Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 58:4

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ, ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ ΤΗΣ ΚΑΠΠΑΔΟΚΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΝΗΣΤΕΙΑΣ ΛΟΓΟΣ ΠΡΩΤΟΣ. «Σαλπίστε», λέει, «με σάλπιγγα κατά τη νέα σελήνη, την εύσημη ημέρα της εορτής σας». Αυτό είναι ένα προφητικό πρόσταγμα. Σε εμάς όμως, τα αναγνώσματα, πιο μεγαλόφωνα από κάθε σάλπιγγα και πιο ξεκάθαρα από κάθε μουσικό όργανο, εξαγγέλλουν την εξέχουσα εορτή των ημερών. Διότι γνωρίσαμε τη χάρη των νηστειών από τον Ησαΐα, ο οποίος απέρριψε τον ιουδαϊκό τρόπο της νηστείας και μας υπέδειξε την αληθινή νηστεία: «Μη νηστεύετε για να φθάνετε σε κρίσεις και διαμάχες, αλλά να λύνεις κάθε δεσμό αδικίας». Και ο Κύριος λέει: «Μη γίνεστε σκυθρωποί, αλλά νίψε το πρόσωπό σου και άλειψε το κεφάλι σου». Ας προετοιμάσουμε τη διάθεσή μας λοιπόν, όπως διδαχθήκαμε, χωρίς να γινόμαστε σκυθρωποί για τις επερχόμενες ημέρες, αλλά διακείμενοι προς αυτές με χαρά, όπως αρμόζει σε αγίους. Κανείς δεν στεφανώνεται όντας λυπημένος· κανείς δεν στήνει τρόπαιο όντας σκυθρωπός. Μη γίνεσαι σκυθρωπός τη στιγμή που θεραπεύεσαι. Είναι άτοπο να μη χαίρεται κανείς για την υγεία της ψυχής του, αλλά να λυπάται για την αλλαγή των φαγητών, και να φαίνεται πως δίνει μεγαλύτερη αξία στην ηδονή της κοιλιάς παρά στη φροντίδα της ψυχής. Διότι ο χορτασμός περιορίζει την απόλαυση στην κοιλιά, ενώ η νηστεία ανεβάζει το κέρδος στην ψυχή. Χαίρε, διότι σου έχει δοθεί από τον Ιατρό φάρμακο που εξαλείφει την αμαρτία.

Μην περιορίζεις, όμως, το αγαθό της νηστείας μόνο στην αποχή από τις τροφές. Διότι αληθινή νηστεία είναι η αποξένωση από τα κακά. Λύσε κάθε δεσμό αδικίας· συγχώρησε στον πλησίον σου τη λύπη· συγχώρησέ του τα παραπτώματα. Μη νηστεύετε με κατακρίσεις και διαμάχες.

Προς τους πολυαγαπημένους και ευλαβέστατους αδελφούς συμπρεσβυτέρους Ακάκιο, Αέτιο, Παύλο και Σιλουανό, και στους διακόνους Σιλουίνο και Λούκιο, και στους λοιπούς αδελφούς μοναχούς, ο επίσκοπος Βασίλειος. Εγώ, όταν άκουσα για εκείνον τον βαρύ διωγμό που ξέσπασε εναντίον σας, και ότι αμέσως μετά το Πάσχα, εκείνοι που νήστευσαν για να επιδοθούν σε φιλονικίες και μάχες επιτέθηκαν στα κελιά σας και παρέδωσαν στη φωτιά τους κόπους σας, ετοιμάζοντας μεν για εσάς την αχειροποίητη κατοικία στους ουρανούς, θησαυρίζοντας δε για τους εαυτούς τους το πυρ, το οποίο χρησιμοποίησαν για να σας βλάψουν, αναστέναξα για το συμβάν. Όχι επειδή πόνεσα για εσάς, αδελφοί, μη γένοιτο, αλλά για εκείνους που καταποντίστηκαν τόσο πολύ από την κακία, ώστε να φτάσουν την πονηριά τους μέχρι αυτό το ακραίο σημείο.

Είναι εντελώς απαράδεκτος από τον Χριστό στις εκκλησίες ο τρόπος της ιουδαϊκής λατρείας. Διότι καθόλου δεν θα γίνονταν δεκτοί όσοι θέλουν να προσφέρουν σιμιγδάλι ζυμωμένο με λάδι και αισθητό θυμίαμα. Διότι θυμόμαστε τον Θεό να λέει γι' αυτό: Βδέλυγμα είναι για μένα. Και εμείς μεν τελούμε τις άγιες εορτές προς τιμήν του Χριστού. Οι Ιουδαίοι, όμως, μη απομακρυνόμενοι από τους τύπους, σαλπίζουν την ημέρα της Νουμηνίας, θεωρούν αργία το Σάββατο και τιμούν την ονομαζόμενη μεγάλη ημέρα. Αυτή είναι η τελευταία ημέρα της εορτής που ονομάζεται Σκηνοπηγία, και ακόμη κι αν νηστεύουν για τον Θεό, χτυπούν με γροθιές τον ταπεινό. Επομένως, ας ακούσουν αυτόν που λέει: Τις εορτές σας τις μισεί η ψυχή μου. Και αυτά τα λέει μεταθέτοντας από τους τύπους στην αλήθεια, και πείθοντάς τους να υποτάξουν τον αυχένα της διανοίας τους στα θεσπίσματα του Χριστού, ώστε να πολιτεύονται μαζί μας σύμφωνα με το Ευαγγέλιο. Ευφραίνοντας τον Θεό με τις νοητές ευωδίες. Και προσφέροντάς του ως ένα πνευματικό θυμίαμα την επιείκεια στη συμπεριφορά, την αγάπη, την φιλαλληλία, την υπομονή, την εγκράτεια, και πριν από όλα τα άλλα την πίστη. Με τέτοιες θυσίες ευαρεστείται ο Θεός, και η δύναμη των ευαγγελικών θεσπισμάτων στεφανώνει με τέτοια καυχήματα όσους πιστεύουν. «Μου γίνατε κόρος, δεν θα συγχωρήσω πλέον τις αμαρτίες σας. Όταν απλώνετε τα χέρια σας προς εμένα, θα αποστρέψω τα μάτια μου από εσάς.»

