Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 59:21

Αυτά λέγει ο Κύριος: «Κάνατε βουλή χωρίς εμένα, και συνθήκες όχι διά του Πνεύματός μου, για να προσθέσετε αμαρτίες πάνω σε αμαρτίες»· και πάλι: «Ακούστε αυτά: Δεν μίλησα από την αρχή στα κρυφά· όταν αυτά γίνονταν, εγώ ήμουν εκεί· και τώρα ο Κύριος απέστειλε εμένα και το Πνεύμα του». Και λίγο πιο κάτω λέγει τα εξής: «Και αυτή είναι η διαθήκη μου προς αυτούς, είπε ο Κύριος, το Πνεύμα μου που είναι πάνω σου»· και πάλι στη συνέχεια προσθέτει λέγοντας: «Ούτε πρέσβης ούτε άγγελος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος τους έσωσε, επειδή τους αγαπούσε και τους σπλαχνιζόταν· ο ίδιος τους λύτρωσε, και τους ανέλαβε, και τους ύψωσε όλες τις ημέρες του αιώνα· αυτοί όμως απείθησαν, και παρόξυναν το άγιο Πνεύμα του, και στράφηκε εναντίον τους ως εχθρός». Ο Ιεζεκιήλ δε λέγει τα εξής: «Και με ανέλαβε Πνεύμα, και με οδήγησε στη γη των Χαλδαίων στην αιχμαλωσία, σε όραμα, εν Πνεύματι Θεού». Στο δε βιβλίο του Δανιήλ αναφέρεται: «Εξήγειρε ο Θεός το άγιο Πνεύμα ενός νεαρού παιδιού, που ονομαζόταν Δανιήλ, και αναφώνησε με μεγάλη φωνή: Εγώ είμαι καθαρός από το αίμα αυτής». Και ο μεν Μιχαίας λέγει: «Ο οίκος του Ιακώβ παρόξυνε το Πνεύμα του Κυρίου». Και διά του Ιωήλ ο Θεός λέγει: «Και θα συμβεί μετά από αυτά, να εκχύσω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα».

Αυτά λέει ο Κύριος: «Κάνατε σχέδια χωρίς εμένα, και συνάψατε συμφωνίες όχι δια του Πνεύματός μου, για να προσθέσετε αμαρτίες πάνω στις αμαρτίες»· και πάλι: «Ακούστε αυτά: Δεν μίλησα από την αρχή στα κρυφά· όταν γίνονταν αυτά, ήμουν εκεί· και τώρα ο Κύριος με απέστειλε, και το Πνεύμα του». Και μετά από λίγο λέει τα εξής: «Και αυτή είναι η δική μου διαθήκη προς αυτούς, είπε ο Κύριος: το Πνεύμα μου, το οποίο βρίσκεται επάνω σου»· και πάλι, στη συνέχεια, προσθέτει λέγοντας: «Ούτε πρέσβης ούτε άγγελος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος τους έσωσε, επειδή τους αγαπούσε και τους σπλαχνιζόταν· ο ίδιος τους λύτρωσε, τους ανέλαβε και τους ανύψωσε όλες τις ημέρες του αιώνα· αυτοί όμως απείθησαν και παρόξυναν το Άγιο Πνεύμα του, και στράφηκε εναντίον τους ως εχθρός». Ο Ιεζεκιήλ επίσης λέει τα εξής: «Και με ανέλαβε Πνεύμα, και με οδήγησε στη γη των Χαλδαίων, στην αιχμαλωσία, σε όραμα, μέσω του Πνεύματος του Θεού». Στο δε βιβλίο του Δανιήλ: «Ο Θεός εξήγειρε το άγιο Πνεύμα ενός νεαρού παιδιού, που ονομαζόταν Δανιήλ, και αναφώνησε με δυνατή φωνή: "Εγώ είμαι καθαρός από το αίμα αυτής"». Και ο μεν Μιχαίας λέει: «Ο οίκος του Ιακώβ παρόξυνε το Πνεύμα του Κυρίου». Και μέσω του Ιωήλ ο Θεός λέει: «Και μετά από αυτά θα συμβεί το εξής: θα εκχύσω από το Πνεύμα μου πάνω σε κάθε σάρκα».

