· και τη δεύτερη, η οποία δεν θα είναι πλέον όμοια με την πρώτη, αλλά θειότερη και πολύ διαφορετική ως προς τη δόξα, η οποία θα πραγματοποιηθεί με αγγελική συνοδεία και με την ουράνια στρατιά. Επομένως, εκείνος που τα μελετά με ευγνωμοσύνη, οφείλει να κατέχει το αποστολικό κήρυγμα ως κανόνα και σκοπό, διαφυλάσσοντας τέλεια και απαραβίαστα τα δόγματα της αλήθειας, δηλαδή εκείνα που αφορούν την πρώτη και αγένητη φύση του Θεού των όλων, και εκείνα που αφορούν την προΰπαρξη και το έργο του θείου Λόγου, το οποίο επέδειξε για τη δημιουργία όλων των κτιστών, ως Λόγος βέβαια. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Θα μπορούσε να πει κανείς ότι ελαττώθηκε λίγο σε σύγκριση με τους αγγέλους όχι μόνο εξαιτίας του πάθους του θανάτου, αλλά και εξαιτίας της ίδιας της ενανθρώπησής του· όταν, υπάρχοντας σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του λαμβάνοντας μορφή δούλου, και ελαττώθηκε σε τέτοιο βαθμό, ώστε αντί για τη δόξα της μορφής του Θεού να ειπωθεί για αυτόν το εξής: τον είδαμε, και δεν είχε ούτε μορφή ούτε κάλλος, αλλά η όψη του ήταν άτιμη και υπολειπόταν σε σύγκριση με τους γιους των ανθρώπων. Ως ανταμοιβή για αυτά, ο Πατέρας τον στεφάνωσε με δόξα και τιμή· υπερυψώνοντάς τον και χαρίζοντάς του το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα· ώστε στο όνομα του Ιησού να καμφθεί κάθε γόνατο των επουρανίων, των επιγείων και των καταχθονίων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατρός. Και τον κατέστησε κυρίαρχο στα έργα των χειρών του· πράγμα που και αυτό αρμόζει στο πρόσωπο του Σωτήρα μας εξαιτίας του Θεού Λόγου που βρίσκεται σε αυτόν, και όχι στον οποιονδήποτε τυχαίο, εφόσον στα έργα του Θεού οι ιεροί λόγοι συνηθίζουν να συγκαταλέγουν και τους ουρανούς, σύμφωνα με το χωρίο: και έργα των χειρών σου είναι οι ουρανοί.

Ψαλμός ρλα΄. — ΙΔ΄. Ο Κύριος ορκίστηκε στον Δαβίδ την αλήθεια και δεν πρόκειται να την αθετήσει: «Από τον καρπό της κοιλίας σου θα τοποθετήσω πάνω στον θρόνο σου». Και πάλι: «Εκεί θα αναδείξω το κέρας του Δαβίδ, ετοίμασα λύχνο για τον χριστό μου. Τους εχθρούς του θα τους ενδύσω με αισχύνη, ενώ πάνω σε αυτόν θα ανθήσει το αγίασμά μου». Και εδώ σαφώς δίδεται με όρκο από τον Θεό στον Δαβίδ η επαγγελία περί του Χριστού, ότι δηλαδή επρόκειτο να γεννηθεί από το σπέρμα του και να καταλάβει τον θρόνο του. Θα απαιτούσε βέβαια πολλή εξέταση η ερμηνεία αυτών των χωρίων, επειδή ο Χριστός δεν φαίνεται να έχει καθίσει σωματικώς στον θρόνο του Δαβίδ και στη βασιλεία του. Ζήτημα το οποίο και θα παρακάμψουμε, επειδή δεν ανήκει στην παρούσα πραγματεία το να αναλώνουμε τον χρόνο μας, πέρα από τον προκείμενο σκοπό, στην ανάλυση του ψαλμού· πρέπει όμως, με ορθή κρίση, να μην διαστρέφουμε τα όσα λέγονται σαφώς περί αυτού σε πολλά μέρη, εξαιτίας ενός μόνο χωρίου της Γραφής, εάν αυτό δεν είναι δυνατόν να εφαρμοστεί στον Χριστό με σωματική (κυριολεκτική) έννοια· απεναντίας, ακολουθώντας τον αληθινό λόγο και προσεγγίζοντας την ίδια τη θεία Γραφή, αρμόζει να εννοήσουμε, ότι αυτός άλλοτε μεν προφητεύει πως θα έλθει ως κάποιος φτωχός, ευτελής και περιφρονημένος, που δεν έχει όψη ούτε κάλλος, άλλοτε δε τον αποκαλεί ένδοξο βασιλέα· εκ των οποίων τα μεν είναι δυνατόν να έχουν εκπληρωθεί και σωματικώς, τα δε μόνο κατά το πνευματικό νόημα της Γραφής, ενώ ορισμένα εξ αυτών πρέπει να προσδοκούμε ότι θα εκπληρωθούν κατά τη δεύτερη παρουσία του.