«Διότι κατά τις ημέρες των νηστειών σας εκπληρώνετε τα θελήματά σας, και καταπιέζετε όλους τους υφισταμένους σας· νηστεύετε για φιλονικίες και μάχες, και χτυπάτε με γροθιές τον ταπεινό.» Με κατηγορούν, λέει, ότι δεν απονέμω δικαιοσύνη επειδή δεν θέλω να ελεήσω τους ταπεινωμένους μέσω της νηστείας και της προσευχής. Έπειτα επιθυμούν να βρίσκονται κοντά στον Θεό, χωρίς να καυχώνται για κανένα κατόρθωμα ευσέβειας, ούτε περιβαλλόμενοι τη λαμπρότητα που προέρχεται από τις αρετές, παρά μόνο για την απλή και μόνη αποχή από τις τροφές. Και μάλιστα λένε: «Νηστεύσαμε, και δεν μας είδες· ταπεινώσαμε τις ψυχές μας, και δεν το πρόσεξες». Και δεν τα λένε αυτά επειδή τάχα ο Θεός αγνόησε την ταπείνωσή τους μέσω της νηστείας, αλλά επειδή δεν είδαν να εκπληρώνονται τα αιτήματά τους, λένε το «Δεν είδες» και το «Δεν γνώρισες». Διότι τότε λέμε ότι ο Θεός των όλων γνωρίζει τους κόπους κάποιων –εννοώ αυτούς που γίνονται μέσω της προσευχής και της άσκησης– όταν συγκατανεύει στα αιτήματά τους. Γιατί λοιπόν δεν τους δεχόταν ενώ νήστευαν, και απέρριπτε τις ικεσίες εκείνων που είχαν ταπεινώσει τους εαυτούς τους; Απαντά λέγοντας: «Διότι κατά τις ημέρες των νηστειών σας εκπληρώνετε τα θελήματά σας». Επειδή η νηστεία είναι βεβαίως εξαιρετικό πράγμα, και η προσευχή ωφέλιμη, και το να ταπεινώνει κανείς τον εαυτό του στα μάτια του Θεού έχει μέγιστη ωφέλεια.

Πρέπει, λοιπόν, αυτοί που θέλουν να νηστεύουν καθαρά και άγια, να απομακρυνθούν από τα δικά τους θελήματα, να προτιμήσουν αυτό που είναι αρεστό στον Θεό, και να υποτάξουν πειθήνια τον αυχένα τους στα δικά Του θελήματα. Όμως, οι Ισραηλίτες δεν το έκαναν καθόλου αυτό, αλλά μάλλον ακολουθούσαν τα δικά τους θελήματα, ατιμάζοντας το θέλημα του νομοθέτη, και υποκινούσαν τους υποτακτικούς τους σε κρίσεις και μάχες. Αν και έπρεπε να συνάγουν σε ομοψυχία αυτούς που αντιμάχονταν ο ένας τον άλλον, και να εγκαθιδρύουν την ειρήνη σε όσους βρίσκονταν σε διαφωνίες. Εκείνοι, αντίθετα, έστρεφαν τις προσπάθειές τους στο εντελώς αντίθετο. Χτυπούσαν τον ταπεινό, και όχι απαραίτητα με τα χέρια, αλλά με ύβρεις και πλεονεξίες, ή με κάποιον άλλον τρόπο αδικίας. Έπειτα, πώς ήταν δυνατόν να επαινεθούν ενώ νήστευαν, όταν υπήρχε μέσα τους τέτοια ακαθαρσία; Ή πώς θα γίνονταν δεκτές οι προσευχές ανθρώπων τόσο αμαρτωλών; «Γιατί μου νηστεύετε, όπως σήμερα, ώστε να ακουστεί με κραυγή η φωνή σας; Δεν εξέλεξα εγώ τέτοια νηστεία, ούτε ημέρα κατά την οποία ο άνθρωπος ταπεινώνει την ψυχή του. Ακόμη κι αν κάμψεις σαν κρίκο τον τράχηλό σου, και στρώσεις από κάτω σάκο και στάχτη, ούτε τότε δεν θα ονομάσετε τη νηστεία δεκτή». Η δύναμη της αληθινής νηστείας έχει εξαιρετικά δυνατή τη φωνή ενώπιον του Παντοκράτορος Θεού. Διότι δέχεται μετά χαράς τις ικεσίες όσων Τον σέβονται, και αν τους δει να ταπεινώνονται μέσω κόπων και ασκήσεων, ικανοποιεί χωρίς καμία καθυστέρηση τα αιτήματά τους.

Αντίθετα, εκείνη τη νηστεία που γίνεται με ραθυμία και αμέλεια, τον τρόπο της τον αποδοκιμάζει. Και λέμε ότι αγιοπρεπής νηστεία είναι αυτή που επιτελείται με καθαρή συνείδηση. αυτήν που θα έκανε κάποιος έχοντας προηγουμένως απομακρυνθεί σθεναρά από τους τρόπους της φαυλότητας, και έχοντας αποβάλει κάθε κηλίδα από τη διάνοιά του, και έχοντας αποκαθάρει τους ρύπους της φιλοσαρκίας, και έχοντας νίψει τα χέρια του με αθωότητα, σύμφωνα με το γεγραμμένο· και με μια λέξη, έχοντας αναδειχθεί εργάτης κάθε αγαθοεργίας. Εκείνη όμως που δεν είναι τέτοια, αλλά πλανεμένη κατά κάποιον τρόπο, και που ενώ έχει τη μορφή νηστείας, δεν διαθέτει απολύτως τίποτα από όσα της αρμόζουν, προκαλεί τον γέλωτα και ασχημονεί. Διότι εκείνοι που αδιαφόρησαν παντελώς στο να είναι χρηστοί και αγαθοί, και δεν κατόρθωσαν προηγουμένως κανένα από τα άριστα κατορθώματα της αρετής, και έπειτα επιτηδεύονται την ανώφελη και άσκοπη αποχή από την τροφή σαν να είναι κάτι σπουδαίο και πολύτιμο ενώπιον του Θεού, αυτοί πυγμαχούν μάταια και χτυπούν τον αέρα· διότι ο κόπος τους δεν έχει μισθό, επειδή είναι και απαράδεκτος στον Θεό. «Γιατί λοιπόν μου νηστεύετε», λέει, «ώστε μέσα σε μία ημέρα να ακουστεί η κραυγή της φωνής σας;» Και με τον όρο «κραυγή» εννοεί είτε την προσευχή που γίνεται μαζί με την ανώφελη νηστεία, είτε την κραυγή που προέρχεται από την ίδια την πράξη.

