Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 58:3

Διότι, επειδή είχε αναγγελθεί πόλεμος και ο φόβος είχε αναταράξει τα πάντα, νήστευσαν μεν, νόμισαν δε ότι θα μάθουν ποια θα είναι τελικά η έκβαση των πραγμάτων. Αυτό, νομίζω, σημαίνει το «Επιθυμούν να γνωρίσουν τις οδούς μου». Επιθυμούν δε σαν λαός που έχει πράξει δικαιοσύνη και δεν έχει εγκαταλείψει την κρίση του Θεού του· δηλαδή, σαν να είχαν πολιτευτεί σύμφωνα με τον νόμο και να είχαν γίνει άριστοι φύλακες των προσταγμάτων που τους δόθηκαν, έχοντας άμεμπτη ζωή και περιβεβλημένοι με το καύχημα μιας ευσεβούς πολιτείας. Διότι σε τέτοιους ανθρώπους θα ταίριαζε να ζητούν τον Θεό, δηλαδή να θέλουν να είναι κοντά Του και να απολαμβάνουν την άνωθεν ευσπλαχνία, και επιπλέον να γνωρίσουν τις οδούς Του. Ειπώθηκε λοιπόν μέσω ενός από τους αγίους προφήτες: «Ζητήστε τον Κύριο, και όταν τον βρείτε επικαλεστείτε τον. Και όταν σας πλησιάσει, ας εγκαταλείψει ο ασεβής την οδό του, και ο άνομος άνδρας τη βουλή του, και ας επιστρέψει στον Κύριο, και θα ελεηθεί· διότι θα συγχωρήσει άφθονα τις αμαρτίες τους.» <Ζητούν τώρα από εμένα δίκαιη κρίση, και επιθυμούν να πλησιάσουν τον Θεό, λέγοντας: Γιατί νηστεύσαμε και δεν είδες; Ταπεινώσαμε τις ψυχές μας και δεν το αναγνώρισες;>

«Διότι κατά τις ημέρες των νηστειών σας εκπληρώνετε τα θελήματά σας, και καταπιέζετε όλους τους υφισταμένους σας· νηστεύετε για φιλονικίες και μάχες, και χτυπάτε με γροθιές τον ταπεινό.» Με κατηγορούν, λέει, ότι δεν απονέμω δικαιοσύνη επειδή δεν θέλω να ελεήσω τους ταπεινωμένους μέσω της νηστείας και της προσευχής. Έπειτα επιθυμούν να βρίσκονται κοντά στον Θεό, χωρίς να καυχώνται για κανένα κατόρθωμα ευσέβειας, ούτε περιβαλλόμενοι τη λαμπρότητα που προέρχεται από τις αρετές, παρά μόνο για την απλή και μόνη αποχή από τις τροφές. Και μάλιστα λένε: «Νηστεύσαμε, και δεν μας είδες· ταπεινώσαμε τις ψυχές μας, και δεν το πρόσεξες». Και δεν τα λένε αυτά επειδή τάχα ο Θεός αγνόησε την ταπείνωσή τους μέσω της νηστείας, αλλά επειδή δεν είδαν να εκπληρώνονται τα αιτήματά τους, λένε το «Δεν είδες» και το «Δεν γνώρισες». Διότι τότε λέμε ότι ο Θεός των όλων γνωρίζει τους κόπους κάποιων –εννοώ αυτούς που γίνονται μέσω της προσευχής και της άσκησης– όταν συγκατανεύει στα αιτήματά τους. Γιατί λοιπόν δεν τους δεχόταν ενώ νήστευαν, και απέρριπτε τις ικεσίες εκείνων που είχαν ταπεινώσει τους εαυτούς τους; Απαντά λέγοντας: «Διότι κατά τις ημέρες των νηστειών σας εκπληρώνετε τα θελήματά σας». Επειδή η νηστεία είναι βεβαίως εξαιρετικό πράγμα, και η προσευχή ωφέλιμη, και το να ταπεινώνει κανείς τον εαυτό του στα μάτια του Θεού έχει μέγιστη ωφέλεια.

