Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 58:5

Ο ίδιος ρώτησε τον ίδιο Γέροντα: Εάν κάποιος θελήσει να κάνει μια καλή πράξη, ωστόσο για προσωπικό του όφελος ή για κάποιο άλλο δικό του θέλημα, άραγε του λογίζεται αυτό ως δικαιοσύνη; Απόκριση του Βαρσανουφίου: Γνωρίζουμε ότι, εάν κάποιος που νηστεύει αναμείξει ποτέ στη νηστεία του κάτι από το δικό του θέλημα, ή εάν επιδιώκει ανθρώπινη δόξα και κέρδος από αυτήν, η νηστεία του γίνεται βδελυκτή στον Θεό. Διότι και οι Ισραηλίτες νήστεψαν, και επειδή αδικούσαν τις ημέρες της νηστείας και εκπλήρωναν τα δικά τους θελήματα, ο Θεός τους ονείδισε, λέγοντας μέσω του Προφήτη Ησαΐα: «Δεν εξέλεξα εγώ αυτήν τη νηστεία, λέγει ο Κύριος». Έτσι λοιπόν συμβαίνει και εδώ: κάθε καλό έργο που δεν γίνεται αποκλειστικά και μόνο για την αγάπη του Θεού, αλλά για το ίδιο θέλημα, αποδεικνύεται μολυσμένο και η πράξη αυτή είναι απορριπτέα από τον Θεό.

Διότι, εάν το στόμα νηστεύει, ενώ τα χέρια αρπάζουν τα ξένα, ακούς: «Δεν είναι αυτή η νηστεία που εξέλεξα, λέγει ο Κύριος». Εάν απέχεις από τροφές, αλλά συκοφαντείς τον αδελφό σου, ακούς: «Δεν μολύνει τον άνθρωπο εκείνο που εισέρχεται στο σώμα, αλλά εκείνα που εκπορεύονται». Ας είναι, λοιπόν, καθαρή και η κοιλιά από τροφές, και η διάνοια από αμαρτήματα. Ας είναι σύμφωνα τα εσωτερικά με τα εξωτερικά.

Δεν γνωρίζεις ότι η κοιλιά δεν διασώζει ό,τι της παρακατατεθεί; Η κοιλιά είναι ο πιο αναξιόπιστος συναλλασσόμενος· είναι ένα αφύλακτο ταμείο, το οποίο, αν και έχουν εναποτεθεί μέσα του πολλά, παρακρατεί μεν τη βλάβη, δεν διασώζει όμως τα όσα της παραδόθηκαν. Πρόσεξε, μήπως αύριο, ερχόμενος από τη μέθη, σου λεχθούν τα όσα μόλις αναγνώστηκαν: «Δεν εξέλεξα αυτή την νηστεία, λέγει ο Κύριος». Γιατί αναμειγνύεις τα ασυμβίβαστα; Ποια σχέση έχει η νηστεία με τη μέθη; Ποια κοινωνία έχει η οινοποσία με την εγκράτεια; Ποια συμφωνία υπάρχει μεταξύ του ναού του Θεού και των ειδώλων; Διότι ναός του Θεού είναι εκείνοι στους οποίους ενοικεί το Πνεύμα του Θεού, ενώ ναός ειδώλων είναι εκείνοι που μέσω της μέθης υποδέχονται τον συρφετό της ακολασίας. Η σημερινή ημέρα είναι το προπύλαιο των νηστειών. Και ασφαλώς, εκείνος που βεβηλώθηκε στα πρόθυρα δεν είναι άξιος να εισέλθει στα άγια. Κανένας δούλος, όταν θέλει να εξευμενίσει τον κύριό του, δεν χρησιμοποιεί ως προστάτη και μεσολαβητή τον εχθρό του.

Η μέθη είναι έχθρα προς τον Θεό, ενώ η νηστεία είναι η αρχή της μετανοίας. Εάν λοιπόν επιθυμείς διά της εξομολογήσεως να επανέλθεις στον Θεό, απόφευγε τη μέθη, για να μη σου καταστήσει βαρύτερη την αποξένωση. Ωστόσο, δεν αρκεί από μόνη της η αποχή από τις τροφές για μία αξιέπαινη νηστεία, αλλά ας νηστεύσουμε νηστεία δεκτή και ευάρεστη στον Θεό. Αληθινή νηστεία είναι η αποξένωση από το κακό, η εγκράτεια της γλώσσας, η αποχή από τον θυμό, η απομάκρυνση από τις επιθυμίες, την καταλαλιά, το ψεύδος και την επιορκία.

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ, ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ ΤΗΣ ΚΑΠΠΑΔΟΚΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΝΗΣΤΕΙΑΣ ΛΟΓΟΣ ΠΡΩΤΟΣ. «Σαλπίστε», λέει, «με σάλπιγγα κατά τη νέα σελήνη, την εύσημη ημέρα της εορτής σας». Αυτό είναι ένα προφητικό πρόσταγμα. Σε εμάς όμως, τα αναγνώσματα, πιο μεγαλόφωνα από κάθε σάλπιγγα και πιο ξεκάθαρα από κάθε μουσικό όργανο, εξαγγέλλουν την εξέχουσα εορτή των ημερών. Διότι γνωρίσαμε τη χάρη των νηστειών από τον Ησαΐα, ο οποίος απέρριψε τον ιουδαϊκό τρόπο της νηστείας και μας υπέδειξε την αληθινή νηστεία: «Μη νηστεύετε για να φθάνετε σε κρίσεις και διαμάχες, αλλά να λύνεις κάθε δεσμό αδικίας». Και ο Κύριος λέει: «Μη γίνεστε σκυθρωποί, αλλά νίψε το πρόσωπό σου και άλειψε το κεφάλι σου». Ας προετοιμάσουμε τη διάθεσή μας λοιπόν, όπως διδαχθήκαμε, χωρίς να γινόμαστε σκυθρωποί για τις επερχόμενες ημέρες, αλλά διακείμενοι προς αυτές με χαρά, όπως αρμόζει σε αγίους. Κανείς δεν στεφανώνεται όντας λυπημένος· κανείς δεν στήνει τρόπαιο όντας σκυθρωπός. Μη γίνεσαι σκυθρωπός τη στιγμή που θεραπεύεσαι. Είναι άτοπο να μη χαίρεται κανείς για την υγεία της ψυχής του, αλλά να λυπάται για την αλλαγή των φαγητών, και να φαίνεται πως δίνει μεγαλύτερη αξία στην ηδονή της κοιλιάς παρά στη φροντίδα της ψυχής. Διότι ο χορτασμός περιορίζει την απόλαυση στην κοιλιά, ενώ η νηστεία ανεβάζει το κέρδος στην ψυχή. Χαίρε, διότι σου έχει δοθεί από τον Ιατρό φάρμακο που εξαλείφει την αμαρτία.