Διότι λέγεται ότι οι πράξεις μας διαθέτουν μια κάποια φωνή προς τον Θεό, σύμφωνα βεβαίως με όσα ειπώθηκαν στον Κάιν από Εκείνον: «Η φωνή του αίματος του αδελφού σου βοά προς εμένα από τη γη». Αλλά «δεν εξέλεξα εγώ αυτή τη νηστεία», λέγει· και ποια είναι αυτή, το δήλωσε προηγουμένως λέγοντας, ότι «κατά τις ημέρες των νηστειών σας εκτελείτε τα θελήματά σας, και όλους τους υφισταμένους σας τους καταπιέζετε προκαλώντας δίκες και διαμάχες».

«Νηστεύετε, και χτυπάτε με τις γροθιές σας τον ταπεινό.» Επομένως, ούτε αν λυγίσεις τον λαιμό σου σαν κρίκο και στρώσεις από κάτω σου σάκο και στάχτη, δηλαδή, ακόμη κι αν επιδείξεις την πιο ακραία ταπείνωση και ακολουθήσεις έναν δυσβάσταχτο δρόμο κόπου, έχοντας τέτοιες αισχρές κατηγορίες, ούτε τότε θα ονομάσετε τη νηστεία δεκτή. Διότι, λέει, αν θέλετε να πείτε την αλήθεια, ούτε εσείς οι ίδιοι δεν θα την ονομάζατε δεκτή νηστεία. <Δεν είναι τέτοια η νηστεία που εγώ εξέλεξα, λέει ο Κύριος, αλλά λύσε κάθε δεσμό αδικίας, διάλυσε τις θηλιές των βίαιων συναλλαγών, άφησε ελεύθερους τους καταπιεσμένους και σκίσε κάθε άδικο συμβόλαιο. Μοίρασε τον άρτο σου σε αυτόν που πεινά, και βάλε στο σπίτι σου φτωχούς και άστεγους. Αν δεις κάποιον γυμνό, ντύσε τον, και μην παραβλέψεις τους συγγενείς από το δικό σου γένος.> Έπρεπε, λοιπόν, σε αυτούς που αγνοούσαν τον τρόπο της αληθινής νηστείας, να τους υποδειχθεί αυτός από τον Θεό. Διότι από Αυτόν αποκαλύπτεται κάθε σοφία και σύνεση, και ο δρόμος προς οτιδήποτε είναι άριστο. Γι' αυτό ψάλλει και ο θεσπέσιος Δαβίδ λέγοντας: «Οδήγησέ με, Κύριε, στην οδό σου, και θα πορευθώ στην αλήθεια σου.» Επομένως, απέρριψε την εντελώς επιφανειακή και με κανέναν τρόπο ωφέλιμη νηστεία των Ιουδαίων, ενώ φανερώνει τη δύναμη της αληθινής.

ΤΟΜΟΣ Δ'. «Τότε θα ξεσπάσει πρώιμα το φως σου, και οι θεραπείες σου θα ανατείλουν ταχύτατα, και θα προπορεύεται μπροστά σου η δικαιοσύνη σου, και η δόξα του Θεού θα σε περισκεπάσει. Τότε θα φωνάξεις, και ο Θεός θα σε εισακούσει. Ενώ ακόμη θα μιλάς, θα πει: Ιδού, είμαι εδώ». Εάν νηστέψεις με καθαρότητα, λέει, και παρουσιάσεις στον Θεό τα χέρια σου απολύτως καθαρισμένα, και τον νου σου απαλλαγμένο από κάθε ρύπο, δηλαδή όταν καθαριστείς από το να χτυπάς με γροθιές τον ταπεινό, και από το να εξωθείς τους υφισταμένους σου σε κρίσεις και διαμάχες, ακολουθώντας τα δικά σου θελήματα και τις φιληδονίες, όταν κόψεις και μοιράσεις το ψωμί σου στον πεινασμένο, ντύσεις τον γυμνό και βάλεις τους άστεγους φτωχούς μέσα στο σπίτι σου· τότε θα ξεσπάσει πρώιμα το φως σου. Ο λόγος αυτός κρύβει πάρα πολλή έμφαση. Διότι δεν είπε απλώς «Θα σου δοθεί το φως από τον Θεό», αλλά μάλλον «θα ξεσπάσει», σαν κάποια αστραπή, κατερχόμενο από τον Θεό με ορμή και ταχύτητα, γεγονός που αποδεικνύει σαφώς την προθυμία Εκείνου που το χορηγεί. Λέγοντας δε «πρώιμα», διδάσκει ότι θα κατέλθει ακόμη και πριν από την ώρα του. Διότι γνωρίζει, γνωρίζει καλά ο Θεός, ο οικονόμος των δικών μας υποθέσεων και δοτήρας των πνευματικών χαρισμάτων, ποιος είναι ο κατάλληλος καιρός για τις δωρεές που προσφέρει στον καθένα.