Εάν, λοιπόν, σε αυτά κανείς δεν θα μπορούσε να εκλάβει το Πνεύμα του Θεού ως τον Θεό (μολονότι το θεωρεί τόσο ενωμένο με τη δόξα του Θεού, όπως το πνεύμα του ανθρώπου με τον άνθρωπο), ας μην εκβιάζει τα πράγματα λέγοντας ότι το Πνεύμα του Θεού είναι ο Θεός. «Το Πνεύμα μου», λέει, «που είναι επάνω σου»· δεν φανέρωσε τον Θεό, αλλά το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό. «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε». Το Πνεύμα της χρίσεως το ονόμασε Πνεύμα Κυρίου. Ένα είναι το θείο Πνεύμα· ας μην υποστηρίζει κανείς ότι υπάρχουν περισσότερα από ένα, έστω κι αν ο Θεός ονομάζεται πνεύμα από τον Κύριο. Με την ονομασία του πνεύματος φανέρωσε τον Πατέρα, επειδή είναι ασώματος.

Και η φωνή του Θεού λέει τα εξής για τον εαυτό Του και για το Πνεύμα: «Εγώ είμαι ανάμεσά σας, λέει ο Κύριος, και το Πνεύμα μου στέκεται στο μέσο σας». Ούτε λοιπόν είναι ξένο το Πνεύμα προς τη δόξα του Θεού, αφού φανερώθηκε άρρητα από το άρρητο στόμα· ούτε ο ίδιος ο Θεός είναι χωρίς Πνεύμα, αλλά πρόκειται για Πνεύμα του Θεού, που βρίσκεται παρά τω Θεώ, αποστέλλεται από τον Θεό και χορηγείται δια του Υιού. Όπως λέγεται αφενός από το πατρικό πρόσωπο: «Το Πνεύμα μου, που βρίσκεται επάνω σου», και αφετέρου λέγεται από τον Κύριο ότι «θα σας στείλω Παράκλητο», τον οποίο μάλιστα αποκαλεί «το Πνεύμα της αληθείας». Πρέπει λοιπόν, σύμφωνα με τη θεία παράδοση, να ομολογούμε έναν Πατέρα, έναν Υιό, και ένα Πνεύμα, και ούτε δύο πατέρες, ούτε δύο υιούς. Γι’ αυτό το Πνεύμα δεν είναι Υιός, ούτε ονομάζεται έτσι. Διότι δεν λαμβάνουμε κάποιον από το Πνεύμα, όπως λαμβάνουμε το Πνεύμα από τον Υιό, αλλά υποδεχόμαστε το ίδιο, το οποίο προσέρχεται σε εμάς και μας αγιάζει, ως κοινωνία θεότητος, και μετουσία υιότητος, και αρραβώνα της αιώνιας κληρονομίας, και απαρχή των μελλόντων αγαθών. Και ας μην περιεργάζεται κανείς κάτι πέρα από τα ιερά ονόματα που έχουν ειπωθεί· ούτε να εκβιάζει τα πράγματα αποδίδοντας στο Πνεύμα την προσηγορία του Υιού, ούτε τη γέννηση, αλλά ας αρκείται στην προσηγορία και την ομοίωση που αρμόζει στο Πνεύμα.

