Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 54:3

Διότι τα παιδιά σου, λέει, τα οποία έχασες, θα πουν στα αυτιά σου: Κάνε μου τόπο. Έχει λεχθεί κάπου και προς τη νοητή Σιών: «Πλάτυνε τον τόπο της σκηνής σου και στήσε τις αυλαίες σου. Μη λυπηθείς, αλλά άπλωσέ τες προς τα δεξιά και προς τα αριστερά». Διαβάσαμε εξάλλου και στα βιβλία του Μωυσή ότι γύρω από τη σκηνή στην έρημο, η οποία εννοώ ότι είχε κατασκευαστεί από δέρματα, τοποθετήθηκαν αυλαίες πλατιές και μακριές, άλλες μεν βλέποντας προς την ανατολή και τις ακτίνες του ήλιου, άλλες δε προς τη δύση, πίσω από τη σκηνή, καθώς και προς τον βορρά και τον νότο, με τον τύπο να υποδηλώνει το μελλοντικό, ανά τους καιρούς, πλάτος και μήκος των ιερών αυλών, δηλαδή των εκκλησιών. Όμως, επειδή η χάρη του Χριστού πάντοτε πλεονάζει, οι τόποι παντού γίνονται στενοί για τους πιστούς, έτσι ώστε η Εκκλησία, η οποία είναι η νοητή Σιών, να χαίρεται, να αναλογίζεται και να αναφωνεί από μέσα της: Ποιος μου γέννησε αυτούς; Εγώ δε θα απαντούσα ότι είναι η πίστη στον Χριστό.

Γι' αυτό λοιπόν έχει λεχθεί προς αυτήν: «Σήκωσε τα μάτια σου γύρω και δες συγκεντρωμένα τα τέκνα σου.» «Ιδού, αυτοί έρχονται από μακριά, άλλοι από τον βορρά και τη θάλασσα, και άλλοι από τη γη των Περσών. Και θα πεις, λέει, μέσα στην καρδιά σου: Ποιος μου γέννησε αυτούς; Εγώ ήμουν άτεκνη και χήρα, αυτοί πού βρέθηκαν;» Και πάλι: «Πλάτυνε τον χώρο της σκηνής σου και των αυλαιών σου· στερέωσέ τα, μη φεισθείς· άπλωσε τα ακόμη προς τα δεξιά και προς τα αριστερά.» Διότι από κάθε έθνος, πόλη και χώρα υπήρξε συνάθροιση προς τον Χριστό, καθώς τα έθνη κλήθηκαν μέσω της πίστεως, έτσι ώστε αυτοί που επιστρέφουν να προσκαλούνται από την ανατολή και τον νότο, από τη δύση και τον βορρά, όντας πολύ περισσότεροι από εκείνους που κατάγονται εξ αίματος από τον Ισραήλ. Και ακριβώς αυτό προανήγγειλε ο προφήτης Ησαΐας, λέγοντας για την Εκκλησία και τη Συναγωγή των Ιουδαίων: «Ευφράνσου στείρα, εσύ που δεν γεννούσες· ξέσπασε σε χαρά και φώναξε εσύ που δεν δοκίμαζες πόνους τοκετού, διότι πολλά είναι τα τέκνα της εγκαταλελειμμένης, περισσότερα από τα τέκνα εκείνης που έχει τον άνδρα.» Διότι στείρα που δεν γεννά και έρημη, επιπλέον, αποκαλεί την Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη. Επειδή πράγματι ήταν άτεκνη και έρημη, δηλαδή χήρα, καθώς δεν είχε τον Λόγο που είναι ο σπορέας κάθε αγαθού.