Διότι είναι γραμμένο: «Εταπείνωνα με νηστεία την ψυχή μου, και η προσευχή μου θα επιστρέψει στον κόρφο μου». Είπε επίσης και ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Τα γόνατά μου εξασθένησαν από τη νηστεία, και η σάρκα μου αλλοιώθηκε εξαιτίας της έλλειψης ελαίου»· και βεβαίως και ο ίδιος ο Θεός των όλων λέει: «Επιστρέψτε σε εμένα με νηστεία, με κλαυθμό και με κοπετό». Διότι ελεεί πρόθυμα εκείνους που με δική τους θέληση υφίστανται την ταπείνωση μέσω του πόνου της άσκησης. Αλλά είναι από τα πιο άτοπα πράγματα, εκείνοι που επιθυμούν να ελεηθούν να προκαλούν αντίθετα τον Νομοθέτη και να τον κινούν σε οργή με το να μην αγαπούν να πράττουν τίποτα από όσα έχουν προσταχθεί· διότι πρέπει να είναι απολύτως άγιοι εκείνοι που προσεγγίζουν τον Θεό, να διαπρέπουν σε αγαθοεργίες και να φαίνονται ελεύθεροι από κάθε ρύπο. Γι' αυτήν ακριβώς την αιτία λέει: Νηστέψατε μεν, εγώ όμως δεν είδα, δηλαδή, δεν έδωσα προσοχή· ταπεινώσατε τις ψυχές σας και δεν το γνώρισα, δηλαδή, δεν θεώρησα άξια κάποιας αμοιβής την ταπείνωσή σας· επειδή ακριβώς κατά τις ημέρες των νηστειών σας εκπληρώνετε τα δικά σας θελήματα.

Διότι λέγεται ότι οι πράξεις μας διαθέτουν μια κάποια φωνή προς τον Θεό, σύμφωνα βεβαίως με όσα ειπώθηκαν στον Κάιν από Εκείνον: «Η φωνή του αίματος του αδελφού σου βοά προς εμένα από τη γη». Αλλά «δεν εξέλεξα εγώ αυτή τη νηστεία», λέγει· και ποια είναι αυτή, το δήλωσε προηγουμένως λέγοντας, ότι «κατά τις ημέρες των νηστειών σας εκτελείτε τα θελήματά σας, και όλους τους υφισταμένους σας τους καταπιέζετε προκαλώντας δίκες και διαμάχες».

«Διότι κατά τις ημέρες των νηστειών σας ικανοποιείτε τα θελήματά σας, και καταπιέζετε όλους τους υποτακτικούς σας, για κατακρίσεις και μάχες νηστεύετε· δεν εξέλεξα εγώ τέτοια νηστεία, λέγει ο Κύριος.» Εξηγούσαμε δε το νόημα της προφητείας, ερμηνεύοντάς το όσο ήταν δυνατόν, ότι δηλαδή εναντιώνονταν στα όσα είχαν θεσπιστεί μέσω του πάνσοφου Μωυσή, και θεωρώντας το να ζουν ορθά εντελώς ανάξιο λόγου, έπρατταν τα συνηθισμένα, επιδιώκοντας έναν τρόπο πολιτείας μισητό στον Θεό και φιλαμαρτήμονα, και έπειτα, όταν αναγγελλόταν πόλεμος, κάποιες φορές σκέφτονταν να απέχουν από την τροφή, θεωρώντας ότι με την ψιλή και μόνη νηστεία, δηλαδή την ασιτία, θα καταστήσουν τον Κριτή ευμενή απέναντί τους. Ύστερα, έχοντας διαψευσθεί στις ελπίδες τους, γόγγυζαν και μάλιστα έλεγαν: «Γιατί νηστεύσαμε, και δεν το είδες; Ταπεινώσαμε τις ψυχές μας, και δεν το πρόσεξες;» Πρόσεξε, λοιπόν, πρόσεξε τον θεσπέσιο προφήτη, πώς από την υπερβολικά πολλή του φιλοθεΐα τους επιτιμά, λέγοντας: «Μήπως δεν έχει δύναμη το χέρι του Κυρίου ώστε να σώσει, ή βάρυνε το αυτί του ώστε να μην εισακούσει;» Διότι δεν ατόνησε, λέει, η παντοδύναμη δεξιά του Κυρίου, αλλά ούτε έχει το αυτί βαρύ και αποστραμμένο, ώστε να μην εισακούσει.