Πρέπει, λοιπόν, αυτοί που θέλουν να νηστεύουν καθαρά και άγια, να απομακρυνθούν από τα δικά τους θελήματα, να προτιμήσουν αυτό που είναι αρεστό στον Θεό, και να υποτάξουν πειθήνια τον αυχένα τους στα δικά Του θελήματα. Όμως, οι Ισραηλίτες δεν το έκαναν καθόλου αυτό, αλλά μάλλον ακολουθούσαν τα δικά τους θελήματα, ατιμάζοντας το θέλημα του νομοθέτη, και υποκινούσαν τους υποτακτικούς τους σε κρίσεις και μάχες. Αν και έπρεπε να συνάγουν σε ομοψυχία αυτούς που αντιμάχονταν ο ένας τον άλλον, και να εγκαθιδρύουν την ειρήνη σε όσους βρίσκονταν σε διαφωνίες. Εκείνοι, αντίθετα, έστρεφαν τις προσπάθειές τους στο εντελώς αντίθετο. Χτυπούσαν τον ταπεινό, και όχι απαραίτητα με τα χέρια, αλλά με ύβρεις και πλεονεξίες, ή με κάποιον άλλον τρόπο αδικίας. Έπειτα, πώς ήταν δυνατόν να επαινεθούν ενώ νήστευαν, όταν υπήρχε μέσα τους τέτοια ακαθαρσία; Ή πώς θα γίνονταν δεκτές οι προσευχές ανθρώπων τόσο αμαρτωλών; «Γιατί μου νηστεύετε, όπως σήμερα, ώστε να ακουστεί με κραυγή η φωνή σας; Δεν εξέλεξα εγώ τέτοια νηστεία, ούτε ημέρα κατά την οποία ο άνθρωπος ταπεινώνει την ψυχή του. Ακόμη κι αν κάμψεις σαν κρίκο τον τράχηλό σου, και στρώσεις από κάτω σάκο και στάχτη, ούτε τότε δεν θα ονομάσετε τη νηστεία δεκτή». Η δύναμη της αληθινής νηστείας έχει εξαιρετικά δυνατή τη φωνή ενώπιον του Παντοκράτορος Θεού. Διότι δέχεται μετά χαράς τις ικεσίες όσων Τον σέβονται, και αν τους δει να ταπεινώνονται μέσω κόπων και ασκήσεων, ικανοποιεί χωρίς καμία καθυστέρηση τα αιτήματά τους.

Διότι λέγεται ότι οι πράξεις μας διαθέτουν μια κάποια φωνή προς τον Θεό, σύμφωνα βεβαίως με όσα ειπώθηκαν στον Κάιν από Εκείνον: «Η φωνή του αίματος του αδελφού σου βοά προς εμένα από τη γη». Αλλά «δεν εξέλεξα εγώ αυτή τη νηστεία», λέγει· και ποια είναι αυτή, το δήλωσε προηγουμένως λέγοντας, ότι «κατά τις ημέρες των νηστειών σας εκτελείτε τα θελήματά σας, και όλους τους υφισταμένους σας τους καταπιέζετε προκαλώντας δίκες και διαμάχες».

«Νηστεύετε, και χτυπάτε με τις γροθιές σας τον ταπεινό.» Επομένως, ούτε αν λυγίσεις τον λαιμό σου σαν κρίκο και στρώσεις από κάτω σου σάκο και στάχτη, δηλαδή, ακόμη κι αν επιδείξεις την πιο ακραία ταπείνωση και ακολουθήσεις έναν δυσβάσταχτο δρόμο κόπου, έχοντας τέτοιες αισχρές κατηγορίες, ούτε τότε θα ονομάσετε τη νηστεία δεκτή. Διότι, λέει, αν θέλετε να πείτε την αλήθεια, ούτε εσείς οι ίδιοι δεν θα την ονομάζατε δεκτή νηστεία. <Δεν είναι τέτοια η νηστεία που εγώ εξέλεξα, λέει ο Κύριος, αλλά λύσε κάθε δεσμό αδικίας, διάλυσε τις θηλιές των βίαιων συναλλαγών, άφησε ελεύθερους τους καταπιεσμένους και σκίσε κάθε άδικο συμβόλαιο. Μοίρασε τον άρτο σου σε αυτόν που πεινά, και βάλε στο σπίτι σου φτωχούς και άστεγους. Αν δεις κάποιον γυμνό, ντύσε τον, και μην παραβλέψεις τους συγγενείς από το δικό σου γένος.> Έπρεπε, λοιπόν, σε αυτούς που αγνοούσαν τον τρόπο της αληθινής νηστείας, να τους υποδειχθεί αυτός από τον Θεό. Διότι από Αυτόν αποκαλύπτεται κάθε σοφία και σύνεση, και ο δρόμος προς οτιδήποτε είναι άριστο. Γι' αυτό ψάλλει και ο θεσπέσιος Δαβίδ λέγοντας: «Οδήγησέ με, Κύριε, στην οδό σου, και θα πορευθώ στην αλήθεια σου.» Επομένως, απέρριψε την εντελώς επιφανειακή και με κανέναν τρόπο ωφέλιμη νηστεία των Ιουδαίων, ενώ φανερώνει τη δύναμη της αληθινής.