Διότι ο δίκαιος, αφού κατεύνασε τον θείο θυμό, και αρκώντας μόνος στο να μπορεί να καταπραΰνει τον Θεό, προστατεύει οπωσδήποτε εκείνους υπέρ των οποίων προσφέρει τις ικεσίες του. Επειδή όμως δεν υπήρχε κανένας τέτοιος, τους εκδικήθηκε, λέγει, με τον βραχίονά του, δηλαδή με τη δύναμή του, αλλά στηρίχθηκε και στην ελεημοσύνη του· διότι δεν εξολόθρευσε σύρριζα τον Ισραήλ, αλλά έσωσε ένα υπόλειμμα επειδή είναι φιλάνθρωπος, και τήρησε αψευδή την υπόσχεσή του προς τους αγίους πατέρες τους. Έπειτα λέγει ο προφήτης, ότι ενδύθηκε μεν θώρακα, φόρεσε δε περικεφαλαία και ιμάτιο εκδίκησης, για να ανταποδώσει όνειδος στους εχθρούς. Σχεδόν δηλαδή περιέγραψε τον Θεό των όλων να γίνεται εναντίον τους σαν κάποιος πολέμαρχος, εξοπλισμένος με πανοπλία και γνωρίζοντας καλά την πολεμική τακτική. Και μέσω αυτών δείχνει την έφοδο της οργής του εναντίον τους· διότι αντιτάχθηκε σε αυτούς ο παντοδύναμος, προς τον οποίο δικαίως έχει ειπωθεί: «Εσύ είσαι φοβερός, και ποιος θα μπορέσει να σου αντισταθεί εξαιτίας της οργής σου;» Και όταν επιβλήθηκαν οι τιμωρίες στους Ιουδαίους, Θα φοβηθούν από δυσμάς και ανατολάς το ένδοξο όνομα. Διότι θα έρθει, θα έρθει, λέγει, η οργή εναντίον όσων απείθησαν, σαν βιαιότατος ποταμός που τα παρασύρει όλα, και έχει ακαταμάχητη την ορμή των υδάτων του. <Και θα έρθει ένεκα της Σιών ο λυτρωτής, και θα απομακρύνει τις ασέβειες από τον Ιακώβ, και αυτή θα είναι σε αυτούς η διαθήκη από εμένα, λέγει ο Κύριος.>

«Το Πνεύμα μου είναι επάνω σου, και τα ρήματα, τα οποία έδωσα στο στόμα μου, δεν θα εκλείψουν από το στόμα του σπέρματός σου. Διότι το είπε ο Κύριος από τώρα και εις τον αιώνα». Όπως ακριβώς στα προηγούμενα έκανε σαφή και σύντομη μνεία της οργής που επρόκειτο να έλθει επί των Ιουδαίων, επειδή σκότωσαν τον αρχηγό της ζωής και συμπεριφέρθηκαν με ανόσια ύβρη απέναντι στον Σωτήρα και Λυτρωτή των όλων· έπειτα προανήγγειλε την ελεημοσύνη και τη φιλανθρωπία που επρόκειτο να τους δοθεί σε ύστερους καιρούς· διότι είπε: «Και τους ανταπέδωσε με τον βραχίονά του, και με την ελεημοσύνη στηρίχθηκε»· έτσι και εδώ, αφού ανέφερε ότι ο θυμός του Κυρίου θα καταβεί εναντίον τους σαν αφόρητος και βιαιότατος χείμαρρος, κάνει λόγο και για την ευλογία που πρόκειται να τους δοθεί κατά τους έσχατους καιρούς του αιώνος. Διότι θα έλθει χάριν της Σιών ο λυτρωτής.

Διότι κατήλθε από τους ουρανούς ο μονογενής Λόγος του Θεού, και συγκατέβη μέχρι την κένωση, γενόμενος άνθρωπος, για να καλέσει, πριν από τους άλλους, τον Ισραήλ, και να διασώσει το πλήθος των εθνών. Και το μαρτυρεί γράφοντας ο πάνσοφος Παύλος: «Λέω, λοιπόν, ότι ο Χριστός έγινε διάκονος της περιτομής, υπέρ της αλήθειας του Θεού, για να επιβεβαιώσει τις υποσχέσεις προς τους πατέρες, και τα έθνη να δοξάσουν τον Θεό για το έλεός Του.» Θυμόμαστε δε και τον ίδιο τον Χριστό να λέει: «Δεν απεστάλην παρά μόνο στα απολωλότα πρόβατα του οίκου Ισραήλ.» Θα έλθει λοιπόν ο λυτρωτής, προφανώς από τις αμαρτίες, από τον θάνατο και τη φθορά, από τη διαβολική σκληρότητα, από την απάτη και την πλεονεξία των δαιμόνων. «Και αυτή είναι η δική Μου διαθήκη προς αυτούς», είπε ο Κύριος. Αυτό δε που ορίστηκε άπαξ δια της βουλής του Θεού και εξαγγέλθηκε, θα παραμείνει πάντοτε και οπωσδήποτε ακλόνητο και δεν θα αθετηθεί. Ποια, λοιπόν, θα είναι, λέει, η δική Μου διαθήκη; «Το Πνεύμα Μου και τα λόγια, τα οποία έβαλα στο στόμα σου, δεν θα εκλείψουν από τώρα και εις τον αιώνα.»