Η ιερή Γραφή, λοιπόν, τους κατηγορεί σε πολλά σημεία ότι έφτασαν σε τέτοιο βαθμό ανοσιότητας, ώστε να αποδεικνύονται ένοχοι για βαρύτατα εγκλήματα· διότι άλλοτε μεν λέει, ότι οι άρχοντές της έκριναν με δωροδοκίες, και οι προφήτες της μάντευαν με χρήματα. Ψάλλει δε και ο θεσπέσιος: «Σύντριμμα και ταλαιπωρία υπάρχει στους δρόμους τους, και δρόμο ειρήνης δεν γνώρισαν· δεν υπάρχει φόβος Θεού απέναντι από τα μάτια τους.» Και ο Θεός των όλων επιτιμούσε αυτούς που νήστευαν, λέγοντας τα εξής: «Διότι κατά τις ημέρες των νηστειών σας, επιδιώκετε τα θελήματά σας, και καταπιέζετε όλους τους υφισταμένους σας· νηστεύετε για δίκες και καυγάδες, και χτυπάτε με γροθιές τον ταπεινό»· και επιπλέον αυτών, μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Και επιθυμούσαν αγρούς, και άρπαζαν ορφανά, και καταδυνάστευαν οίκους, και λεηλατούσαν τον άνθρωπο και τον οίκο του, τον άνθρωπο και την κληρονομιά του.» Επειδή, λοιπόν, τα δικά τους έργα έχουν πλέον παύσει, και έχει εγερθεί αντ' αυτών ο χορός των αγίων αποστόλων, και όσοι μετά από αυτούς φροντίζουν να ακολουθούν πιστά τα ίχνη τους, αυτοί ορθοτομούν τον λόγο της αληθείας και έχουν αναδειχθεί άριστοι παιδαγωγοί όσων βρίσκονται υπό την καθοδήγησή τους.

Νήστεψες ποτέ σύμφωνα με το θέλημα του Θεού; Διότι, όπως λέει ο προφήτης Ησαΐας: «Τις ημέρες των νηστειών σας εκτελείτε τα θελήματά σας και καταπιέζετε όλους τους υποτακτικούς σας. Αν νηστεύετε για να έρχεστε σε προστριβές και μάχες, και χτυπάτε με τις γροθιές τον ταπεινό, για ποιο λόγο μου νηστεύετε; Δεν εξέλεξα εγώ αυτή τη νηστεία, λέει ο Κύριος». Έπειτα, πώς εσύ, που δεν γνωρίζεις πώς να νηστεύεις, κατηγορείς τους αγίους αποστόλους ότι δεν νηστεύουν σύμφωνα με τα δικά σου μέτρα; Εξάλλου, με άλλον τρόπο νηστεύουν λογικά και πνευματικά εκείνοι που έχουν σοφιστεί μέσω της νέας και εν Χριστώ διαθήκης: αφενός, ταπεινώνοντας τον εαυτό τους στα μάτια του Θεού και επιβάλλοντας εκούσια στον εαυτό τους την τιμωρία του κόπου και της ασιτίας, ώστε να λάβουν την άφεση των σφαλμάτων τους ή να κερδίσουν κάποιο άλλο πνευματικό χάρισμα, ή και για να νεκρώσουν τον νόμο της αμαρτίας που βρίσκεται στα μέλη της σάρκας. Αυτήν όμως την οδό δεν την γνωρίζεις, ω Φαρισαίε, διότι δεν αποδέχθηκες τον εξ ουρανού Νυμφίο, τον σπορέα και διδάσκαλο κάθε αρετής, δηλαδή τον Χριστό.