ΤΟΜΟΣ Β΄. «Ευφράνσου, στείρα που δεν γεννάς· ξέσπασε και φώναξε, εσύ που δεν δοκιμάζεις ωδίνες, διότι πολλά είναι τα τέκνα της έρημης, περισσότερα από εκείνης που έχει τον άνδρα. Διότι είπε ο Κύριος: Πλάτυνε τον τόπο της σκηνής σου και των αυλαιών σου· στήσε την, μη λυπηθείς τον κόπο· μάκρυνε τα σχοινιά σου και στερέωσε καλά τους πασσάλους, άπλωσε ακόμη περισσότερο προς τα δεξιά και προς τα αριστερά. Και το σπέρμα σου θα κληρονομήσει έθνη, και θα κατοικήσεις σε πόλεις ερημωμένες.» Αφού εξήγησε πολύ καλά με ποιον τρόπο υπέμεινε τον τίμιο σταυρό για χάρη μας και τη σφαγή υπέρ του κόσμου ο αληθινός αμνός, δηλαδή ο Χριστός, και επιπλέον αφού προανήγγειλε ότι θα κληρονομήσει πολλούς, στρέφει πλέον τα λόγια της προφητείας σε αυτούς ακριβώς που του δόθηκαν ως κληρονομιά από τον Θεό, δηλαδή στα έθνη. Διότι αυτό ακριβώς προανεφώνησε και ο ίδιος ο Υιός μέσω της λύρας του Ψαλμωδού λέγοντας: «Ο Κύριος μου είπε: Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα. Ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου, και ως ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης.» Λέει δε ότι αυτοί είναι πολλοί· διότι πολλαπλάσιοι και ανώτεροι σε αριθμό θα μπορούσαν να θεωρηθούν αυτοί που προέρχονται από τα έθνη, σε σύγκριση με όσους κατάγονται εξ αίματος από τον Ισραήλ, οι οποίοι αποτελούν ένα και μόνο έθνος.

Διότι περισσότεροι, όπως είπα, είναι οι υιοί της κάποτε στείρας, προς την οποία λέει: «Πλάτυνε τον τόπο της σκηνής σου και των αυλαιών σου». Επειδή δηλαδή αναδείχθηκε απροσδόκητα καλλίτεκνη και πολύτεκνη λαμβάνοντας τον Λόγο από τον ουρανό, δηλαδή τον νυμφίο, διατάσσεται αναγκαστικά να επεκτείνει σε πλάτος και μήκος τις αυλές της, και να καρφώσει γερά τους πασσάλους, για να κατανοήσεις μέσα από αυτό το ακλόνητο της Εκκλησίας των εθνών· και το ότι μακραίνουν τα σχοινιά, υποδηλώνει την ασύγκριτα πλούσια ευρυχωρία των αγίων Εκκλησιών, αν και η αρχαία σκηνή ήταν εντελώς μικρή και είχε στενότατες αυλές. Όμως, ακόμη και σε εκείνο το κατασκεύασμα θα μπορούσε κανείς να διακρίνει, αποτυπωμένο ως τύπο, το απέραντο πλάτος και μήκος της Εκκλησίας των εθνών. Διότι γύρω από τις δέκα αυλαίες που ήταν κατασκευασμένες από δέρματα με τρίχες, είχαν τοποθετηθεί κυκλικά τέσσερις αυλές, σαν να απλώνονταν σε κάθε μέρος της οικουμένης, με μήκος εκατό και πλάτος πενήντα. Γι' αυτό λέει: Ακόμη προς τα δεξιά και προς τα αριστερά εξαπλώσου, δηλαδή ας απλωθούν παντού τα σχοινιά σου. Διότι η υφήλιος είναι γεμάτη από άγιες Εκκλησίες, οι οποίες είναι παντού μεγάλες, πλατιές και μακριές, και φτάνουν στο αποκορύφωμα κάθε ομορφιάς. Διότι έτσι κάπου λέει ο Θεός των όλων μετά την ανέγερση του ναού στα Ιεροσόλυμα, αφότου ο πρώτος είχε κατακαεί από τα χέρια των Ασσυρίων: «