«Διότι κατά τις ημέρες των νηστειών σας ικανοποιείτε τα θελήματά σας, και καταπιέζετε όλους τους υποτακτικούς σας, για κατακρίσεις και μάχες νηστεύετε· δεν εξέλεξα εγώ τέτοια νηστεία, λέγει ο Κύριος.» Εξηγούσαμε δε το νόημα της προφητείας, ερμηνεύοντάς το όσο ήταν δυνατόν, ότι δηλαδή εναντιώνονταν στα όσα είχαν θεσπιστεί μέσω του πάνσοφου Μωυσή, και θεωρώντας το να ζουν ορθά εντελώς ανάξιο λόγου, έπρατταν τα συνηθισμένα, επιδιώκοντας έναν τρόπο πολιτείας μισητό στον Θεό και φιλαμαρτήμονα, και έπειτα, όταν αναγγελλόταν πόλεμος, κάποιες φορές σκέφτονταν να απέχουν από την τροφή, θεωρώντας ότι με την ψιλή και μόνη νηστεία, δηλαδή την ασιτία, θα καταστήσουν τον Κριτή ευμενή απέναντί τους. Ύστερα, έχοντας διαψευσθεί στις ελπίδες τους, γόγγυζαν και μάλιστα έλεγαν: «Γιατί νηστεύσαμε, και δεν το είδες; Ταπεινώσαμε τις ψυχές μας, και δεν το πρόσεξες;» Πρόσεξε, λοιπόν, πρόσεξε τον θεσπέσιο προφήτη, πώς από την υπερβολικά πολλή του φιλοθεΐα τους επιτιμά, λέγοντας: «Μήπως δεν έχει δύναμη το χέρι του Κυρίου ώστε να σώσει, ή βάρυνε το αυτί του ώστε να μην εισακούσει;» Διότι δεν ατόνησε, λέει, η παντοδύναμη δεξιά του Κυρίου, αλλά ούτε έχει το αυτί βαρύ και αποστραμμένο, ώστε να μην εισακούσει.

Νήστεψες ποτέ σύμφωνα με το θέλημα του Θεού; Διότι, όπως λέει ο προφήτης Ησαΐας: «Τις ημέρες των νηστειών σας εκτελείτε τα θελήματά σας και καταπιέζετε όλους τους υποτακτικούς σας. Αν νηστεύετε για να έρχεστε σε προστριβές και μάχες, και χτυπάτε με τις γροθιές τον ταπεινό, για ποιο λόγο μου νηστεύετε; Δεν εξέλεξα εγώ αυτή τη νηστεία, λέει ο Κύριος». Έπειτα, πώς εσύ, που δεν γνωρίζεις πώς να νηστεύεις, κατηγορείς τους αγίους αποστόλους ότι δεν νηστεύουν σύμφωνα με τα δικά σου μέτρα; Εξάλλου, με άλλον τρόπο νηστεύουν λογικά και πνευματικά εκείνοι που έχουν σοφιστεί μέσω της νέας και εν Χριστώ διαθήκης: αφενός, ταπεινώνοντας τον εαυτό τους στα μάτια του Θεού και επιβάλλοντας εκούσια στον εαυτό τους την τιμωρία του κόπου και της ασιτίας, ώστε να λάβουν την άφεση των σφαλμάτων τους ή να κερδίσουν κάποιο άλλο πνευματικό χάρισμα, ή και για να νεκρώσουν τον νόμο της αμαρτίας που βρίσκεται στα μέλη της σάρκας. Αυτήν όμως την οδό δεν την γνωρίζεις, ω Φαρισαίε, διότι δεν αποδέχθηκες τον εξ ουρανού Νυμφίο, τον σπορέα και διδάσκαλο κάθε αρετής, δηλαδή τον Χριστό.

Διότι, εάν κατά την περίοδο της νηστείας δεν πρόκειται να εγκαταλείψουμε τα δικά μας θελήματα, αλλά να πιέζουμε τους υφισταμένους μας, «να εμπλεκόμαστε σε δίκες και διαμάχες, και να χτυπάμε με γροθιές τον ταπεινό», σύμφωνα με το γεγραμμένο, τότε δεν έχουμε νηστεύσει ακόμη με τρόπο άγιο και καθαρό. Θα υποστούμε δε ευλόγως τη ζημία των κόπων μας, εφόσον ο Θεός διακηρύσσει μεγαλοφώνως: «Δεν εξέλεξα εγώ αυτή τη νηστεία, λέγει ο Κύριος». Πρέπει, επομένως, να απέχουμε από τη φαυλότητα και να ακολουθούμε, και μάλιστα με ζήλο, τα δόγματα του Νομοθέτου, κατευθύνοντας την καρδιά σε οτιδήποτε Του είναι αρεστό, και υποτάσσοντας τον αυχένα της διανοίας, ψάλλοντας και λέγοντας: «Ιδέ την ταπείνωσίν μου και τον κόπον μου, και άφες πάσας τας αμαρτίας μου». Και ακόμη επιπλέον και εκείνο το προφητικό: «Ιδού, εμείς θα ανήκουμε σε εσένα, διότι εσύ είσαι ο Κύριος ο Θεός μας». Διότι αυτή είναι πνευματική παράσταση και θυσία καθαρή και ευάρεστη στον Θεό, πολυτιμότερη «από μόσχο νέο», από αμνό των ποιμνίων, από ερίφιο των αιγών, από σεμίδαλι και λιβάνι. «Διότι με πνευματικές θυσίες ευαρεστείται ο Θεός».