Η «Δικαιοσύνη που εγείρεται από την ανατολή», ποια άλλη θα μπορούσε να είναι, έχοντας συγκεκριμένη ουσία και δική της υπόσταση, παρά ο Χριστός του Θεού, για τον οποίο ο απόστολος αναφέρει: «Ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, δικαιοσύνη και αγιασμός και απολύτρωση»; Αυτόν, μέσα από τους κόλπους του Πατρός, οι οποίοι αποτελούν την ανατολή κάθε νοητού φωτός, τον εξήγειρε η οικονομία της ενανθρωπήσεως, ή και ο ίδιος ο Πατέρας, ο οποίος τον παρέδωσε ενώπιον των εθνών· ώστε οι προγενέστεροι αόρατοι βασιλείς τους, που είναι πονηρές δυνάμεις, να εκσταθούν από το παράδοξο της οικονομίας, βλέποντας έναν τόσο σπουδαίο Υιό του Θεού να μην έχει ούτε είδος ούτε κάλλος· και προκειμένου, έπειτα από μια τέτοια έκσταση, να παραδοθούν στη γη οι ρομφαίες τους, και τα τόξα τους σαν πεταμένα φρύγανα, ώστε να μην κατέχουν πια πολεμικά όπλα και πύρινα βέλη, με τα οποία πρωτύτερα καταπολεμούσαν τις ψυχές που είχαν υποτάξει. Μετά από αυτά αναφέρει, «και θα τους καταδιώξει»· ώστε έτσι, κατά το τέλος των πάντων, αφού εκδιωχθούν εκείνοι, η οδός των ποδιών του να διέλθει με ειρήνη. «Ποιος δε», αναφέρει, «τα ενήργησε και τα έπραξε αυτά;»

Αυτός ο λόγος στην αρχή της προφητείας διδάσκει λέγοντας: «Και θα αποκαλύψει ο Κύριος τον άγιο βραχίονά του ενώπιον όλων των εθνών». Στη συνέχεια αυτών λέγεται: «Αναγγείλαμε ενώπιόν του σαν παιδί, σαν ρίζα σε διψασμένη γη· δεν έχει μορφή ούτε δόξα, και τον είδαμε, και δεν είχε μορφή ούτε ομορφιά», και τα εξής, τα οποία και αυτά εκπληρώθηκαν, όταν, αφού κένωσε τον εαυτό του από τη μορφή του Θεού, δεν επέλεξε ούτε την ευειδή και εύσχημη εμφάνιση μεταξύ των ανθρώπων, ούτε βέβαια διήλθε τον ανθρώπινο βίο με ανθρώπινη δόξα ή περιβεβλημένος με κάποια κοσμική υπεροχή, αλλά παίρνοντας μορφή δούλου και διακόνου ταπείνωσε τον εαυτό του και έγινε αληθινά άνθρωπος, ευρισκόμενος σε πληγή και γνωρίζοντας να υπομένει την ασθένεια, ενώ είχε αποστραφεί και αποκρυβεί το ένδοξο και θεϊκό πρόσωπο της θεότητάς του· γι' αυτό και ατιμάστηκε από εκείνους που είχαν κατανοήσει μόνο την ανθρώπινη πλευρά του, από τους οποίους δεν θεωρήθηκε όχι απλώς ως Υιός του Θεού, αλλά ούτε καν ως ένας τυχαίος δίκαιος.