Και άλλα αναφέρει ο μεγαλοφωνότατος Ησαΐας: «και θα αναπαυθεί επάνω του Πνεύμα Θεού, πνεύμα σοφίας και συνέσεως, πνεύμα βουλής και ισχύος, πνεύμα γνώσεως και ευσεβείας, και θα τον γεμίσει πνεύμα φόβου Θεού», φανερώνοντας ότι μεν αυτό είναι ένα και αδιαίρετο, αλλά διάφορες είναι οι ενέργειές του. Και πάλι: «Ο Ιακώβ ο δούλος μου», και τα εξής, «έδωσα το Πνεύμα μου επάνω του». Και πάλι: «Θα επιθέσω το Πνεύμα μου στο σπέρμα σου». Και πάλι: «Και τώρα ο Κύριος ο παντοκράτωρ απέστειλε εμένα και το Πνεύμα του». Και πάλι: «Αυτή είναι σε αυτούς η από εμένα διαθήκη, είπε ο Κύριος, το δικό μου Πνεύμα το οποίο είναι επάνω σου». Και πάλι: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε», και τα εξής. Και πάλι σε όσα λέγει κατά των Ιουδαίων: «Αυτοί όμως απείθησαν και παρόξυναν το Άγιο Πνεύμα του». Και: «Πού είναι εκείνος που έθεσε μέσα τους το Άγιο Πνεύμα;»

Στη συνέχεια λέγεται: «και θα έλθει για χάρη της Σιών ο ρυόμενος», ενώ σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «και θα έλθει στη Σιών ο αγχιστεύων», και σύμφωνα με τον Ακύλα: «και θα έλθει στη Σιών ο αγχιστεύων». Αυτό άλλωστε και ο ίδιος ο Σωτήρας το δήλωνε λέγοντας: «δεν ήλθα παρά μόνο για τα χαμένα πρόβατα του οίκου Ισραήλ». Και πάλι εδώ, το θεοσεβές πολίτευμα υποδηλώνεται μέσω της Σιών, η οποία με διάφορους τρόπους έχει αποδειχθεί ότι είναι η Εκκλησία του Θεού. Για χάρη λοιπόν αυτής της πόλης του Θεού λέγεται ότι «θα έλθει» ο «ρυόμενος» ή ο «αγχιστεύων». Και τι θα κάνει; Θα συγχωρήσει τις αδικίες σε όσους τον πλησιάζουν. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «θα αποστρέψει τις ασέβειες από τον Ιακώβ», δηλαδή σε όσους «από τον Ιακώβ επιστρέφουν». Εάν όμως δεν επιστρέψουν, ας κατακρίνουν τον εαυτό τους, διότι δεν μετείχαν στη χάρη όπως τα έθνη, αν και ήταν οι πρώτοι που κλήθηκαν. «Και αυτή», λέει, «θα είναι σε αυτούς η από εμένα διαθήκη». Το ποια είναι δε «αυτή», το προσθέτει στη συνέχεια: «το Πνεύμα μου, το οποίο είναι επάνω σου». Αυτό λοιπόν το «Πνεύμα» ήταν η «διαθήκη», γι' αυτό και ο Σωτήρας και Κύριός μας Ιησούς, ο Χριστός του Θεού, έδινε στους μαθητές του το «Πνεύμα» λέγοντας: «λάβετε Πνεύμα Άγιο. Αν σε κάποιους συγχωρήσετε τις αμαρτίες, τους συγχωρούνται». Αυτή λοιπόν θα ήταν η Καινή «Διαθήκη» και το κεφάλαιο του μυστηρίου, το Άγιο «Πνεύμα». Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «και αυτή είναι σε αυτούς η από εμένα διαθήκη, είπε ο Κύριος: το Πνεύμα το εμόν, το οποίο είναι μέσα σου».