«Διότι κατά τις ημέρες των νηστειών σας ικανοποιείτε τα θελήματά σας, και καταπιέζετε όλους τους υποτακτικούς σας, για κατακρίσεις και μάχες νηστεύετε· δεν εξέλεξα εγώ τέτοια νηστεία, λέγει ο Κύριος.» Εξηγούσαμε δε το νόημα της προφητείας, ερμηνεύοντάς το όσο ήταν δυνατόν, ότι δηλαδή εναντιώνονταν στα όσα είχαν θεσπιστεί μέσω του πάνσοφου Μωυσή, και θεωρώντας το να ζουν ορθά εντελώς ανάξιο λόγου, έπρατταν τα συνηθισμένα, επιδιώκοντας έναν τρόπο πολιτείας μισητό στον Θεό και φιλαμαρτήμονα, και έπειτα, όταν αναγγελλόταν πόλεμος, κάποιες φορές σκέφτονταν να απέχουν από την τροφή, θεωρώντας ότι με την ψιλή και μόνη νηστεία, δηλαδή την ασιτία, θα καταστήσουν τον Κριτή ευμενή απέναντί τους. Ύστερα, έχοντας διαψευσθεί στις ελπίδες τους, γόγγυζαν και μάλιστα έλεγαν: «Γιατί νηστεύσαμε, και δεν το είδες; Ταπεινώσαμε τις ψυχές μας, και δεν το πρόσεξες;» Πρόσεξε, λοιπόν, πρόσεξε τον θεσπέσιο προφήτη, πώς από την υπερβολικά πολλή του φιλοθεΐα τους επιτιμά, λέγοντας: «Μήπως δεν έχει δύναμη το χέρι του Κυρίου ώστε να σώσει, ή βάρυνε το αυτί του ώστε να μην εισακούσει;» Διότι δεν ατόνησε, λέει, η παντοδύναμη δεξιά του Κυρίου, αλλά ούτε έχει το αυτί βαρύ και αποστραμμένο, ώστε να μην εισακούσει.

Η ιερή Γραφή, λοιπόν, τους κατηγορεί σε πολλά σημεία ότι έφτασαν σε τέτοιο βαθμό ανοσιότητας, ώστε να αποδεικνύονται ένοχοι για βαρύτατα εγκλήματα· διότι άλλοτε μεν λέει, ότι οι άρχοντές της έκριναν με δωροδοκίες, και οι προφήτες της μάντευαν με χρήματα. Ψάλλει δε και ο θεσπέσιος: «Σύντριμμα και ταλαιπωρία υπάρχει στους δρόμους τους, και δρόμο ειρήνης δεν γνώρισαν· δεν υπάρχει φόβος Θεού απέναντι από τα μάτια τους.» Και ο Θεός των όλων επιτιμούσε αυτούς που νήστευαν, λέγοντας τα εξής: «Διότι κατά τις ημέρες των νηστειών σας, επιδιώκετε τα θελήματά σας, και καταπιέζετε όλους τους υφισταμένους σας· νηστεύετε για δίκες και καυγάδες, και χτυπάτε με γροθιές τον ταπεινό»· και επιπλέον αυτών, μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Και επιθυμούσαν αγρούς, και άρπαζαν ορφανά, και καταδυνάστευαν οίκους, και λεηλατούσαν τον άνθρωπο και τον οίκο του, τον άνθρωπο και την κληρονομιά του.» Επειδή, λοιπόν, τα δικά τους έργα έχουν πλέον παύσει, και έχει εγερθεί αντ' αυτών ο χορός των αγίων αποστόλων, και όσοι μετά από αυτούς φροντίζουν να ακολουθούν πιστά τα ίχνη τους, αυτοί ορθοτομούν τον λόγο της αληθείας και έχουν αναδειχθεί άριστοι παιδαγωγοί όσων βρίσκονται υπό την καθοδήγησή τους.

Νήστεψες ποτέ σύμφωνα με το θέλημα του Θεού; Διότι, όπως λέει ο προφήτης Ησαΐας: «Τις ημέρες των νηστειών σας εκτελείτε τα θελήματά σας και καταπιέζετε όλους τους υποτακτικούς σας. Αν νηστεύετε για να έρχεστε σε προστριβές και μάχες, και χτυπάτε με τις γροθιές τον ταπεινό, για ποιο λόγο μου νηστεύετε; Δεν εξέλεξα εγώ αυτή τη νηστεία, λέει ο Κύριος». Έπειτα, πώς εσύ, που δεν γνωρίζεις πώς να νηστεύεις, κατηγορείς τους αγίους αποστόλους ότι δεν νηστεύουν σύμφωνα με τα δικά σου μέτρα; Εξάλλου, με άλλον τρόπο νηστεύουν λογικά και πνευματικά εκείνοι που έχουν σοφιστεί μέσω της νέας και εν Χριστώ διαθήκης: αφενός, ταπεινώνοντας τον εαυτό τους στα μάτια του Θεού και επιβάλλοντας εκούσια στον εαυτό τους την τιμωρία του κόπου και της ασιτίας, ώστε να λάβουν την άφεση των σφαλμάτων τους ή να κερδίσουν κάποιο άλλο πνευματικό χάρισμα, ή και για να νεκρώσουν τον νόμο της αμαρτίας που βρίσκεται στα μέλη της σάρκας. Αυτήν όμως την οδό δεν την γνωρίζεις, ω Φαρισαίε, διότι δεν αποδέχθηκες τον εξ ουρανού Νυμφίο, τον σπορέα και διδάσκαλο κάθε αρετής, δηλαδή τον Χριστό.

Διότι, εάν κατά την περίοδο της νηστείας δεν πρόκειται να εγκαταλείψουμε τα δικά μας θελήματα, αλλά να πιέζουμε τους υφισταμένους μας, «να εμπλεκόμαστε σε δίκες και διαμάχες, και να χτυπάμε με γροθιές τον ταπεινό», σύμφωνα με το γεγραμμένο, τότε δεν έχουμε νηστεύσει ακόμη με τρόπο άγιο και καθαρό. Θα υποστούμε δε ευλόγως τη ζημία των κόπων μας, εφόσον ο Θεός διακηρύσσει μεγαλοφώνως: «Δεν εξέλεξα εγώ αυτή τη νηστεία, λέγει ο Κύριος». Πρέπει, επομένως, να απέχουμε από τη φαυλότητα και να ακολουθούμε, και μάλιστα με ζήλο, τα δόγματα του Νομοθέτου, κατευθύνοντας την καρδιά σε οτιδήποτε Του είναι αρεστό, και υποτάσσοντας τον αυχένα της διανοίας, ψάλλοντας και λέγοντας: «Ιδέ την ταπείνωσίν μου και τον κόπον μου, και άφες πάσας τας αμαρτίας μου». Και ακόμη επιπλέον και εκείνο το προφητικό: «Ιδού, εμείς θα ανήκουμε σε εσένα, διότι εσύ είσαι ο Κύριος ο Θεός μας». Διότι αυτή είναι πνευματική παράσταση και θυσία καθαρή και ευάρεστη στον Θεό, πολυτιμότερη «από μόσχο νέο», από αμνό των ποιμνίων, από ερίφιο των αιγών, από σεμίδαλι και λιβάνι. «Διότι με πνευματικές θυσίες ευαρεστείται ο Θεός».