Διότι, επειδή υπάκουσαν στα λόγια του Προφήτη, ακόμη και αυτός που είχε τιμηθεί με το σκήπτρο και είχε στεφανωθεί με τις ύψιστες δόξες, αποσύρθηκε αμέσως από τους βασιλικούς θρόνους, αποχαιρέτησε τις ενδυμασίες που του ταίριαζαν και, αφού έβγαλε την πορφύρα, ντύθηκε με σάκο, δηλαδή έλαβε πένθιμη μορφή. Αφού δε κάθισε πάνω σε στάχτη, έδωσε το σύνθημα και στους άλλους ότι έπρεπε να απέχουν από την τροφή και, ιλεώνοντας τον Θεό με αδιάκοπες ικεσίες, να ζητούν το έλεος. Πολύ σοφοί αποδείχθηκαν οι Νινευίτες, εφόσον συνδύασαν τη νηστεία με την αποστροφή από την κακία. Διότι αυτός είναι και ο μόνος αληθινός και αψεγάδιαστος τρόπος μετάνοιας. Επειδή όμως ο Ισραήλ δεν διέθετε τη σύνεση σε αυτά, και ενίοτε επιδείκνυε μια νηστεία εντελώς παράλογη και βέβηλη, ο Θεός πρόσταξε τον προφήτη να υψώσει τη φωνή του και να τους αναγγείλει: «Δεν εξέλεξα εγώ τέτοια νηστεία, λέγει ο Κύριος». Και τον λόγο τον φανέρωσε ο Ίδιος, προσθέτοντας αμέσως: «Διότι κατά τις ημέρες των νηστειών σας βρίσκετε την ικανοποίηση των θελημάτων σας, και καταπιέζετε όλους τους υφισταμένους σας. Νηστεύετε για να κάνετε δίκες και μάχες, και χτυπάτε με γροθιές τον ταπεινό. Γιατί νηστεύετε για εμένα όπως σήμερα, ώστε να ακουστεί η φωνή σας με κραυγές; Δεν εξέλεξα εγώ αυτή τη νηστεία, ούτε ημέρα για να ταπεινώνει ο άνθρωπος την ψυχή του». Επομένως, οι Νινευίτες ήταν ανώτεροι, επειδή προσέφεραν στον Θεό καθαρή και αψεγάδιαστη νηστεία.

Έπειτα, επειδή τα πράγματα δεν εξελίχθηκαν σύμφωνα με τη γνώμη τους, ούτε βέβαια ο Θεός συναίνεσε στην εκπλήρωση των αιτημάτων τους, αλλά αντίθετα τους απέδειξε ότι η νηστεία τους ήταν χωρίς ανταμοιβή, γόγγυζαν λέγοντας: «Γιατί νηστέψαμε, και δεν το είδες; Ταπεινώσαμε τις ψυχές μας, και δεν το πρόσεξες;» Και τι απάντησε σε αυτά ο Θεός; «Διότι κατά τις ημέρες των νηστειών σας ικανοποιείτε τα δικά σας θελήματα, και καταπιέζετε όλους τους υποτακτικούς σας. Νηστεύετε για να φιλονικείτε και να μάχεστε, και χτυπάτε με γροθιές τον ταπεινό. Γιατί νηστεύετε για μένα;» Πρόσεξε λοιπόν ότι σε αυτούς που νηστεύουν ελάχιστα ταιριάζει να προσκολλώνται στα δικά τους θελήματα, εννοώ αυτά που οδηγούν στη φαυλότητα· απεναντίας, οφείλουν σχεδόν να τα αποχαιρετούν, να μεταβαίνουν προς τα καλύτερα, και να αγαπούν να προσκολλώνται σφιχτά στα έργα της αρετής, και έτσι να ψάλλουν και να λένε: «Έτοιμη είναι η καρδιά μου, Θεέ, έτοιμη είναι η καρδιά μου». β΄. Επομένως, επειδή είναι το Πάσχα του Κυρίου, και ανατέλλει ο καιρός της σωτηρίας και της ζωής όλων μας, ελάτε να ευφράνουμε με τους νοητούς στολισμούς τον μονογενή Λόγο του Θεού, ο οποίος για χάρη μας έγινε όμοιος με εμάς, δηλαδή άνθρωπος κατά θεία οικονομία, ώστε εμείς να βρεθούμε πάνω από τον εαυτό μας, και πέρα από τα μέτρα της ανθρωπότητας, ονομαζόμενοι τέκνα του Θεού, και έχοντας ως αδελφό Εκείνον που βρίσκεται πάνω από όλη την κτίση. Ελάτε να προσφέρουμε σε αυτόν θυσίες, πνευματικές δηλαδή και ευχαριστήριες.