Διότι, επειδή υπάκουσαν στα λόγια του Προφήτη, ακόμη και αυτός που είχε τιμηθεί με το σκήπτρο και είχε στεφανωθεί με τις ύψιστες δόξες, αποσύρθηκε αμέσως από τους βασιλικούς θρόνους, αποχαιρέτησε τις ενδυμασίες που του ταίριαζαν και, αφού έβγαλε την πορφύρα, ντύθηκε με σάκο, δηλαδή έλαβε πένθιμη μορφή. Αφού δε κάθισε πάνω σε στάχτη, έδωσε το σύνθημα και στους άλλους ότι έπρεπε να απέχουν από την τροφή και, ιλεώνοντας τον Θεό με αδιάκοπες ικεσίες, να ζητούν το έλεος. Πολύ σοφοί αποδείχθηκαν οι Νινευίτες, εφόσον συνδύασαν τη νηστεία με την αποστροφή από την κακία. Διότι αυτός είναι και ο μόνος αληθινός και αψεγάδιαστος τρόπος μετάνοιας. Επειδή όμως ο Ισραήλ δεν διέθετε τη σύνεση σε αυτά, και ενίοτε επιδείκνυε μια νηστεία εντελώς παράλογη και βέβηλη, ο Θεός πρόσταξε τον προφήτη να υψώσει τη φωνή του και να τους αναγγείλει: «Δεν εξέλεξα εγώ τέτοια νηστεία, λέγει ο Κύριος». Και τον λόγο τον φανέρωσε ο Ίδιος, προσθέτοντας αμέσως: «Διότι κατά τις ημέρες των νηστειών σας βρίσκετε την ικανοποίηση των θελημάτων σας, και καταπιέζετε όλους τους υφισταμένους σας. Νηστεύετε για να κάνετε δίκες και μάχες, και χτυπάτε με γροθιές τον ταπεινό. Γιατί νηστεύετε για εμένα όπως σήμερα, ώστε να ακουστεί η φωνή σας με κραυγές; Δεν εξέλεξα εγώ αυτή τη νηστεία, ούτε ημέρα για να ταπεινώνει ο άνθρωπος την ψυχή του». Επομένως, οι Νινευίτες ήταν ανώτεροι, επειδή προσέφεραν στον Θεό καθαρή και αψεγάδιαστη νηστεία.

Διότι δεν θα είναι ανώφελος για όσους ελπίζουν σε Αυτόν ο καρπός της νηστείας, ούτε θα ακούσουν ποτέ εκείνη την καταραμένη φωνή που αρμόζει στους Ιουδαίους: «Δεν είναι αυτή η νηστεία που εξέλεξα, λέγει ο Κύριος.» Διότι τους κατηγορεί, και μάλιστα πολύ δίκαια, δια της φωνής του Ησαΐα, και λέει: «Νηστεύετε και χτυπάτε με γροθιές τον ταπεινό. Γιατί νηστεύετε για εμένα;» Υπάρχει λοιπόν ανάγκη για έναν άριστο βίο, ο οποίος θα συνοδεύει τη νηστεία με το λαμπρό και αλώβητο κάλλος, το φωτεινό εφόδιο της αφθαρσίας, το αξιαγάπητο ενέχυρο της βασιλείας των ουρανών, το ασφαλές και ακαταμάχητο έρεισμα της αιώνιας ζωής.

Αν νηστέψω, ίσως μου πει ότι δεν εξέλεξα αυτήν τη νηστεία. Αν ελεήσω τους φτωχούς, ίσως μου πει, το έλεος του αμαρτωλού ας μην αλείψει το κεφάλι μου. Αν υποδεχθώ τους ιερείς του, ίσως πει και σε εμένα, ότι επειδή έδωσες κρασί στους ναζηραίους μου θα είσαι απορριπτέος. Αλλά μήπως να του προσφέρω δώρα; Με διακατέχει όμως ο φόβος, μήπως πει και σε εμένα: Αν προσφέρεις σιμιγδάλι, είναι μάταιο, το θυμίαμα είναι για μένα βδέλυγμα. Αλλά δειλιάζω ακόμη και να προσέρχομαι τακτικά στις εκκλησίες, μήπως αποκόψει και εμένα λέγοντας: Δεν θα πατήσετε ξανά την αυλή μου.

Λέει λοιπόν: «δεν εξέλεξα αυτήν τη νηστεία», ούτε τέτοια «ημέρα» ταπεινώσεως, ούτε αν «κάμψουν» τον «τράχηλό» τους παρόμοια με «κρίκο», γέρνοντας προς τα κάτω και προσποιούμενοι ταπεινοφροσύνη, ούτε αν περιβληθούν με «σάκους» πάνω στην ίδια τους τη σάρκα, με σκοπό να τους προκαλέσει πόνους και κακουχία η τραχύτητα του «σάκου», ούτε αν «στρώσουν από κάτω τους στάχτη», τιμωρώντας το ίδιο τους το σώμα.