Επομένως, δεν θα προσκρούσουμε λίγο στον Θεό, εάν πλεονεκτούμε σε βάρος του αδυνάτου και «χτυπάμε με γροθιές τον ταπεινό», καθώς έχει γραφτεί, πικραίνοντας με στενοχώριες εκείνους που είναι βαρυφορτωμένοι από τη φτώχεια, αν και οφείλαμε μάλλον να τους τείνουμε το χέρι της φιλαλληλίας. Διότι «η πενία», λέει, «ταπεινώνει τον άνθρωπο, ενώ τα χέρια των ανδρείων πλουτίζουν»· γράφει δε κάπου και ο μαθητής του Χριστού ότι «Θρησκεία καθαρή και αμίαντη ενώπιον του Θεού και Πατέρα είναι αυτή, το να επισκέπτεται κανείς ορφανά και χήρες στη θλίψη τους, και να διατηρεί τον εαυτό του άσπιλο από τον κόσμο». <Και την οδό των ταπεινών εξέτρεψαν.> Αυτό θα το κατανοήσεις με δύο τρόπους· ή δηλαδή λέει αυτό, ότι υπερηφανεύτηκαν υπέρμετρα και έφτασαν σε τέτοιο βαθμό θεομίσητης αλαζονείας, ώστε να αποστρέφονται ακόμη και αδελφούς, εάν αυτοί δεν περιβάλλονταν από πλούτο και δεν είχαν λαμπρές περιουσίες, και να έρχονται σε μίσος ταυτόχρονα και προς εκείνους που δεν έχουν ασκήσει το φιλοχρήματο πάθος, οι οποίοι και είναι ταπεινοί, αποδιώχνοντας τον μάταιο σάλο του βίου· ή ότι, έχοντας γίνει διδάσκαλοι και ηγέτες λαών, διαστρέφουν την οδό των ασθενέστερων, δηλαδή των ταπεινών, δηλαδή προφανώς εκείνων που αφενός δεν έχουν από μόνοι τους την ακριβή γνώση του συμφέροντός τους, αφετέρου δε προσκολλώνται περισσότερο στις φωνές εκείνων που τους καθοδηγούν. Και είναι πάρα πολύ μεγάλο το πλήθος αυτού του είδους.

Λοιπόν, επειδή έχουν μισήσει «αυτόν που ελέγχει στις πύλες και έχουν βδελυχθεί τον όσιο λόγο», κατρακύλησαν σε πολυειδή αμαρτία, τράπηκαν προς την πλεονεξία και, επιτηδευόμενοι την καταδυνάστευση που είναι στο έπακρο μισητή στον Θεό, χτυπούσαν «με γροθιές τον ταπεινό» και γρονθοκοπούσαν τα κεφάλια των φτωχών, αυτοί που είναι σίγουρα ισχυροί και υπερέχουν των άλλων σε δόξα και πλούτο. Άρπαζαν με το πρόσχημα της δωρεάς, παίρνοντας χωρίς τη θέλησή τους τα πολυτιμότερα από τα υπάρχοντά τους. Όμως αποδεικνύει ωφέλιμα ότι, για όσους συνηθίζουν να πράττουν τέτοια, η πλεονεξία είναι ανώφελη, και το να νικιέται κανείς από αισχρά κέρδη καταλήγει σε λύπες και έχει ως τέλος την τιμωρία. Διότι, αν δεν πρόκειται να απολαύσουν τα σπίτια που κατασκευάστηκαν με επιμέλεια και φιλοδοξία, και αν μάταια μοχθούν για τα κτήματά τους, και χάνεται σε μια απροσδόκητη κατάληξη η απόλαυση των αγαπημένων τους πραγμάτων, για τα οποία έγινε η πλεονεξία και εισχώρησε το πάθος της φιλαργυρίας, πώς δεν θα φανεί σε κάποιους μάταιος και ανωφελής ο τρόπος της πλεονεξίας; Είναι λοιπόν σοφό να σκεφτόμαστε εκείνο που λέει ο συγγραφέας των Παροιμιών: «Καλύτερα λίγα έσοδα με δικαιοσύνη παρά πολλά γεννήματα με αδικία».

Διότι, επειδή υπάκουσαν στα λόγια του Προφήτη, ακόμη και αυτός που είχε τιμηθεί με το σκήπτρο και είχε στεφανωθεί με τις ύψιστες δόξες, αποσύρθηκε αμέσως από τους βασιλικούς θρόνους, αποχαιρέτησε τις ενδυμασίες που του ταίριαζαν και, αφού έβγαλε την πορφύρα, ντύθηκε με σάκο, δηλαδή έλαβε πένθιμη μορφή. Αφού δε κάθισε πάνω σε στάχτη, έδωσε το σύνθημα και στους άλλους ότι έπρεπε να απέχουν από την τροφή και, ιλεώνοντας τον Θεό με αδιάκοπες ικεσίες, να ζητούν το έλεος. Πολύ σοφοί αποδείχθηκαν οι Νινευίτες, εφόσον συνδύασαν τη νηστεία με την αποστροφή από την κακία. Διότι αυτός είναι και ο μόνος αληθινός και αψεγάδιαστος τρόπος μετάνοιας. Επειδή όμως ο Ισραήλ δεν διέθετε τη σύνεση σε αυτά, και ενίοτε επιδείκνυε μια νηστεία εντελώς παράλογη και βέβηλη, ο Θεός πρόσταξε τον προφήτη να υψώσει τη φωνή του και να τους αναγγείλει: «Δεν εξέλεξα εγώ τέτοια νηστεία, λέγει ο Κύριος». Και τον λόγο τον φανέρωσε ο Ίδιος, προσθέτοντας αμέσως: «Διότι κατά τις ημέρες των νηστειών σας βρίσκετε την ικανοποίηση των θελημάτων σας, και καταπιέζετε όλους τους υφισταμένους σας. Νηστεύετε για να κάνετε δίκες και μάχες, και χτυπάτε με γροθιές τον ταπεινό. Γιατί νηστεύετε για εμένα όπως σήμερα, ώστε να ακουστεί η φωνή σας με κραυγές; Δεν εξέλεξα εγώ αυτή τη νηστεία, ούτε ημέρα για να ταπεινώνει ο άνθρωπος την ψυχή του». Επομένως, οι Νινευίτες ήταν ανώτεροι, επειδή προσέφεραν στον Θεό καθαρή και αψεγάδιαστη νηστεία.