Γι' αυτό και παραπονούνται και διαμαρτύρονται λέγοντας: «Γιατί νηστέψαμε και δεν το είδες; Ταπεινώσαμε τις ψυχές μας και δεν το γνώρισες;». Επειδή λοιπόν τολμούν με αναίδεια να λένε τέτοια λόγια, εσύ, ο προφήτης μου, υψώνοντας δυνατά τη φωνή σου, απάντησέ τους και έλεγξέ τους για το πώς εγκατέλειψαν τη δική μου κρίση, και πώς όλα όσα ισχυρίζονται δεν τα βεβαιώνουν αληθινά. Αν λοιπόν καυχιούνται για τέτοιου είδους νηστεία, θα ήταν πολύ καλύτερο για αυτούς να ασχολούνται με την τροφή και να μην τολμούν τέτοια πράγματα. Γι' αυτούς τους λόγους, εξάλλου, και στις αρχές της προφητείας τούς λέχθηκε: «Τη νηστεία και την αργία και τις γιορτές σας τις μισεί η ψυχή μου». Αμέσως λοιπόν προβάλλουν ως πρόφαση τη νηστεία, και τώρα λένε ότι η ταπείνωση των ψυχών λαμβάνει χώρα κατά την ημέρα της νηστείας τους· αυτό ακριβώς, το πώς δηλαδή πράττουν, έλεγξέ το, αποδεικνύοντας μέσα από αυτό το μοναδικό στοιχείο και τον τρόπο των υπόλοιπων πράξεών τους. Πες τους λοιπόν και απόδειξέ τους ότι, ακριβώς σε αυτές τις ημέρες των νηστειών για τις οποίες καυχιούνται, δεν αναζητούν το δικό μου θέλημα, αλλά αναλώνονται στις δικές τους επιθυμίες και τις δικές τους κακοπραγίες, άλλοτε χτυπώντας τους υφισταμένους τους, και άλλοτε φθείροντας τον εαυτό τους σε έριδες και αντιλογίες μεταξύ τους, με αποτέλεσμα όσοι χτυπιούνται από αυτούς να βγάζουν φωνές κλαυθμού και απρεπείς κραυγές.

Και μαρτυρεί η Γραφή λέγοντας: Σαν λαός που εφαρμόζει τη δικαιοσύνη και δεν αμέλησε καμία από τις εντολές του Κυρίου, ζητούν από εμένα δικαιοσύνη και αλήθεια και θέλουν να πλησιάσουν εμένα τον Θεό λέγοντας: Γιατί νηστέψαμε και δεν το πρόσεξες; Και ταπεινώσαμε τους εαυτούς μας και δεν το αναγνώρισες; Διότι κατά τις ημέρες των νηστειών σας κάνετε τα δικά σας θελήματα και προσφέρετε ολοκαυτώματα σαν σε είδωλα, εννοώ δηλαδή τις πονηρές σκέψεις και τους κακούς διαλογισμούς, τους οποίους θεωρήσατε ως θεούς μέσα σας, θυσιάζοντας σε αυτούς κάθε μέρα το αυτεξούσιό σας, το οποίο είναι το πιο πολύτιμο από όλα τα θύματα, και το οποίο έπρεπε να είχατε αφιερώσει σε εμένα μέσω της αγαθοεργίας και της καθαρής συνειδήσεώς σας.

Όπως ακριβώς αυτός που σπέρνει στα αγκάθια δεν μπορεί να θερίσει τίποτα, έτσι και αυτός που καταστρέφει τον εαυτό του με τη μνησικακία και τη φιλοκτημοσύνη δεν μπορεί να κατορθώσει τίποτα, αλλά στενάζει στο κρεβάτι του από την πολλή αγρυπνία και τη στέρηση των πραγμάτων. Και το μαρτυρεί η Γραφή λέγοντας: «σαν λαός που πράττει τη δικαιοσύνη, και σαν να μην έχει αμελήσει καμία από τις εντολές του Κυρίου, ζητούν από εμένα δικαιοσύνη και αλήθεια, και θέλουν να πλησιάσουν σε εμένα τον Θεό, λέγοντας: γιατί νηστέψαμε, και δεν μας είδες; και ταπεινώσαμε τους εαυτούς μας, και δεν το πρόσεξες; Διότι, κατά τις ημέρες των νηστειών σας κάνετε τα θελήματά σας, εννοώ δηλαδή, τις πονηρές σας επιθυμίες». Και είναι σαν να τις προσφέρετε σε είδωλα ως ολοκαυτώματα, όπως και τους πονηρούς λογισμούς, τους οποίους θεωρήσατε ως θεό μέσα σας, θυσιάζοντας σε αυτούς το σώμα σας, το οποίο είναι πολυτιμότερο από όλα τα θυμιάματα, και το οποίο οφείλατε να αφιερώσετε σε εμένα διά της αγαθοεργίας σας και της καθαρής σας συνείδησης.