Αν δεις κάποιον γυμνό, μην τον προσπεράσεις και μην τον παραβλέψεις σαν να είναι ξένος· διότι ο Θεός των όλων έταξε άλλους μεν να ευπορούν σε τροφή και χρήματα, και άλλους να είναι ενδεείς και φτωχοί, προς δοκιμασία και των δύο, ώστε οι μεν να έχουν τον καρπό της ευπορίας τους προσφέροντας στους ενδεείς, και οι δε, ασκούμενοι μέσα στη φτώχεια, αντί για γόνιμο χωράφι να καρπώνονται τη χορηγία των ευπόρων. Επιπλέον, πέραν των προειρημένων: «και δεν θα παραβλέψεις τους οικείους του σπέρματός σου». Διότι πρωτίστως μεν πρέπει να μεταδίδεις άφθονα τα αγαθά σε όλους, και κατ' εξοχήν να τα απονέμεις στους «οικείους της πίστεως»· διότι αυτό ακριβώς παρήγγειλε και η αποστολική διάταξη, λέγοντας να είμαστε ευεργετικοί «προς όλους, και προπάντων προς τους οικείους της πίστεως». Αυτά λοιπόν τα λεγόμενα, αφού τα τηρήσεις έμπρακτα σαν κάποιους νόμους, «μην ταπεινώνεις την ψυχή σου, μήτε να κάμπτεις σαν κρίκο τον λαιμό σου, μήτε να στρώνεις από κάτω σου σάκο και στάχτη»· αλλά με πρόσωπο φωτεινό και βλέποντας ψηλά προς τον Θεό, να δέχεσαι τις ανταμοιβές από Αυτόν.

Υπάρχει λοιπόν, αδελφοί, και άλλος πονηρός κορεσμός και μέθη, η οποία δεν προέρχεται από τα φαγητά ούτε από τα ποτά και την τρυφή σε αυτά, αλλά από την οργή προς τον πλησίον, το μίσος και τη μνησικακία, και από τα κακά που γεννιούνται από αυτά. Γι' αυτά και ο Μωυσής στην ωδή αναφέρει: «ο οίνος τους είναι δηλητήριο δρακόντων, και αθεράπευτο δηλητήριο ασπίδων». Για τον λόγο αυτόν ο προφήτης Ησαΐας λέει: «αλίμονο σε όσους μεθούν χωρίς κρασί»· και πάλι ο ίδιος παραγγέλλει λέγοντας: «μη νηστεύετε για φιλονικίες». Αλλά και προς αυτούς που νηστεύουν κατ' αυτόν τον τρόπο λέει εκ μέρους του Κυρίου: «εάν κάμψεις τον τράχηλό σου σαν κρίκο, ούτε έτσι θα ονομάσετε τη νηστεία δεκτή, και εάν πληθύνετε τις δεήσεις σας, δεν θα σας εισακούσω», και «όταν εκτείνετε τα χέρια σας προς εμένα, θα αποστρέψω τα μάτια μου από εσάς».

Αυτή είναι η αληθινή νηστεία, όπως ακριβώς λέει και ο Ησαΐας ομιλώντας εκ προσώπου του Θεού: «Δεν εξέλεξα τέτοια νηστεία, λέγει ο Κύριος, ούτε αν λυγίσεις τον λαιμό σου σαν κρίκο και στρώσεις από κάτω σου σάκο και στάχτη, ούτε έτσι θα την ονομάσετε δεκτή νηστεία, λέγει ο Κύριος».

Βλέπεις ότι ο βίος μπορεί να ωφελήσει περισσότερο; Και λέγοντας βίο τώρα, δεν εννοώ εάν νηστέψεις, ούτε εάν στρώσεις από κάτω σου σάκο και στάχτη· αλλά εάν περιφρονήσεις τα χρήματα όπως πρέπει να τα περιφρονείς, εάν δείξεις φιλοστοργία, εάν δώσεις τον άρτο σου σε αυτόν που πεινά, εάν συγκρατήσεις τον θυμό, εάν αποβάλεις την κενοδοξία, εάν εξαλείψεις τον φθόνο. Έτσι δίδασκε και ο Ίδιος: Διότι, μάθετε, λέγει, από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά. Δεν είπε: «Ότι νήστεψα»· καίτοι θα μπορούσε να αναφέρει τις σαράντα ημέρες, εντούτοις δεν λέγει αυτό· αλλά, «Ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά».

5. Για να μη συμβεί λοιπόν αυτό, ας αποβάλουμε τα ρυπαρά ενδύματα, ας ντυθούμε τα όπλα του φωτός, και η δόξα του Θεού θα μας περιβάλει. Διότι τι το βαρύ υπάρχει στις εντολές; Και τι δεν είναι εύκολο; Άκουσε τουλάχιστον τον προφήτη που λέει, και τότε θα κατανοήσεις την ευκολία: «Ούτε εάν σκύψεις σαν κρίκο τον τράχηλό σου, και στρώσεις από κάτω σου σάκο και στάχτη, ούτε έτσι θα ονομάσεις τη νηστεία δεκτή· αλλά λύσε κάθε δεσμό αδικίας, διάλυσε τις θηλιές των βίαιων συναλλαγών». Δες τη σοφία του προφήτη. Διότι, αφού έθεσε προηγουμένως τα βαριά και τα αναίρεσε, ζητά να σωθούμε μέσω των εύκολων, δείχνοντας ότι ο Θεός δεν έχει ανάγκη από κόπους, αλλά από υπακοή. Έπειτα, δείχνοντας ότι η μεν αρετή είναι εύκολη, η δε κακία βαριά και φορτική, το αποδεικνύει αυτό από τις ίδιες τις λέξεις. Διότι η μεν κακία είναι δεσμός και θηλιά, λέει· ενώ η αρετή είναι απαλλαγή και διάλυση όλων αυτών. «Σχίσε κάθε άδικο συμβόλαιο»· αποκαλώντας έτσι τα γραμμάτια των τόκων και των δανείων. «Απόλυσε ελεύθερους τους συντριμμένους»· δηλαδή τους ταλαιπωρημένους. Διότι τέτοιος είναι ο χρεώστης· όταν δει τον δανειστή, συντρίβεται η διάνοιά του, και τον φοβάται περισσότερο και από θηρίο. «Φτωχούς αστέγους βάλε μέσα στο σπίτι σου· εάν δεις γυμνό, ντύσε τον, και δεν θα παραβλέψεις τους συγγενείς του γένους σου».