«Ποιος από εσάς είδε αυτόν τον οίκο στην προηγούμενη δόξα του; Και πώς τον βλέπετε τώρα, λέει, σαν να μην υπάρχει μπροστά σας; Ζω εγώ, λέει ο Κύριος, και η έσχατη δόξα αυτού του οίκου θα είναι μεγάλη, μεγαλύτερη από την πρώτη, λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ». Διότι, σε σύγκριση με τον ναό που βρισκόταν στα Ιεροσόλυμα, ανεγέρθηκαν σε όλη την οικουμένη ναοί, δηλαδή εκκλησίες, πολύ μεγαλύτεροι και πλουσιότεροι, οι οποίοι έχουν το σεπτό θυσιαστήριο προς δόξαν Χριστού. «Πλάτυνε, λοιπόν», λέει, «τον τόπο της σκηνής σου και των αυλαιών σου. Διότι το σπέρμα σου θα κληρονομήσει έθνη, και θα κατοικήσεις σε ερειπωμένες πόλεις». Επειδή η Εκκλησία που προήλθε από τα έθνη έγινε μητέρα και τροφός πάρα πολλών αγίων και αγαθών ανδρών, και γέννησε πολλούς άρχοντες και ηγέτες λαών, ώστε να καθοδηγούν πολλά έθνη, εξαιτίας της ικανότητάς τους να διατυπώνουν τον αλάνθαστο λόγο της μυσταγωγίας και να μη στερούνται της ποιμαντικής τέχνης. Σε αυτούς και ο ίδιος ο Σωτήρας, επειδή ακριβώς κατόρθωσαν μια ένδοξη και ευδόκιμη ζωή, υπόσχεται ως κληρονομιά την καθοδήγηση λαών και στον μέλλοντα αιώνα. Διότι, κατά τη διανομή των ταλάντων, σε εκείνους που επιστρέφουν διπλάσιο αυτό που τους δόθηκε, λέει: «Να έχεις εξουσία πάνω σε δέκα πόλεις». Και σε άλλον πάλι: «Να έχεις εξουσία πάνω σε πέντε πόλεις». Επομένως, το σπέρμα σου θα κληρονομήσει έθνη.

Όσο για το ρητό «θα κατοικήσεις σε ερημωμένες πόλεις», θα το κατανοήσεις ως εξής: Διότι, λέει, τόσο μεγάλο θα είναι το πλήθος των απογόνων σου, ώστε δεν θα τους αρκούν οι πόλεις που είναι γεμάτες από κατοίκους, αλλά θα μπορούν να γεμίσουν ακόμη και τις ερήμους. <Μη φοβάσαι που ντροπιάστηκες, ούτε να εντραπείς που χλευάστηκες· διότι θα ξεχάσεις την αιώνια ντροπή, και τον ονειδισμό της χηρείας σου δεν θα τον θυμηθείς πλέον· διότι ο Κύριος που σε δημιούργησε, του οποίου το όνομα είναι Κύριος Σαβαώθ, και αυτός που σε λύτρωσε, ο ίδιος ο Θεός του Ισραήλ θα ονομαστεί σε όλη τη γη.> Έχουμε δικαιωθεί εν Χριστώ, και όχι από έργα δικαιοσύνης που κάναμε εμείς, αλλά σύμφωνα με το πολύ του έλεος. Έτσι γράφει ο πάνσοφος Παύλος. Διότι έχουμε απαλλαγεί και από το σκοτάδι, και από την πλάνη, και από την πατροπαράδοτη ασέβεια, κατά την οποία λατρεύσαμε την κτίση αντί για τον Κτίστη, και κανένας τρόπος φαυλότητας δεν έμεινε ανεφάρμοστος από τα πλήθη των εθνών· διότι, όπως λέει ο Ψαλμωδός, «Όλοι παρέκκλιναν, μαζί αχρειώθηκαν, δεν υπήρχε κανείς που να πράττει το καλό, δεν υπήρχε ούτε ένας.» Ονειδισμός, λοιπόν, έχει γίνει το γεγονός αυτό για τα έθνη, εννοώ δηλαδή την ίδια την πλάνη τους, και τις βλάβες που προκύπτουν από αυτήν.