Διότι δεν θα είναι ανώφελος για όσους ελπίζουν σε Αυτόν ο καρπός της νηστείας, ούτε θα ακούσουν ποτέ εκείνη την καταραμένη φωνή που αρμόζει στους Ιουδαίους: «Δεν είναι αυτή η νηστεία που εξέλεξα, λέγει ο Κύριος.» Διότι τους κατηγορεί, και μάλιστα πολύ δίκαια, δια της φωνής του Ησαΐα, και λέει: «Νηστεύετε και χτυπάτε με γροθιές τον ταπεινό. Γιατί νηστεύετε για εμένα;» Υπάρχει λοιπόν ανάγκη για έναν άριστο βίο, ο οποίος θα συνοδεύει τη νηστεία με το λαμπρό και αλώβητο κάλλος, το φωτεινό εφόδιο της αφθαρσίας, το αξιαγάπητο ενέχυρο της βασιλείας των ουρανών, το ασφαλές και ακαταμάχητο έρεισμα της αιώνιας ζωής.

Έπειτα, επειδή τα πράγματα δεν εξελίχθηκαν σύμφωνα με τη γνώμη τους, ούτε βέβαια ο Θεός συναίνεσε στην εκπλήρωση των αιτημάτων τους, αλλά αντίθετα τους απέδειξε ότι η νηστεία τους ήταν χωρίς ανταμοιβή, γόγγυζαν λέγοντας: «Γιατί νηστέψαμε, και δεν το είδες; Ταπεινώσαμε τις ψυχές μας, και δεν το πρόσεξες;» Και τι απάντησε σε αυτά ο Θεός; «Διότι κατά τις ημέρες των νηστειών σας ικανοποιείτε τα δικά σας θελήματα, και καταπιέζετε όλους τους υποτακτικούς σας. Νηστεύετε για να φιλονικείτε και να μάχεστε, και χτυπάτε με γροθιές τον ταπεινό. Γιατί νηστεύετε για μένα;» Πρόσεξε λοιπόν ότι σε αυτούς που νηστεύουν ελάχιστα ταιριάζει να προσκολλώνται στα δικά τους θελήματα, εννοώ αυτά που οδηγούν στη φαυλότητα· απεναντίας, οφείλουν σχεδόν να τα αποχαιρετούν, να μεταβαίνουν προς τα καλύτερα, και να αγαπούν να προσκολλώνται σφιχτά στα έργα της αρετής, και έτσι να ψάλλουν και να λένε: «Έτοιμη είναι η καρδιά μου, Θεέ, έτοιμη είναι η καρδιά μου». β΄. Επομένως, επειδή είναι το Πάσχα του Κυρίου, και ανατέλλει ο καιρός της σωτηρίας και της ζωής όλων μας, ελάτε να ευφράνουμε με τους νοητούς στολισμούς τον μονογενή Λόγο του Θεού, ο οποίος για χάρη μας έγινε όμοιος με εμάς, δηλαδή άνθρωπος κατά θεία οικονομία, ώστε εμείς να βρεθούμε πάνω από τον εαυτό μας, και πέρα από τα μέτρα της ανθρωπότητας, ονομαζόμενοι τέκνα του Θεού, και έχοντας ως αδελφό Εκείνον που βρίσκεται πάνω από όλη την κτίση. Ελάτε να προσφέρουμε σε αυτόν θυσίες, πνευματικές δηλαδή και ευχαριστήριες.