Απευθύνει δε αυτά στον «αγχιστεύοντα» και στον «ρυόμενο» και σε αυτόν που συγχωρεί τις αμαρτίες· από αυτό λοιπόν το «πνεύμα» μετέδιδε και στους δικούς του μαθητές, ώστε να το μεταδίδουν και εκείνοι στους άξιους. «Και τα ρήματά μου», λέει, «που έδωσα στο στόμα σου», τα οποία επρόκειτο να παραδοθούν μέσω της καινής «διαθήκης», θα γίνονταν και αυτά δική μου «διαθήκη»· διότι «το δικό μου πνεύμα και τα ρήματα που έδωσα στο στόμα σου», αυτά ήδη αποτελούν «διαθήκη» για εσένα, η οποία «δεν θα εκλείψει από το στόμα σου και από το σπέρμα σου, είπε ο Κύριος, από τώρα και εις τον αιώνα»· διότι τα «ρήματα» αυτά παραμένουν και στον παρόντα «αιώνα» και στον μέλλοντα, όπως δίδαξε ο ίδιος ο Σωτήρας λέγοντας στα Ευαγγέλια: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, οι δε λόγοι μου δεν θα παρέλθουν». Αφού ευαγγελίστηκε την παρουσία του Χριστού ο προφήτης, προτρέπει πρώτη να μετάσχει από το «φως» την «Ιερουσαλήμ», δηλαδή ολόκληρο το ιουδαϊκό έθνος που παλαιόθεν ήταν προσηλωμένο στην Ιερουσαλήμ. Επειδή λοιπόν ο ίδιος ο Χριστός του Θεού «ήταν το φως» και «η αλήθεια και η ζωή» και «το φως που φωτίζει κάθε άνθρωπο ερχόμενο στον κόσμο», εύλογα ο λόγος απευθυνόταν στην «Ιερουσαλήμ» καλώντας την να απολαύσει την παρουσία του λέγοντας: «Φωτίζου, φωτίζου, Ιερουσαλήμ, διότι έχει έλθει το φως σου»· και αναφέρει ότι το «φως» είναι δικό της, επειδή σε αυτήν είχαν κηρυχθεί από τους προφήτες οι επαγγελίες περί του Χριστού. Εάν λοιπόν είχε πεισθεί στο παράγγελμα και είχε μεταλάβει από το «φως» αποδεχόμενη τον Χριστό του Θεού, θα είχε παραμείνει εν ειρήνη μέχρι τέλους. Διότι το «φως» που παλαιότερα σου είχε εξαγγελθεί μέσω των προφητών, λέει, ιδού τώρα έχει έλθει.