Το θαύμα της γέννησής Του ο Ησαΐας το παρουσιάζει άλλοτε με αινίγματα και άλλοτε σαφέστερα· με αινίγματα μεν, όταν λέει: «Κύριε, ποιος πίστεψε στο κήρυγμά μας; Και ο βραχίονας του Κυρίου σε ποιον αποκαλύφθηκε; Αναγγείλαμε ενώπιόν του σαν παιδί, σαν ρίζα σε γη διψασμένη», αντί του οποίου ο μεν Ακύλας μετέφρασε ως εξής: «και θα αναβλαστήσει σαν βρέφος που ανατρέφεται ενώπιόν του, και σαν ρίζα από γη άβατη», ο δε Θεοδοτίων: «και θα αναβεί σαν βρέφος που θηλάζει ενώπιόν του, και σαν ρίζα σε γη διψασμένη». Διότι, έχοντας μνημονεύσει μέσω αυτών ο προφήτης τον βραχίονα του Κυρίου, ο οποίος ήταν ο Λόγος του Θεού, λέει: «ενώπιόν του αναγγείλαμε σαν παιδί», «που θηλάζει» και «που ανατρέφεται με γάλα», και «σαν ρίζα από γη άβατη». Το παιδί, λοιπόν, που «ανατρέφεται με γάλα» και «θηλάζει» φανερώνει ξεκάθαρα τη γέννηση του Χριστού, η δε «γη η άβατη και διψασμένη» φανερώνει την Παρθένο που Τον γέννησε, την οποία κανένας άνδρας δεν γνώρισε, και από την οποία, παρότι ήταν άβατη, προήλθε η ευλογημένη ρίζα, καθώς και το παιδί που «ανατρέφεται με γάλα» και «θηλάζει». Αλλά αυτά τα υπονόησε συγκεκαλυμμένα· αποκαλυπτικότερα όμως ο ίδιος προφήτης ερμηνεύει το νόημα, όταν λέει: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του: μαζί μας είναι ο Θεός»· διότι αυτό σημαίνει το όνομα Εμμανουήλ.

Τέτοια ζητήματα σχετικά με τη γέννηση του Χριστού μεταξύ των ανθρώπων μελετώνταν από πολύ παλιά στους Εβραίους. Μήπως λοιπόν περιγράφουν τον προφητευόμενο ως κάποιον ένδοξο κυβερνήτη ή τύραννο ή γενικά ως κάποιον από εκείνους που διαθέτουν μεγάλη ισχύ στη ζωή; Δεν είναι δυνατόν να ειπωθεί κάτι τέτοιο, διότι ούτε εμφανίστηκε ως τέτοιος. Αλλά όπως ακριβώς εμφανίστηκε στον βίο του, έτσι ακριβώς προφήτευσαν ότι θα είναι, χωρίς να αποκλίνουν καθόλου από την αλήθεια. Αφού λοιπόν ο Ησαΐας είπε: «αναγγείλαμε ενώπιόν του, ως παιδί, ως ρίζα σε διψασμένη γη», στη συνέχεια προσθέτει λέγοντας: «Δεν έχει μορφή ούτε δόξα. Και τον είδαμε, και δεν είχε μορφή ούτε κάλλος, και η όψη του ήταν άτιμη, υποδεέστερη από τους υιούς των ανθρώπων· άνθρωπος μέσα στις πληγές και που γνωρίζει να υπομένει την ασθένεια, ατιμάστηκε και δεν υπολογίστηκε».

Ψαλμού πγ΄. «Θεέ, υπερασπιστά μας, δες και επίβλεψε στο πρόσωπο του χριστού σου. Διότι είναι προτιμότερη μία ημέρα στις αυλές σου παρά χιλιάδες. Προτίμησα να παραρρίπτομαι στον οίκο του Θεού μου μάλλον, παρά να κατοικώ στα σκηνώματα των αμαρτωλών.» Εκείνοι που γνωρίζουν ότι ο Χριστός είναι ο Λόγος του Θεού και η σοφία και το αληθινό φως και η ζωή, αφού κατανόησαν την ενανθρώπησή του, εκπλάγηκαν από το παράδοξο του θείου θελήματος, ώστε να αναφωνήσουν: «Και τον είδαμε, και δεν είχε ούτε μορφή ούτε κάλλος, αλλά η μορφή του ήταν ατιμασμένη και υποδεέστερη σε σύγκριση με τους υιούς των ανθρώπων· άνθρωπος γεμάτος πληγές, που γνωρίζει να υπομένει την ασθένεια, διότι απέστρεψε το πρόσωπό του και ατιμάστηκε». Εύλογα λοιπόν παρακαλούν τον Θεό να επιβλέψει στο πρόσωπο του Χριστού, το οποίο για χάρη μας ατιμάστηκε και καθυβρίστηκε, και να γίνει ίλεως σε εμάς δι' αυτού, επειδή «ανέλαβε τις αμαρτίες μας και οδυνάται για εμάς».