Γι' αυτό και παραπονούνται και διαμαρτύρονται λέγοντας: «Γιατί νηστέψαμε και δεν το είδες; Ταπεινώσαμε τις ψυχές μας και δεν το γνώρισες;». Επειδή λοιπόν τολμούν με αναίδεια να λένε τέτοια λόγια, εσύ, ο προφήτης μου, υψώνοντας δυνατά τη φωνή σου, απάντησέ τους και έλεγξέ τους για το πώς εγκατέλειψαν τη δική μου κρίση, και πώς όλα όσα ισχυρίζονται δεν τα βεβαιώνουν αληθινά. Αν λοιπόν καυχιούνται για τέτοιου είδους νηστεία, θα ήταν πολύ καλύτερο για αυτούς να ασχολούνται με την τροφή και να μην τολμούν τέτοια πράγματα. Γι' αυτούς τους λόγους, εξάλλου, και στις αρχές της προφητείας τούς λέχθηκε: «Τη νηστεία και την αργία και τις γιορτές σας τις μισεί η ψυχή μου». Αμέσως λοιπόν προβάλλουν ως πρόφαση τη νηστεία, και τώρα λένε ότι η ταπείνωση των ψυχών λαμβάνει χώρα κατά την ημέρα της νηστείας τους· αυτό ακριβώς, το πώς δηλαδή πράττουν, έλεγξέ το, αποδεικνύοντας μέσα από αυτό το μοναδικό στοιχείο και τον τρόπο των υπόλοιπων πράξεών τους. Πες τους λοιπόν και απόδειξέ τους ότι, ακριβώς σε αυτές τις ημέρες των νηστειών για τις οποίες καυχιούνται, δεν αναζητούν το δικό μου θέλημα, αλλά αναλώνονται στις δικές τους επιθυμίες και τις δικές τους κακοπραγίες, άλλοτε χτυπώντας τους υφισταμένους τους, και άλλοτε φθείροντας τον εαυτό τους σε έριδες και αντιλογίες μεταξύ τους, με αποτέλεσμα όσοι χτυπιούνται από αυτούς να βγάζουν φωνές κλαυθμού και απρεπείς κραυγές.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και εκείνος ο λεπτότατος υμένας που την προσδένει στην κάτω σιαγόνα ονομάζεται χαλινός, ώστε να μην ομιλεί άτακτα και ανεξέλεγκτα. Ας ευλογεί και ας μη λοιδορεί· ας ψάλλει και ας μη βλασφημεί· ας λέει καλούς λόγους και ας μην καταλαλεί. Το ορμητικό χέρι ας δένεται με τη μνήμη του Θεού σαν με αλυσίδα. Γι' αυτό νηστεύουμε, επειδή τον δικό μας Αμνό, πριν από τα καρφιά, τον εξύβρισαν με λοιδορίες και ραπίσματα. Ας μη μιμηθούμε, λοιπόν, εμείς οι μαθητές του Χριστού την ιουδαϊκή συμπεριφορά. Διότι, εάν έχουμε τέτοια διάθεση, θα μας πει ο Ησαΐας: «Γιατί νηστεύετε για δίκες και μάχες και χτυπάτε με γροθιές τον ταπεινό;». Από τον ίδιο προφήτη διδάξου και τα έργα της άδολης και καθαρής νηστείας: «Λύνε κάθε δεσμό αδικίας, διάλυε τις θηλιές των βίαιων συναλλαγών, μοίραζε τον άρτο σου σε αυτόν που πεινάει και εισήγαγε στο σπίτι σου φτωχούς και άστεγους».

Υπάρχει λοιπόν, αδελφοί, και άλλος πονηρός κορεσμός και μέθη, η οποία δεν προέρχεται από τα φαγητά ούτε από τα ποτά και την τρυφή σε αυτά, αλλά από την οργή προς τον πλησίον, το μίσος και τη μνησικακία, και από τα κακά που γεννιούνται από αυτά. Γι' αυτά και ο Μωυσής στην ωδή αναφέρει: «ο οίνος τους είναι δηλητήριο δρακόντων, και αθεράπευτο δηλητήριο ασπίδων». Για τον λόγο αυτόν ο προφήτης Ησαΐας λέει: «αλίμονο σε όσους μεθούν χωρίς κρασί»· και πάλι ο ίδιος παραγγέλλει λέγοντας: «μη νηστεύετε για φιλονικίες». Αλλά και προς αυτούς που νηστεύουν κατ' αυτόν τον τρόπο λέει εκ μέρους του Κυρίου: «εάν κάμψεις τον τράχηλό σου σαν κρίκο, ούτε έτσι θα ονομάσετε τη νηστεία δεκτή, και εάν πληθύνετε τις δεήσεις σας, δεν θα σας εισακούσω», και «όταν εκτείνετε τα χέρια σας προς εμένα, θα αποστρέψω τα μάτια μου από εσάς».

Και δεν φείσθηκαν. Δηλαδή, ενήργησαν με απληστία, δηλαδή χωρίς καμία φειδώ. Πρόσεξε πώς διαρκώς τους εγκαλεί για την ένταση και την υπερβολή της κακίας τους. Ότι εάν νηστέψουν, δεν θα τους εισακούσω. Και όμως, η νηστεία δεν αποτελεί μικρή πνευματική πολιτεία. Αλλά οι δικές τους νηστείες, άκου πώς ήταν. Τι λέει ο Ησαΐας; Για έριδες και μάχες νηστεύετε· προς τι λοιπόν νηστεύετε για εμένα; Διότι νηστεία δεν είναι απλώς και μόνο η αποχή από τις τροφές, αλλά η φιλοσοφία της ψυχής. Διότι, όπως ακριβώς παρθενία δεν είναι απλώς η αποχή από τον γάμο, αλλά αυτό που χαρακτηρίζει κατεξοχήν την αρετή της είναι η ευπρέπεια και η απερίσπαστη προσήλωση στον Κύριο, έτσι ακριβώς συμβαίνει και με τη νηστεία.

Για όλα αυτά, λοιπόν, ας ευχαριστήσουμε τον φιλάνθρωπο Θεό και ας του ανταποδώσουμε για την πρόνοιά του με μια ανταπόδοση που ωφελεί πάλι εμάς, και ας επιδείξουμε πολλή σπουδή για την εντολή, για την οποία συχνά σας μιλώ. Διότι δεν θα σταματήσω μέχρι να το κατορθώσετε, επειδή το ζητούμενο για εμάς δεν είναι αυτό, δηλαδή το να μιλήσουμε λίγες ή πολλές φορές, αλλά το να μιλάμε μέχρι να σας πείσουμε. Προς μεν τους Ιουδαίους ο Θεός έλεγε μέσω του προφήτη: «Εάν νηστεύετε για φιλονικίες και μάχες, προς τι νηστεύετε για μένα;». Προς εσάς, όμως, θα πει μέσω ημών: «Εάν νηστεύετε για όρκους και επιορκίες, προς τι νηστεύετε;». Διότι πώς θα αντικρίσουμε το ιερό Πάσχα; Πώς θα δεχθούμε την αγία θυσία; Πώς θα κοινωνήσουμε των θαυμαστών μυστηρίων με τη γλώσσα με την οποία καταπατήσαμε τον νόμο του Θεού, με τη γλώσσα με την οποία μολύναμε την ψυχή μας; Διότι, εάν κανείς δεν θα ανεχόταν να λάβει βασιλική πορφύρα με μιασμένα χέρια, πώς θα δεχθούμε το Δεσποτικό σώμα με γλώσσα που έχει γίνει ακάθαρτη;