Είπε δε πάλι ότι: «Εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε, ο δε Θεός έδωσε την αύξηση». Διότι μας καλλιεργεί ο Σωτήρας διά μέσου των αγίων μυσταγωγών· γι' αυτό ακριβώς και πολύ εύλογα λένε ότι έχουν γίνει συνεργοί του Θεού. Ψάλλει δε και ο πάνσοφος Δαβίδ: «Ο δίκαιος σαν τον φοίνικα θα ανθίσει, σαν τον κέδρο του Λιβάνου θα πληθυνθεί». Είμαστε λοιπόν φύτευμα του Κυρίου, και για τη δόξα του. «Και θα οικοδομήσουν, λέει, πόλεις έρημες αιώνιες, και θα ανακαινίσουν πόλεις έρημες». Φαίνεται ότι με αυτό θέλει να δηλώσει είτε το πλήθος αυτών που πρόκειται να κληθούν, ότι θα είναι τόσο μεγάλο, ώστε να αναζητούν και άλλες πόλεις εκτός από τις υπάρχουσες, και να ανανεώνουν αυτές που κάποτε είχαν ερημωθεί· είτε ίσως και το εξής: ότι δηλαδή, γεμίζοντας ασφυκτικά με το πλήθος τις εκκλησίες, μολονότι αυτές ήταν κάποτε γυμνές και έρημες, θα πράξουν κάτι ανάλογο με αυτό που συνηθίζουν να πράττουν όσοι θέλουν να ανοικοδομήσουν ερημωμένες πόλεις, και καταβάλλουν προσπάθεια να εγείρουν αυτές που βρίσκονται πεσμένες κατάχαμα. Έχει ειπωθεί άλλωστε προς την Εκκλησία: «Πλάτυνε τον τόπο της σκηνής σου, και των αυλαιών σου· στήσε, μη φεισθείς· άπλωσε ακόμα προς τα δεξιά και προς τα αριστερά». Το γεγονός δε ότι η προαγόρευση για αυτό είναι αληθινή, θα το αποδείξει η ίδια η έκβαση των πραγμάτων, και μάλιστα πολύ εύκολα. <Και θα έρθουν αλλογενείς για να ποιμάνουν τα πρόβατά σου, και αλλόφυλοι γεωργοί, και αμπελουργοί· εσείς δε ιερείς του Κυρίου θα ονομαστείτε, λειτουργοί του Θεού.

Αυτήν την αγία πόλη είχε κάπου μνημονεύσει και ο προφήτης Ησαΐας, λέγοντας: «Τα μάτια σου θα δουν την Ιερουσαλήμ, πόλη πλούσια, σκηνές που δεν πρόκειται να σειστούν, ούτε πρόκειται να κινηθούν οι πάσσαλοι της σκηνής της, ούτε τα σχοινιά της πρόκειται ποτέ να κοπούν»· και προς αυτήν πάλι λέει: «Πλάτυνε τον τόπο της σκηνής σου και των αυλαιών σου· στήσε τες, μην τσιγκουνευτείς, άπλωσε ακόμη προς τα δεξιά και προς τα αριστερά». Διότι διευρύνεται η Εκκλησία του Χριστού, και εκτείνεται σε άπλετο μέτρο, δεχόμενη διαρκώς αναρίθμητους αυτούς που Τον προσκυνούν. <Ω, φύγετε από τη γη του βορρά, λέει ο Κύριος, διότι από τους τέσσερις ανέμους του ουρανού θα σας συνάξω, λέει ο Κύριος· σωθείτε στη Σιών εσείς που κατοικείτε στη θυγατέρα της Βαβυλώνας.> Θλίβεται, θα λέγαμε, για εκείνους που υπέστησαν την αιχμαλωσία, καθώς υπέμειναν δυσβάσταχτη ταλαιπωρία, και μάλιστα τους προστάζει πλέον να αναχωρήσουν από τη χώρα των Χαλδαίων, εφόσον είναι ήδη εφικτό σε αυτούς να το πράξουν, χωρίς κανείς να τους εμποδίζει, και ενώ ο Ίδιος συγκεντρώνει από κάθε τόπο εκείνους που είχαν διασκορπιστεί από την επέλαση του πολέμου. Ονομάζει δε θυγατέρα της Βαβυλώνας και γη του βορρά τη χώρα των Χαλδαίων. Διότι οι μητροπόλεις τοποθετούνται σε θέση μητέρας απέναντι στις άλλες πόλεις, οι οποίες υπάγονται σε αυτές. Η δε χώρα των Χαλδαίων βρίσκεται κάπως βορειότερα και προς την ανατολή.