Οι θεσπέσιοι προφήτες του Θεού, προενορώντας το μέλλον με το θείο πνεύμα, προφήτευαν ότι οι ίδιοι θα ζήσουν, και ότι οι λόγοι τους θα ενεργήσουν σαν από ζωντανούς ανθρώπους «ανάμεσα στα έθνη», αλλά όχι στον Ισραήλ· και έλεγαν πάλι ονομαστικά για τον Χριστό, επειδή αυτός ήταν ο Χριστός, από τον οποίο τους είχε χορηγηθεί και το προφητικό πνεύμα, ότι θα συλληφθεί «στις διαφθορές τους». Ποιων άλλων άραγε, παρά αυτών από την περιτομή που τον επιβουλεύονταν; Πρόσεξε δε και εδώ πώς ο λόγος προαναγγέλλει ότι ο Χριστός θα συλληφθεί, πράγμα που δεν θα μπορούσε να εφαρμοστεί στη δεύτερη παρουσία του Χριστού, την οποία οι προφητικοί λόγοι προκηρύσσουν ότι θα είναι ένδοξη και θα συνοδεύεται από ένθεη βασιλεία. Γι' αυτό, είναι αναμενόμενο να πλανώνται όσοι προέρχονται από την περιτομή, εκλαμβάνοντας τα σχετικά με τη δεύτερη εμφάνισή του ως αναφερόμενα στην πρώτη του έλευση, πράγμα που ο λόγος δεν το επιτρέπει καθόλου· επειδή δεν είναι δυνατόν ταυτόχρονα και κατά την ίδια στιγμή να υποθέσουμε ότι αυτός είναι και ένδοξος και άδοξος, και έντιμος και βασιλιάς, ενώ ταυτόχρονα δεν έχει «είδος ούτε κάλλος» αλλά είναι «περιφρονημένος από τους γιους των ανθρώπων», και πάλι σωτήρας και λυτρωτής του Ισραήλ, ενώ συγχρόνως επιβουλεύεται από αυτούς, «άγεται ως πρόβατο επί σφαγήν» και εξαιτίας των ανομιών τους παραδίδεται στον θάνατο.

Διότι αυτός που τώρα περιφρονείται από εσένα, υπήρξε καιρός που ήταν ανώτερός σου· αυτός που τώρα είναι άνθρωπος, ήταν και ασύνθετος. Αυτό που ήταν, παρέμεινε· αυτό που δεν ήταν, το προσέλαβε. Στην αρχή υπήρχε αναίτια· διότι ποια είναι η αιτία του Θεού; Αλλά και αργότερα δημιουργήθηκε για κάποια αιτία (και αυτή ήταν για να σωθείς εσύ ο υβριστής, ο οποίος γι' αυτόν τον λόγο περιφρονείς τη Θεότητα, επειδή καταδέχθηκε τη δική σου υλική παχύτητα), ερχόμενος σε κοινωνία με τη σάρκα μέσω του νου, και αφού έγινε άνθρωπος, ο επί γης Θεός· επειδή ενώθηκε με τον Θεό και έγινε ένα, αφού υπερίσχυσε το ανώτερο, για να γίνω εγώ τόσο Θεός, όσο εκείνος έγινε άνθρωπος. Γεννήθηκε μεν, αλλά είχε ήδη γεννηθεί [προαιωνίως]· από γυναίκα μεν, αλλά και από παρθένο. Αυτό είναι ανθρώπινο, εκείνο θείο. Είναι απάτωρ από εδώ, αλλά και αμήτωρ από εκεί. Όλο αυτό είναι γνώρισμα της Θεότητας. Κυοφορήθηκε μεν, αλλά αναγνωρίστηκε από τον προφήτη ο οποίος επίσης κυοφορούνταν, και ο οποίος σκίρτησε ενώπιον του Λόγου, για χάρη του οποίου δημιουργήθηκε. Σπαργανώθηκε μεν, αλλά αποβάλλει τα σπάργανα του τάφου όταν ανασταίνεται. Ανακλίθηκε μεν σε φάτνη, αλλά δοξάστηκε από αγγέλους, φανερώθηκε από αστέρα και προσκυνήθηκε από μάγους. Πώς εσύ προσκόπτεις σε αυτό που βλέπεται, χωρίς να αναλογίζεσαι αυτό που νοείται; Φυγαδεύτηκε μεν στην Αίγυπτο, αλλά φυγαδεύει τα είδωλα των Αιγυπτίων. Δεν είχε μορφή ούτε ομορφιά ανάμεσα στους Ιουδαίους, αλλά για τον Δαβίδ ήταν ωραιότερος στο κάλλος από τους υιούς των ανθρώπων, ενώ πάνω στο όρος αστράφτει και γίνεται πιο φωτεινός από τον ήλιο, μυσταγωγώντας το μέλλον.