Και νομίζω ότι δεν μου χρειάζεται τόσο μεγάλος αγώνας για την προτροπή περί της νηστείας, όσος χρειάζεται για να μην περιπέσετε σήμερα στα δεινά της μέθης. Διότι τη μεν νηστεία, και λόγω της συνήθειας αλλά και λόγω του αμοιβαίου σεβασμού, οι περισσότεροι την αποδέχονται· φοβάμαι όμως τη μέθη, την οποία οι φιλόκρασοι οικειοποιούνται σαν κάποια πατρική κληρονομιά. Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που αναχωρούν για μακρινά ταξίδια εφοδιάζονται, έτσι και μερικοί από τους ανόητους πίνουν σήμερα πολύ κρασί ενόψει των πέντε ημερών της νηστείας. Ποιος είναι τόσο ανόητος, ώστε προτού καν αρχίσει να πίνει, να παραφρονεί κάνοντας τα έργα των μεθυσμένων; Δεν γνωρίζεις ότι η κοιλιά δεν διασώζει ό,τι της παρακατατίθεται; Η κοιλιά είναι απιστότατος συναλλακτής, ταμείο αφύλακτο για όσα πολλά αποτίθενται μέσα του, το οποίο από τη μία κατακρατά τη βλάβη, ενώ από την άλλη δεν διασώζει όσα της προσφέρθηκαν. Πρόσεξε μήπως κι εσένα, που θα προσέλθεις αύριο προερχόμενος από μέθη, σου λεχθούν αυτά που αναγνώστηκαν τώρα: «Δεν εξέλεξα εγώ τέτοια νηστεία», λέει ο Κύριος. Γιατί αναμειγνύεις τα ασυμβίβαστα; Τι σχέση έχει η νηστεία με τη μέθη; Τι κοινωνία έχει η οινοποσία με την εγκράτεια; Τι συμφωνία έχει ο ναός του Θεού με τα είδωλα; Διότι ναός του Θεού είναι εκείνοι στους οποίους κατοικεί το Πνεύμα του Θεού· ναός όμως ειδώλων είναι αυτοί που μέσω της μέθης υποδέχονται μέσα τους τον συρφετό και τον κορεσμό της ακολασίας. Η σημερινή ημέρα είναι το προπύλαιο των νηστειών· και βέβαια αυτός που έχει βεβηλωθεί στον πρόναο δεν είναι άξιος να εισέλθει στα Άγια.

Ποιος τα λέει αυτά; Ο ίδιος ο Ησαΐας, ανακράζοντας μεγαλοφώνως: «Δεν είναι αυτή η νηστεία που εγώ εξέλεξα, λέγει ο Κύριος». Γιατί; Επειδή νηστεύετε μέσα σε φιλονικίες και διαμάχες, και χτυπάτε με τις γροθιές σας τους υποτακτικούς σας. Εάν, όμως, όταν χτυπούσες τους συνδούλους σου, η νηστεία σου ήταν βδελυρή, όταν έσφαξες τον Δεσπότη, τότε γίνεται αποδεκτή η νηστεία σου; Και πώς θα μπορούσε να είναι λογικό κάτι τέτοιο;

Γι' αυτό ας νηστεύσουμε, αγαπητοί, για να επιτύχουμε τις πνευματικές δωρεές. Εκείνος που νηστεύει παιδαγωγεί και την ψυχή του προς την ευσέβεια, έχοντας την επιμέλεια της ψυχής ως εικόνα της σωματικής εγκράτειας, ώστε, όπως ακριβώς απέχει από τις τροφές που εισέρχονται εξωτερικά, έτσι να απέχει και από τους πονηρούς λογισμούς που αναδύονται στη διάνοια. Διότι, όπως λέγει, εάν το πνεύμα του εξουσιάζοντος εγερθεί εναντίον σου, μην εγκαταλείψεις τη θέση σου, διότι η θεραπεία θα καταπαύσει την αμαρτία. Όπως ακριβώς τώρα απέχεις από τις τροφές χωρίς να τις γεύεσαι, έτσι να απέχεις και από τα αμαρτήματα μεταστρεφόμενος. Νηστεύεις από το κρασί μην πίνοντάς το; Νήστευε και από την πονηρία, απέχοντας από αυτήν· διότι η κακία γνωρίζει να προκαλεί μεγαλύτερη μέθη στην ψυχή. Νηστεύεις από τα κρέατα μην αγγίζοντάς τα; Νήστευε και από την καταλαλιά, απέχοντας από αυτήν, ώστε μέσω αυτής να μη φας τα κρέατα των αδελφών, γευόμενος τις δικές τους σάρκες. Διότι αληθινή νηστεία είναι η αποχή από τα αμαρτήματα. Άκουσε τον Προφήτη που λέει: Δεν εξέλεξα εγώ τέτοια νηστεία, ούτε ημέρα για να ταπεινώνει ο άνθρωπος την ψυχή του.