Η πρώτη πύλη, και μάλιστα η πύλη των γωνιών· έτσι ονομάζονταν μερικές πύλες στην Ιερουσαλήμ· και ενδιάμεσα υπήρχε ένας πύργος που ονομαζόταν Αναμεήλ, μετά τον οποίο βρίσκονταν αμέσως τα πατητήρια του βασιλιά. Αυτοί οι τόποι υποδηλώνουν τυπολογικά το μήκος της Ιερουσαλήμ. Διότι, όπως ακριβώς ο Θεός των όλων πρόσταξε τον μακάριο προφήτη Ιεζεκιήλ να μετρήσει με ένα καλάμι τον οίκο, κινούμενος εδώ και εκεί, υποδηλώνοντας ότι υπάρχουν πολλές μονές κοντά στον Πατέρα και αμέτρητα κατοικητήρια των αγίων· έτσι νομίζω ότι και εδώ, μέσω φανερών τόπων, μας καταγράφει το πλάτος και το μήκος της νοητής Ιερουσαλήμ, δηλαδή της Εκκλησίας του Χριστού, προς την οποία και ο θεσπέσιος Ησαΐας αναφωνούσε λέγοντας: «Πλάτυνε τον τόπο της σκηνής σου και των αυλαιών σου, στήσε τις, μην κάνεις οικονομία, μάκρυνε τα σχοινιά σου και στερέωσε δυνατά τους πασσάλους σου, εκτάσου ακόμη προς τα δεξιά και προς τα αριστερά». Την αγία πόλη, λοιπόν, αφού διευρυνθεί και εκταθεί στο μήκος που της αρμόζει, θα την κατοικήσουν οι άγιοι, και δεν θα υπάρχει πλέον ανάθεμα, λέει, δηλαδή με κανέναν τρόπο δεν θα αποξενωθεί από τον Θεό· διότι θα της χαρίσει σταθερή την αγάπη Του. Και δεν πρόκειται πλέον να υποπέσουν στο να προσκρούσουν στον Θεό, εφόσον, όπως είπα, έχει καταργηθεί παντελώς η αμαρτία και ο πειράζων σατανάς. «Διότι δεν θα υπάρχει εκεί λιοντάρι, αλλά και κανένα από τα πονηρά θηρία δεν πρόκειται να ανέβει σε αυτήν, ούτε θα βρεθεί εκεί».

Γι' αυτό ακριβώς και ο Παύλος εξέφραζε τον θαυμασμό του, λέγοντας: «Εκείνος που δεν λυπήθηκε τον ίδιο του τον Υιό, αλλά τον παρέδωσε για χάρη όλων μας». Σε τι λοιπόν θα μπορούσε δικαίως να αποδοθεί το θαύμα της αγάπης του Θεού και Πατρός προς εμάς, αν δεν φαινόταν ότι υπέμεινε και κάτι το οδυνηρό παραδίδοντας για χάρη μας τον ίδιο του τον Υιό; Διότι ακριβώς σε αυτή τη σκέψη μάς οδηγεί ο Παύλος λέγοντας το «Δεν λυπήθηκε». Κάτι που δεν θα λεγόταν ποτέ για τυχαία ζητήματα, παρά μόνο για όσους αναλαμβάνουν με γενναιότητα κάποιο σπουδαίο έργο, όπως στο: «Πλάτυνε τα σχοινιά σου, και στερέωσε τους πασσάλους σου, άπλωσε ακόμη προς τα δεξιά και προς τα αριστερά»· και ακόμη στο ότι «Στερέωσε, μη λυπηθείς». Και πάλι: «Σώσε αυτούς που οδηγούνται στον θάνατο, και γλίτωσε αυτούς που φονεύονται, μη λυπηθείς». Και αυτά μεν ας έχουν ειπωθεί από εμάς σχετικά με το «Πάρε τον υιό σου τον αγαπητό». Ενώ οι δύο υπηρέτες που συνόδευαν και συμπορεύονταν με τον γέροντα μέχρι και την τρίτη ημέρα, θα μπορούσαν να αποτελούν τύπο των δύο λαών που κλήθηκαν στη δουλεία μέσω του νόμου, εννοώ δηλαδή του Ισραήλ και του Ιούδα.