Την παλαιά πτώση, τη νέα ανάσταση, την αρχαία παράβαση και την ύστερη διόρθωση, τον θάνατο της Εύας, τη γέννηση εκ της Παρθένου, την ανόρθωση των εθνών, την άφεση των αμαρτωλών, την πρόρρηση των προφητών, το κήρυγμα των αποστόλων, την αναγέννηση της κολυμβήθρας, την εγκατοίκηση στον παράδεισο, την επάνοδο στους ουρανούς, τον Δημιουργό που αναστήθηκε, εκείνον που απεκδύθηκε την απρέπεια, αυτόν που με τη θεϊκή μεγαλουργία μετέβαλε το φθαρτό σε αφθαρσία. Και ποια απρέπεια απέβαλε; Εκείνην που ανέφερε ο Ησαΐας: «Και τον είδαμε», λέει, «και δεν είχε όψη ούτε κάλλος, αλλά η όψη του ήταν ατιμασμένη, υπολειπόμενη σε σύγκριση με τους γιους των ανθρώπων».

«Και στο μέσο της εβδομάδας, θα καταργηθεί η θυσία μου και η σπονδή». Λέγοντας λοιπόν μία εβδομάδα, υπέδειξε την τελευταία, αυτήν που θα λάβει χώρα στο τέλος του σύμπαντος κόσμου, κατά τους έσχατους καιρούς, από την οποία εβδομάδα το ένα μισό θα το λάβουν οι δύο προφήτες, ο Ενώχ και ο Ηλίας. Διότι αυτοί θα κηρύξουν «χίλιες διακόσιες εξήντα ημέρες, περιβεβλημένοι με σάκους», αναγγέλλοντας μετάνοια στον λαό και σε όλα τα έθνη. Διότι, όπως ακριβώς φανερώθηκαν μέσα από τις Γραφές δύο παρουσίες του Κυρίου και Σωτήρα μας, η μία, η πρώτη, που έγινε κατά σάρκα, ήταν άδοξη εξαιτίας της εξουθένωσής του, όπως προφητεύει ο Ησαΐας λέγοντας: «Τον είδαμε και δεν είχε ούτε είδος ούτε κάλλος, αλλά το είδος του ήταν άτιμο και ελλιπές σε σύγκριση με όλους τους ανθρώπους· άνθρωπος που βρισκόταν σε πληγή και γνώριζε να υποφέρει ασθένεια, ατιμάστηκε και δεν υπολογίστηκε»· η δε δεύτερη παρουσία του έχει κηρυχθεί εν δόξη, καθώς θα έρθει από τους ουρανούς με δύναμη αγγέλων και πατρική δόξα, όπως λέει ο προφήτης: «Βασιλιά με δόξα θα δείτε» και «Έβλεπα πάνω στα σύννεφα του ουρανού κάποιον να έρχεται ως Υιός Ανθρώπου, και έφτασε μέχρι τον Παλαιό των Ημερών, και προσήχθη ενώπιόν του».

Πόσο γλυκά είναι τα θεία λόγια για την πολύ συνετή ψυχή, σαν την τροφή που θερμαίνει το σώμα· και επιθυμητά είναι τα διηγήματα των δικαίων στα αυτιά των πράων, σαν τη συνεχή άρδευση για το νεοφυτευμένο φυτό. Έχε λοιπόν, αγαπητέ, κατά νου την πρόνοια του Θεού, την οποία από την αρχή μέχρι και τώρα επιδεικνύει, σαν κάποιο καλό φάρμακο για τα ασθενικά μάτια, και διατήρησε μέσα σου τη μνήμη αυτών κάθε ώρα, και συλλογίσου και φρόντισε και παιδαγωγήσου με αυτά, για να μάθεις να διατηρείς στην ψυχή σου τη μνήμη του μεγαλείου της τιμής του Θεού, και να βρεις για την ψυχή σου ζωή αιώνια εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, ο οποίος έγινε μεσίτης Θεού και ανθρώπων, καθώς ενώθηκε και από τα δύο, του οποίου τη δόξα, που περικυκλώνει τον θρόνο της τιμής του, οι τάξεις των αγγέλων δεν μπορούν να πλησιάσουν, αλλά για εμάς φανερώθηκε στον κόσμο με ευτελές και ταπεινό παρουσιαστικό, όπως λέει ο Ησαΐας: «Τον είδαμε και δεν είχε ούτε μορφή ούτε κάλλος», εκείνος που είναι αόρατος σε κάθε κτιστή φύση, ενδύθηκε σώμα και ολοκλήρωσε την οικονομία για τη σωτηρία και τη ζωή όλων των εθνών που καθαρίστηκαν δι' αυτού, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες, αμήν.