Η προσευχή και η νηστεία είναι έργο των αγγέλων, η νηστεία είναι η πύλη του παραδείσου, η νηστεία είναι το μέσο κάθαρσης των αμαρτωλών, η νηστεία είναι παρρησία προς τον Θεό, η νηστεία είναι καθαρότητα της καρδιάς, η νηστεία είναι το αποκορύφωμα όλων των αγαθών που μας έχουν δοθεί από τον Θεό, η νηστεία είναι αγιασμός της ψυχής, η νηστεία είναι υγεία του σώματος, η νηστεία είναι ασφάλεια του οίκου, παιδαγωγός των νέων, φύλακας των νηπίων, σωφρονισμός των γερόντων, ευκοσμία και ευταξία των γυναικών. Αλλά όταν στην προσευχή και τη νηστεία συμπαρίσταται και η ελεημοσύνη, τότε ο εργάτης της ευσέβειας αναδεικνύεται πλούσιος κατά Θεόν. Διότι δανείζει στον Θεό εκείνος που προσφέρει στον φτωχό. Είδες τον Θεό να γίνεται εγγυητής υπέρ των ανθρώπων; Γι' αυτό και ο προφήτης, επειδή οι Ιουδαίοι δεν τηρούσαν τη νηστεία με όλη τους τη δύναμη, τους έλεγε ελέγχοντάς τους: «Δεν επέλεξα εγώ αυτήν τη νηστεία», λέει ο Κύριος, «το να ταπεινώνει και να ταλαιπωρεί ο άνθρωπος την ψυχή του». Διότι, ποιο είναι το όφελος να νηστεύει κανείς με το στόμα και να φονεύει με τα έργα; Ποιο το όφελος να απέχει από τροφές και να μολύνεται από την πορνεία; Κρέας δεν τρως, αλλά κατασπαράζεις τις σάρκες του αδελφού σου. Ποιο είναι το κέρδος να μην ευφραίνεσαι με κρασί και να μεθάς με τα χρήματα; Ποιο το όφελος να μην τρως ψωμί και να μεθάς από τον θυμό; Ποιο το κέρδος να μαραίνεσαι με τη νηστεία και να λοιδορείς τον πλησίον; Ποια η ωφέλεια να εγκρατεύεσαι στα φαγητά και να αρπάζεις τα ξένα; Ποιος ο λόγος να ξηραίνεις το σώμα και να μην τρέφεις εκείνους που πεινούν;

Όταν νηστεύετε, να φροντίζετε για την αγαθοεργία. Διότι, εκείνου που νηστεύει και δεν προσφέρει άρτο στον φτωχό, η νηστεία του θα είναι μάταιη. Πολλοί, λοιπόν, είναι αυτοί που νηστεύουν με σάκο και στάχτη, και με πολλά δάκρυα, αλλά στον πεινασμένο δεν δίνουν ούτε έναν οβολό, καθιστώντας τη νηστεία τους χωρίς μισθό, την οποία ο Θεός δεν αποδέχεται. Άκουσε, λοιπόν, τι λέει μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Ούτε αν λυγίσεις τον λαιμό σου σαν κρίκο, και στρώσεις κάτω σου σάκο και στάχτη, ούτε έτσι θα ονομαστεί αυτό νηστεία. Αλλά λύνε κάθε δεσμό αδικίας και δίνε από την ψυχή σου άρτο στον πεινασμένο. Να αφήνεις ελεύθερους τους καταπιεσμένους· να διαλύεις τους ασφυκτικούς δεσμούς των εκβιαστικών συναλλαγών· να μοιράζεις τον άρτο σου στον πεινασμένο, και να βάζεις στο σπίτι σου φτωχούς και άστεγους». Αυτή τη νηστεία αγαπά ο Θεός. Διότι τα τρίχινα ενδύματα και η στάχτη σε τίποτα δεν θα σε ωφελήσουν όταν νηστεύεις. Χόρτασε τον φτωχό, για να σε ευλογήσει, και θα το βρεις αυτό μπροστά σου κατά την έξοδο της ψυχής σου. Εάν βλέποντας τα δάκρυα του φτωχού δεν τον σπλαχνίζεσαι, ο Θεός πώς θα σπλαχνιστεί εσένα; Καθαρή νηστεία είναι, όταν, ενώ εσύ νηστεύεις, ο φτωχός χορταίνει από τα δικά σου αγαθά. Πολλή ευεργεσία απολαμβάνουμε από τη νηστεία: νου ατάραχο, γαλήνη λογισμών, καρδιά πράα, κεφάλι χωρίς πόνους, πόδια σταθερά.

Ζ΄. Αυτά είναι τα φρονήματά μας, και προς όλους με αυτόν τον τρόπο διαλεγόμαστε για αυτά τα ζητήματα. Τις δε σχετικές περί αυτών μαρτυρίες, προς το παρόν, λόγω της βιασύνης του κομιστή της επιστολής, αν και είναι πρόχειρες σε εμάς, τις παραλείψαμε. Ο δε Θεός της ειρήνης, που είναι η ειρήνη μας, αυτός που έκανε τα δύο ένα και γκρέμισε το μεσότοιχο του φραγμού, καταργώντας την έχθρα στον σταυρό του· αυτός που μας συμφιλίωσε με τον δικό του Πατέρα· θα χαρίσει την ειρήνη του, που ξεπερνά κάθε νου, στην αγία του Εκκλησία, και θα απομακρύνει τα σκάνδαλα, και θα μας αξιώσει να νηστεύουμε νηστεία δεκτή, την οποία αυτός εξέλεξε, να λύνουμε τους δεσμούς των βίαιων συναλλαγών, και να μοιράζουμε τον άρτο σε όσους πεινούν, τόσο τον άρτο του σώματος όσο και της ψυχής εξίσου, εννοώντας τον σωτήριο λόγο, και θα μας κάνει να νηστεύουμε, να τρώμε και να εορτάζουμε πνευματικά, πράττοντας, φρονώντας και λέγοντας τα πάντα προς δόξαν του· ώστε να μη βλασφημείται εξαιτίας μας το όνομά του ανάμεσα στα έθνη, αλλά μάλλον να δοξάζεται· διότι σε αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

Αλλά, όπως ακριβώς είπε ο Θεός για κάποια εσφαλμένη νηστεία διά του Ησαΐα ότι «τέτοια νηστεία εγώ δεν εξέλεξα», έτσι και για την εσφαλμένη, εφάμαρτη σωματική ανδρεία είναι εύλογο να πει ότι «τέτοια εφάμαρτη ανδρεία εγώ δεν εξέλεξα».