Έπειτα βέβαια από τους λόγους και τους τύπους σχετικά με τη σκηνή, «Και θα κατασκευάσεις, λέει, αυλή για τη σκηνή, στην πλευρά που βλέπει προς τον νότο, και τα παραπετάσματα της αυλής από στριμμένο βύσσο· μήκους εκατό πήχεων για τη μία πλευρά· και οι στύλοι τους θα είναι είκοσι, και οι βάσεις τους είκοσι χάλκινες· και οι κρίκοι τους και οι ψαλίδες τους ασημένιες. Το ίδιο και για την πλευρά προς την ανατολή, παραπετάσματα μήκους εκατό πήχεων· και οι στύλοι τους είκοσι, και οι βάσεις τους είκοσι χάλκινες· και οι κρίκοι και οι ψαλίδες των στύλων, και οι βάσεις τους επενδυμένες με ασήμι. Και για το πλάτος της αυλής προς τη θάλασσα (δύση), παραπετάσματα πενήντα πήχεων, οι στύλοι τους δέκα, και οι βάσεις τους δέκα». Παρατήρησε λοιπόν, ότι οι πρώτες αυλές κατασκευάστηκαν στενές, εκτεινόμενες ως την τρίτη δεκάδα πήχεων. Διότι το πλάτος τους ήταν τέσσερις πήχεις, και το μήκος είκοσι οκτώ· αυτές όμως που ακολούθησαν μετά από εκείνες ήταν τόσο πλατιές και μακριές· εκατό επί εκατό, και πενήντα επί πενήντα, καθώς εκτείνονταν η μία προς την ανατολή, και η άλλη προς τη δύση και τον νότο. ΠΑΛΛ. Έπειτα, ποιο είναι το αίνιγμα; ΚΥΡ. Δεν είναι άραγε αυτό ολοφάνερα εκείνο που έχει εξαγγελθεί από παλιά μέσω της φωνής του Ησαΐα προς την Εκκλησία, η οποία αναδείχθηκε στους έσχατους καιρούς; «Πλάτυνε τον τόπο της σκηνής σου, και τα καλύμματα των αυλών σου. Στήσε τα, μη λυπηθείς, άπλωσε προς τα δεξιά, και προς τα αριστερά επεκτάσου».

Έπειτα απευθύνεται στην ίδια λέγοντας: «Πλάτυνε τον τόπο της σκηνής σου και των αυλαιών σου, στήσε την, μη φεισθείς· μάκρυνε τα σχοινιά σου και στερέωσε τους πασσάλους σου». Και αυτά έχουν ειπωθεί ωσάν να αφορούν τη σκηνή που κατασκευάστηκε από τον Μωυσή· διότι ο Λόγος, χρησιμοποιώντας εκείνη ως εικόνα, απευθύνεται στην Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη, προτρέποντάς την να μη μικρύνει τη δική της οικοδομή σύμφωνα με εκείνη, αλλά να πλατύνει τη δική της σκηνή, εκτείνοντάς την σε απερίγραπτο μήκος και πλάτος. Διότι εκείνη που κατασκευάστηκε από τον Μωυσή είχε «εκατό πήχεις μήκος, και πλάτος πενήντα». Εδώ όμως λέει «μη φεισθείς» ως προς αυτό και μην περιορίσεις τον εαυτό σου με τα μέτρα, αλλά εκτείνοντάς την «μάκρυνε και στερέωσέ την», και ακόμη περισσότερο «άπλωσέ την προς τα δεξιά και προς τα αριστερά». Θα κατανοήσεις δε το μήκος, το πλάτος και το μέγεθος αυτής της νέας σκηνής, την οποία δεν έστησε άνθρωπος, αλλά ο Κύριος, εάν αναλογιστείς ποια ήταν ως προς τα μέτρα εκείνη που κατασκευάστηκε από τον Μωυσή, και ποια ήταν η Ιερουσαλήμ που περιελάμβανε τον ναό «μήκους εξήντα πηχών και πλάτους είκοσι».