Πόσο ευχάριστα είναι τα θεία λόγια για την εξαιρετικά συνετή ψυχή, σαν την τροφή που θερμαίνει το σώμα, και επιθυμητές οι διηγήσεις των δικαίων στα ώτα των πατέρων, σαν τη συνεχή άρδευση στο νεοφυτευμένο φυτό. Έχε, λοιπόν, αγαπητέ, στον νου σου την πρόνοια του Θεού, με την οποία από την αρχή μέχρι και τώρα προνοεί, σαν ένα καλό φάρμακο για ασθενικά μάτια, και κράτα μέσα σου την ανάμνησή της κάθε ώρα, και να συλλογίζεσαι και να μεριμνάς και να διαπαιδαγωγείσαι με αυτά, ώστε να μάθεις να διατηρείς στη μνήμη της ψυχής σου τη μεγαλειότητα της τιμής του Θεού και να βρεις για την ψυχή σου αιώνια ζωή εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, ο οποίος έγινε μεσίτης Θεού και ανθρώπων, καθώς ενώθηκε και από τα δύο, στου οποίου τη δόξα που περικυκλώνει τον θρόνο της τιμής του οι τάξεις των Αγγέλων δεν μπορούν να πλησιάσουν, αλλά για χάρη μας φανερώθηκε στον κόσμο με ευτελές και ταπεινό σχήμα, όπως λέει ο Ησαΐας: «τον είδαμε, και δεν είχε μορφή ούτε κάλλος», Εκείνος που είναι αόρατος σε όλη την κτιστή φύση και ο οποίος ενδύθηκε σώμα και ολοκλήρωσε τη θεία οικονομία για τη σωτηρία και τη ζωή όλων των εθνών που καθαρίστηκαν μέσω αυτού.

ΡΛʹ. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΣΚΟΠΟ ΕΡΜΟΓΕΝΗ. Εάν ο Κύριος αναφέρεται από τον Δαβίδ ότι είναι ωραίος στο κάλλος περισσότερο από τους υιούς των ανθρώπων, πώς λέει πάλι ο Ησαΐας: «Τον είδαμε, και δεν είχε ούτε κάλλος ούτε είδος;» Η θεία Γραφή δεν δογματίζει αντίθετα προς τον εαυτό της, ω ιερή κεφαλή, διδάσκοντας για τον Σωτήρα, αλλά στο κάθε τι αποδίδει το οικείο και το πρέπον. Διότι άλλα μεν αναφέρονται στη θεότητα, άλλα στην ενανθρώπηση, και άλλα στα εκούσια πάθη. Διότι τον ονόμασε φως αληθινό, και απαύγασμα της δόξης, καθώς και χαρακτήρα της πατρικής υποστάσεως· το πρώτο εξαιτίας της φαιδρότητας της ουσίας, το δεύτερο λόγω του αϊδίου, ή μάλλον του συναϊδίου, και το τρίτο εξαιτίας του ενυποστάτου και επειδή διακρίνεται με γνήσια χαρακτηριστικά. Διότι, για να μη θεωρηθεί το απαύγασμα ανυπόστατο, ο χαρακτήρας εγγυάται την υπόσταση. Ωραίο δε περισσότερο από τους υιούς των ανθρώπων, και ωραίο με τη στολή του, εξαιτίας της ένθεης και άπταιστης αρετής της ενανθρωπήσεως. Ενώ ότι δεν έχει είδος ούτε κάλλος, ειπώθηκε για δύο λόγους: πρώτον μεν, επειδή αποκρύπτοντας τη Δεσποτική μορφή, επεδείκνυε τη μορφή του δούλου· και δεύτερον, διότι κατά το πάθος, το οποίο εκουσίως υπέστη, εκδηλώθηκε εναντίον του κάθε είδους ύβρις.