Ουδέν. Πες το, λέγει, και δεν ζητώ τίποτε πλέον· ομολόγησέ το, και μου αρκεί· πες το, και τα έχω λάβει όλα. «Μην εισέλθεις σε κρίση με τον δούλο σου». Αυτό, από το γεγονός ότι ο Θεός πρόκειται να δικάσει, έχει κατορθωθεί από πολλούς. Διότι οι μεν ευγνώμονες το γνωρίζουν αυτό και πριν από τούτο· οι δε αγνώμονες, από το να λέγουν συνεχώς οι προφήτες: «Κρίση έχει ο Κύριος προς τον λαό του, και με τον Ισραήλ θα διαλεχθεί»· και πάλι: «Ακούστε, φάραγγες και θεμέλια της γης»· και: «Άκουε, ουρανέ, και αφουγκράσου, γη». Επειδή, λοιπόν, λεγόταν συνεχώς ότι Αυτός δικάζει, τούτο κατορθωνόταν και στους αναίσθητους. Διότι έλεγαν και κάποιοι από τους Ιουδαίους: «Γιατί νηστεύσαμε, και δεν είδες;» και: «Καθένας που πράττει το πονηρό, είναι καλός ενώπιον του Κυρίου»· και: «Ανοικοδομούνται εκείνοι που διαπράττουν ανομήματα, και εμείς μακαρίζουμε τους αλλοτρίους»· και: «Δεν είναι ευθεία η οδός του Κυρίου». Και ο μακάριος Ιώβ, όταν έπεσε σε εκείνον τον πειρασμό, όχι βέβαια με την ίδια νοοτροπία όπως οι Ιουδαίοι, ούτε με παρόμοια, μη γένοιτο· έλεγε ωστόσο: «Μακάρι να υπήρχε ο μεσίτης, ο οποίος θα διέκρινε και θα ήλεγχε μεταξύ και των δυο μας».

Όσοι νηστεύετε, μην θεωρείτε τη νηστεία ως κάτι κακό· διότι όποιος θεωρεί τη νηστεία κακό, ακόμη και αν νηστεύει, βρίσκεται μέσα στην κακία. Οι άγγελοι δεν υφίστανται κάποιο κακό, επειδή δεν έχουν ανάγκη από τη δική μας υλική τρυφή. Δεν τρώμε έχοντας κάποια αξία, αλλά αναπληρώνουμε τις δυνάμεις μας λόγω της φυσικής μας έλλειψης και ανάγκης. Όσα κακά διαπράττονται από εμάς, σβήνουν με τις νηστείες. Και ως νηστεία δεν εννοώ μόνο την αποχή από τις τροφές, αλλά αυτήν που αναγνωρίζει ο Ησαΐας: νήστεψε, για να εισακουστείς. Και εάν πεις στον Θεό σύμφωνα με τον ιουδαϊκό λόγο: «Νηστέψαμε και δεν είδες· ταπεινώσαμε τις ψυχές μας και δεν το αναγνώρισες», πρόσεχε μήπως ακούσεις: «Διότι κατά τις νηστείες σας εκτελείτε τα δικά σας θελήματα». Εάν εκπληρώσεις το θέλημα του Κυρίου, τότε έχεις τηρήσει αληθινά τη νηστεία.

Λέγαμε λοιπόν τότε τούτο, ότι, όπως ακριβώς είπε ο Θεός για την εσφαλμένη νηστεία ότι «δεν είναι τέτοια η νηστεία που εγώ εξέλεξα», έτσι και εδώ είναι επόμενο να λέει ότι «δεν εξέλεξα εγώ τέτοια αμαρτωλή ανδρεία». Την εσφαλμένη δε εκείνη νηστεία την ερμήνευσε η Αγία Γραφή: όταν τις ημέρες των νηστειών μας επιδιώκουμε τα πονηρά μας θελήματα και τα πράττουμε, και καταπιέζουμε όλους τους υποτακτικούς μας, και νηστεύουμε μέσα σε φιλονικίες και καυγάδες, και χτυπάμε με γροθιές τον ταπεινό, αυτή είναι εσφαλμένη νηστεία. Και όπως ακριβώς έλεγε εκεί, «ούτε αν λυγίσεις τον λαιμό σου σαν κρίκο και στρώσεις από κάτω σου σάκο και στάχτη, ούτε έτσι μπορείτε να την ονομάσετε νηστεία» και ημέρα «δεκτή» από τον Κύριο, έτσι και εδώ «ούτε αν κατακόψεις φάλαγγες πολεμίων και τις στρώσεις κάτω σαν χόρτο και λαχανικό, ούτε έτσι θα ονομαστεί ανδρεία αυτή που είναι αμαρτωλή, εφόσον κάποιος έχει εκπέσει στην αμαρτία».