Ώστε, αν ήταν άξιος θαυμασμού ο ναός που είχε ιδρυθεί σε μία πόλη της Παλαιστίνης, πόσο μάλλον τα πλήθη και τα μεγέθη και τα κάλλη των εκκλησιών του Θεού που έχουν ανεγερθεί σε κάθε τόπο. Και ότι αυτά προφητεύονται για την Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη, το καθιστά σαφές ο λόγος που προσθέτει στη συνέχεια: «και το σπέρμα σου θα κληρονομήσει έθνη, και θα κατοικήσεις σε πόλεις ερημωμένες». «Σπέρμα» δε της εκκλησίας του Θεού θα μπορούσε να είναι ο ευαγγελικός λόγος, για τον οποίο έχει ειπωθεί: «εξήλθε ο σπορέας για να σπείρει», και: «δεν έσπειρες καλό σπέρμα στον αγρό σου;». Αυτό ακριβώς το «σπέρμα» συγκρότησε και «πόλεις ερημωμένες». Σύμφωνα δε με τον Σύμμαχο έχει ειπωθεί: «το δε σπέρμα σου θα κληρονομήσει έθνη, και θα κατοικήσουν σε πόλεις αφανισμένες». «Σπέρμα» όμως της Εκκλησίας μπορεί να είναι και η διαδοχή των αποστόλων και των μαθητών του Σωτήρος ημών, μέσω των οποίων συγκροτήθηκε η θεοσεβής πολιτεία στις άλλοτε αφανισμένες και έρημες από τον Θεό εκκλησίες. Μετά από αυτά, προσθέτει τα εξής: «μη φοβάσαι που καταντροπιάστηκες, ούτε να αισθάνεσαι εντροπή που ονειδίστηκες». Διότι, όταν μεν ήταν «στείρα» και «χωρίς να γεννά», ούτε «ωδίνες τοκετού» είχε μηδέ «άνδρα είχε», ήταν αξιοκατάκριτη και γεμάτη αισχύνη· αλλά τώρα της λέει: Αν και παλαιότερα έπραττες έργα άξια «αισχύνης» και «ονείδους», τώρα όμως έχε θάρρος, «διότι θα λησμονήσεις την αιώνια αισχύνη, και δεν πρόκειται να θυμηθείς πια το όνειδος της χηρείας σου».

Θεωρώ ότι ούτε οι πλέον αγνώμονες δεν δύνανται να αντιταχθούν σε όλα αυτά. Πλην όμως, το συμπέρασμα της προφητείας του Ησαΐα ευαγγελίζεται την άλλοτε στείρα και έρημη από τον Θεό ψυχή, ή μάλλον την εξ εθνών Εκκλησία, σε ακολουθία προς τη θεώρηση των όσων έχουν ειπωθεί. Διότι, επειδή ο Χριστός υπέμεινε τα πάντα για χάρη της, ευλόγως, μετά τις προφητείες περί αυτού, προσθέτει λέγοντας: «Ευφράνσου, στείρα, εσύ που δεν γεννάς· ξέσπασε και φώναξε εσύ που δεν δοκιμάζεις ωδίνες, διότι τα τέκνα της έρημης είναι περισσότερα από εκείνης που έχει τον σύζυγο. Διότι είπε ο Κύριος, πλάτυνε τον τόπο της σκηνής σου και των αυλαιών σου, στερέωσέ τα, μη φεισθείς· μάκρυνε τα σχοινιά σου και στερέωσε δυνατά τους πασσάλους σου, άπλωσε ακόμη προς τα δεξιά και προς τα αριστερά· και το σπέρμα σου θα κληρονομήσει έθνη». Με αυτά, ο λόγος ευαγγελίζεται την εξ εθνών Εκκλησία, η οποία έχει εξαπλωθεί σε ολόκληρη την οικουμένη και εκτείνεται από τις ανατολές του ηλίου μέχρι τη δύση, παρουσιάζοντας τούτο σαφέστατα διά του «και το σπέρμα σου θα κληρονομήσει έθνη».