Λέγαμε λοιπόν τότε τούτο, ότι, όπως ακριβώς είπε ο Θεός για την εσφαλμένη νηστεία ότι «δεν είναι τέτοια η νηστεία που εγώ εξέλεξα», έτσι και εδώ είναι επόμενο να λέει ότι «δεν εξέλεξα εγώ τέτοια αμαρτωλή ανδρεία». Την εσφαλμένη δε εκείνη νηστεία την ερμήνευσε η Αγία Γραφή: όταν τις ημέρες των νηστειών μας επιδιώκουμε τα πονηρά μας θελήματα και τα πράττουμε, και καταπιέζουμε όλους τους υποτακτικούς μας, και νηστεύουμε μέσα σε φιλονικίες και καυγάδες, και χτυπάμε με γροθιές τον ταπεινό, αυτή είναι εσφαλμένη νηστεία. Και όπως ακριβώς έλεγε εκεί, «ούτε αν λυγίσεις τον λαιμό σου σαν κρίκο και στρώσεις από κάτω σου σάκο και στάχτη, ούτε έτσι μπορείτε να την ονομάσετε νηστεία» και ημέρα «δεκτή» από τον Κύριο, έτσι και εδώ «ούτε αν κατακόψεις φάλαγγες πολεμίων και τις στρώσεις κάτω σαν χόρτο και λαχανικό, ούτε έτσι θα ονομαστεί ανδρεία αυτή που είναι αμαρτωλή, εφόσον κάποιος έχει εκπέσει στην αμαρτία».

«Δεν εξέλεξα εγώ αυτή τη νηστεία», λέγει ο Κύριος ο Παντοκράτορας· προς εκείνους που υποκρίνονται με τέτοιου είδους νηστεία, αναφωνεί με οργή: «Τη νηστεία, την αργία και τις εορτές σας τις μισεί η ψυχή μου». Αποδεκτή νηστεία στον Θεό είναι εκείνη που συνδυάζει την αποχή από τις τροφές με την αποστροφή από τα αμαρτήματα, τον φθόνο, το μίσος, τη συκοφαντία, τη λοιδορία, την καταλαλιά και τα άλλα κακά.

Ο διάβολος όμως σπεύδει να υποβάλει τα αντίθετα σε αυτούς που νηστεύουν και να τους κάνει θρασείς, οργίλους, θυμώδεις, υπερόπτες, ώστε να προκαλέσει μεγαλύτερη βλάβη παρά όφελος. Εμείς όμως ας μην αγνοούμε τις μεθοδείες του, αλλά ειρηνικά και ήπια και πράα και σταθερά ας πορευόμαστε, «ανεχόμενοι ο ένας τον άλλον με αγάπη», γνωρίζοντας ότι αυτό είναι ευπρόσδεκτο στον Θεό. Επειδή, ακόμη κι αν λυγίσεις τον λαιμό σου σαν κρίκο και στρώσεις κάτω σου σάκο και στάχτη, δεν θα ήσουν ευάρεστος σε Αυτόν, αν δεν είναι παρόντα σε σένα αυτά τα πνευματικά γνωρίσματα. Βέβαια η νηστεία ταλαιπωρεί και μαραίνει το σώμα, αλλά διευρύνει την ψυχή και την κάνει να αναθάλλει: «Διότι όσο ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, λέει, τόσο ο εσωτερικός ανακαινίζεται μέρα με τη μέρα». Και «Η προσωρινή ελαφριά θλίψη μας κατεργάζεται για εμάς υπερβολικά και σε μέγιστο βαθμό ένα αιώνιο βάρος δόξας». Ώστε, αποβλέποντας στην ανταπόδοση, ας υπομένουμε τα κοπιαστικά έργα της αρετής με μακροθυμία, «ευχαριστώντας τον Θεό και Πατέρα που μας έκανε ικανούς να έχουμε μερίδιο στον κλήρο των αγίων μέσα στο φως, ο οποίος μας ελευθέρωσε από την εξουσία του σκότους και μας μετέφερε στη βασιλεία του Υιού της αγάπης Του». Μήπως δεν μεταλαμβάνουμε καθημερινά το άχραντο σώμα και αίμα Του; Και τι θα μπορούσε να είναι πιο γλυκύ και πιο απολαυστικό από αυτό, αφού σε όσους μεταλαμβάνουν με καθαρή συνείδηση βρίσκεται η αιώνια ζωή;

Θέλεις να σου επιδείξω και βασιλικό ψήφισμα; Εκείνος ο Βασίλειος, του οποίου η δύναμη στον λόγο και στο πνεύμα κατέλαβε όλη τη γη, στις ομιλίες του περί νηστείας προς την καλή και μεγάλη εκκλησία των Καισαρέων που οφείλεται σε αυτόν, υπολογίζοντας τη νηστεία ως πενθήμερη, αποδεικνύει ότι η δική σας εξαήμερη είναι παρεμβόλιμη, έτσι ώστε και προς εσάς εύστοχα θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει κανείς τα λόγια του Ησαΐα: δεν εξέλεξα εγώ αυτή τη νηστεία, λέγει ο Κύριος.