Ποιος τα λέει αυτά; Ο ίδιος ο Ησαΐας, ανακράζοντας μεγαλοφώνως: «Δεν είναι αυτή η νηστεία που εγώ εξέλεξα, λέγει ο Κύριος». Γιατί; Επειδή νηστεύετε μέσα σε φιλονικίες και διαμάχες, και χτυπάτε με τις γροθιές σας τους υποτακτικούς σας. Εάν, όμως, όταν χτυπούσες τους συνδούλους σου, η νηστεία σου ήταν βδελυρή, όταν έσφαξες τον Δεσπότη, τότε γίνεται αποδεκτή η νηστεία σου; Και πώς θα μπορούσε να είναι λογικό κάτι τέτοιο;

Αυτός που νηστεύει πρέπει να είναι συγκρατημένος, συντετριμμένος, ταπεινωμένος και να μην μεθάει από την οργή· εσύ όμως χτυπάς τους συνδούλους σου; Τότε, λοιπόν, νήστευαν για φιλονικίες και διαπληκτισμούς· τώρα όμως νηστεύουν για ασέλγειες και για την έσχατη ακολασία, χορεύοντας ξυπόλητοι στην αγορά· και από τη μια η πρόφαση είναι ανθρώπων που νηστεύουν, από την άλλη όμως η συμπεριφορά είναι ανθρώπων που μεθούν. Άκουσε πώς προστάζει να νηστεύουμε ο προφήτης: «Αγιάστε νηστεία», λέει· δεν είπε, «κάντε δημόσιο θέαμα τη νηστεία»· «Κηρύξτε ιερή σύναξη, συγκεντρώστε τους πρεσβυτέρους». Αυτοί όμως, αφού συγκέντρωσαν χορούς θηλυπρεπών ανδρών και μεγάλο συρφετό εκπορνευμένων γυναικών, παρασύρουν ολόκληρο το θέατρο και τους ανθρώπους της σκηνής μέσα στη συναγωγή· διότι μεταξύ θεάτρου και συναγωγής δεν υπάρχει καμία απολύτως διαφορά. Και γνωρίζω βέβαια ότι κάποιοι καταδικάζουν τα λόγια μου ως υπερβολικά τολμηρά, επειδή είπα ότι μεταξύ θεάτρου και συναγωγής δεν υπάρχει καμία διαφορά· εγώ όμως καταδικάζω το δικό τους θράσος, εάν δεν πιστεύουν το ίδιο.

Αληθινή νηστεία είναι η αποξένωση από τα κακά. Λύσε κάθε δεσμό αδικίας. Συγχώρησε τη λύπη στον πλησίον σου· χάρισέ του τα χρέη. Μη νηστεύετε με κατακρίσεις και διαμάχες· δεν τρως κρέας, αλλά κατασπαράζεις τον αδελφό σου· απέχεις από το κρασί, αλλά δεν συγκρατείς τον εαυτό σου από τις ύβρεις· περιμένεις το βράδυ για να λάβεις τροφή, αλλά σπαταλάς την ημέρα στα δικαστήρια. Τι όφελος υπάρχει να νηστεύεις σωματικά, όταν η ψυχή γεμίζει με μύρια κακά;

Λέγαμε λοιπόν τότε τούτο, ότι, όπως ακριβώς είπε ο Θεός για την εσφαλμένη νηστεία ότι «δεν είναι τέτοια η νηστεία που εγώ εξέλεξα», έτσι και εδώ είναι επόμενο να λέει ότι «δεν εξέλεξα εγώ τέτοια αμαρτωλή ανδρεία». Την εσφαλμένη δε εκείνη νηστεία την ερμήνευσε η Αγία Γραφή: όταν τις ημέρες των νηστειών μας επιδιώκουμε τα πονηρά μας θελήματα και τα πράττουμε, και καταπιέζουμε όλους τους υποτακτικούς μας, και νηστεύουμε μέσα σε φιλονικίες και καυγάδες, και χτυπάμε με γροθιές τον ταπεινό, αυτή είναι εσφαλμένη νηστεία. Και όπως ακριβώς έλεγε εκεί, «ούτε αν λυγίσεις τον λαιμό σου σαν κρίκο και στρώσεις από κάτω σου σάκο και στάχτη, ούτε έτσι μπορείτε να την ονομάσετε νηστεία» και ημέρα «δεκτή» από τον Κύριο, έτσι και εδώ «ούτε αν κατακόψεις φάλαγγες πολεμίων και τις στρώσεις κάτω σαν χόρτο και λαχανικό, ούτε έτσι θα ονομαστεί ανδρεία αυτή που είναι αμαρτωλή, εφόσον κάποιος έχει εκπέσει στην αμαρτία».

Διότι, εάν κάποιος απέχει από την πόση του δυνατού κρασιού και δεν τρώει καθόλου όλη την ημέρα, αλλά βράζει από θυμό εναντίον του πλησίον, παρόμοια με τη φουρτουνιασμένη θάλασσα, και χτυπά με τις γροθιές του τον ταπεινό, ή αντί να φάει άρτο προτιμά να καταβροχθίζει τον υποταγμένο λαό και δεν λύνει τα δεσμά των άδικων συναλλαγών, τότε ασκεί τη νηστεία χωρίς κανένα όφελος. Διότι αληθινός νηστευτής είναι αυτός που κυριαρχεί στον θυμό του, που δεν κάνει κακό στον πλησίον και δεν ανέχεται κατηγορία εναντίον των οικείων του. Επιπλέον, είναι αυτός που μοιράζει τον άρτο του στους πεινασμένους, που βάζει στο σπίτι του τους αστέγους και ντύνει τους γυμνούς, που πλένει τα χέρια του μαζί με τους αθώους, λούζει το πρόσωπό του με δάκρυα και αλείφει το κεφάλι του σαν με λάδι με την πράξη των καλών έργων, και προκόβει με αυτόν τον τρόπο μέσω μιας άριστης προόδου προς τη μίμηση του Δημιουργού, ο Οποίος ανατέλλει τον ήλιο για όλους και ποτίζει με τις άνωθεν βροχές όλη την έκταση που διατρέχει ο ήλιος με το άρμα του, χωρίς να αφήνει τα τέλματα αφώτιστα ούτε την άνυδρη γη χωρίς βροχή.