Ζ΄. Νομίζω πως ακούω και εκείνη τη φωνή, από Εκείνον που συνάγει τους συντετριμμένους και υποδέχεται τους καταπιεσμένους: «Πλάτυνε τα σχοινιά σου ακόμη περισσότερο· άπλωσε προς τα δεξιά και προς τα αριστερά· στερέωσε, μη λυπηθείς τις αυλαίες. Εγώ σε παρέδωσα, και εγώ θα σε βοηθήσω. Με μικρό θυμό σε πάταξα, και με αιώνιο έλεος θα σε δοξάσω».

Ευφράνσου, στείρα, εσύ που δεν γεννάς, ... διότι πολλά είναι τα τέκνα της έρημης, περισσότερα από εκείνης που έχει τον άνδρα, λέει ο Κύριος. Πλάτυνε τον τόπο της σκηνής σου και των αυλαιών σου, στήσε, μην τσιγκουνευτείς, μάκρυνε τα σχοινιά σου, και τους πασσάλους σου στερέωσε δυνατά, απλώσου ακόμη προς τα δεξιά και προς τα αριστερά· και το σπέρμα σου θα κληρονομήσει έθνη, και θα κατοικήσεις σε πόλεις ερημωμένες. Μη φοβάσαι που ντροπιάστηκες, ούτε να ντραπείς επειδή ονειδίστηκες, διότι θα ξεχάσεις την αιώνια ντροπή, και τον ονειδισμό της χηρείας σου δεν θα τον θυμηθείς πια. Διότι ο Κύριος που σε έπλασε, το όνομά Του είναι Κύριος Σαβαώθ· και εκείνος που σε λύτρωσε, είναι ο ίδιος ο Θεός του Ισραήλ, που θα ονομαστεί σε όλη τη γη. Δεν σε κάλεσε ο Κύριος σαν γυναίκα εγκαταλελειμμένη, ούτε σαν γυναίκα μισημένη από τη νεότητά της, είπε ο Θεός σου. Για μικρό χρονικό διάστημα σε εγκατέλειψα, και με έλεος μεγάλο θα σε ελεήσω. ... και με έλεος αιώνιο σε ελέησα, είπε ο Κύριος που σε λύτρωσε. Από την εποχή του ύδατος επί Νώε ισχύει αυτό για εμένα, καθώς του ορκίστηκα εκείνον τον καιρό, ότι δεν θα θυμώσω με τη γη πλέον εξαιτίας σου, ούτε με την απειλή μου θα μετακινηθούν τα όρη ... έτσι ούτε το δικό μου έλεος προς εσένα θα εκλείψει, ούτε η διαθήκη της ειρήνης σου πρόκειται να αλλάξει· διότι αυτό είπε ο Κύριος, ο Οποίος είναι ίλεως απέναντί σου.

Ευφράνσου, στείρα εσύ που δεν γεννάς, ξέσπασε σε φωνές και βόησε εσύ που δεν δοκιμάζεις ωδίνες τοκετού, διότι περισσότερα είναι τα τέκνα της έρημης παρά εκείνης που έχει τον άνδρα. Διότι είπε ο Κύριος: Πλάτυνε τον τόπο της σκηνής σου και των αυλαιών σου, στήσε τες, μη φεισθείς, μάκρυνε τα σχοινιά σου και στερέωσε γερά τους πασσάλους σου, προς τα δεξιά και προς τα αριστερά επεκτάσου· και το σπέρμα σου θα κληρονομήσει έθνη, και θα κατοικήσεις σε πόλεις ερημωμένες. Μη φοβάσαι επειδή ντροπιάστηκες, ούτε να εντραπείς επειδή ονειδίστηκες, διότι την αιώνια αισχύνη θα ξεχάσεις και τον ονειδισμό της χηρείας σου δεν θα θυμηθείς πλέον. Διότι ο Κύριος έκανε όνομα για τον εαυτό Του, και ο λυτρωτής σου, ο ίδιος ο Θεός του Ισραήλ, θα ονομαστεί σε όλη τη γη. Σαν γυναίκα εγκαταλελειμμένη και αποθαρρυμένη σε κάλεσε ο Κύριος, σαν γυναίκα που περιφρονήθηκε από τη νεότητά της.