Ψ. Λʹ. Και θα φοβηθούν οι από δυσμών το όνομα του Κυρίου, και οι από ανατολών ηλίου το ένδοξο όνομά Του· διότι θα έλθει σαν ορμητικός ποταμός η οργή από τον Κύριο, θα έλθει με θυμό. Και θα έλθει χάριν της Σιών ο λυτρωτής, και θα απομακρύνει τις ασέβειες από τον Ιακώβ, είπε ο Κύριος. Και αυτή θα είναι προς αυτούς η από εμένα διαθήκη: Το πνεύμα μου, το οποίο είναι επάνω σου, και τα λόγια, τα οποία έδωσα στο στόμα σου, δεν θα εκλείψουν από το στόμα σου, ούτε από το στόμα του σπέρματός σου, είπε ο Κύριος, από τώρα και εις τον αιώνα. Πάλι, μέσα από αυτά ο λόγος προφητεύει τα σχετικά με την κλήση της Εκκλησίας που συστήθηκε από τα έθνη μέσω του Σωτήρα μας· διότι ποιοι άλλοι θα μπορούσαν να είναι αυτοί που ονομάζονται από δυσμών, ή μέσω ποιου φοβήθηκαν το όνομα του Κυρίου τα παντοδαπά έθνη, τα οποία μέσω της διδασκαλίας του Ιησού εγκατέλειψαν μεν την προηγούμενη πλάνη του σκότους της άγνοιας, και κατέφυγαν στον Θεό των όλων; Και ποιος είναι αυτός που προφητεύεται ότι θα έλθει από τη Σιών, για να λυτρώσει και να απομακρύνει τον Ιακώβ από την προηγούμενη ασέβεια, παρά Εκείνος που προσήλθε για να σώσει τα απολωλότα και ευρισκόμενα σε ασέβεια πρόβατα του οίκου Ισραήλ, στα οποία λέει ότι το εν Χριστώ πνεύμα του Θεού θα διαθέσει ως διαθήκη τα ρήματα της αιώνιας ζωής, τα οποία έδωσε ο Πατέρας στο στόμα του Υιού· τα οποία μάλιστα λέει ότι δεν πρόκειται να εκλείψουν ούτε από τον ίδιο, ούτε βεβαίως από το στόμα του σπέρματός του από τώρα και εις τον αιώνα;

Και θα έλθει χάριν της Σιών ο Λυτρωτής και θα απομακρύνει τις ασέβειες από τον Ιακώβ· και αυτή είναι η διαθήκη μου προς αυτούς, είπε ο Κύριος: το Πνεύμα μου που είναι επάνω σου, και τα λόγια που έβαλα στο στόμα σου, δεν θα εκλείψουν από το στόμα σου, ούτε από το στόμα των απογόνων σου, ούτε από το στόμα των απογόνων των απογόνων σου, είπε ο Κύριος, από τώρα και εις τον αιώνα.

Αλλά πάλι αυτό μας δημιουργεί ένα άλλο ζήτημα· διότι δεν έχουν γραφεί και τα δύο χωρία σε αυτόν τον ψαλμό. Γι' αυτό δεν είπε «σε αυτόν τον ψαλμό», αλλά στο βιβλίο ολόκληρο. Διότι το «Ας γίνει η έπαυλή του έρημη» βρίσκεται σε άλλον ψαλμό, ενώ σε τούτον βρίσκεται το «Την επισκοπή του ας λάβει άλλος». Αλλά όμως ο Πέτρος τα συγκέντρωσε και τα δύο σε μία μαρτυρία. Αυτό ακριβώς κάνει παντού και ο Παύλος, όπως όταν λέει: «Θα έλθει από τη Σιών ο λυτρωτής και θα απομακρύνει τις ασέβειες από τον Ιακώβ. Και αυτή θα είναι η διαθήκη μου προς αυτούς, όταν θα αφαιρέσω τις αμαρτίες τους». Τι θα μπορούσε λοιπόν να πει κανείς για αυτό που ειπώθηκε; Είναι προφητεία ή κατάρα; Είναι προφητεία με μορφή κατάρας. Διότι και αλλού θα βρούμε κάτι παρόμοιο, όπως ακριβώς έκανε και ο Ιακώβ. Επειδή, δηλαδή, πρέπει οι ακροατές να ωφελούνται από όσα συμβαίνουν σε άλλους, διαμορφώνουν πολλές από τις προφητείες με αυτόν τον τρόπο, ώστε και με τον τρόπο της έκφρασης που αφορά τη διαγωγή να αυξηθεί ο φόβος. Διότι δεν είναι το ίδιο το να πει κανείς ότι ο τάδε θα πάθει τούτο και εκείνο, με το να προβάλει το ίδιο πράγμα στη θέση κάποιου που είναι θυμωμένος και οργισμένος. Και ότι δεν τα υποστηρίζω αυτά αυθαίρετα, θα σας το καταστήσω σαφές μέσα από τα ίδια τα προφητικά λόγια.

«Δες, λοιπόν, την αγαθότητα και την αυστηρότητα του Θεού. Σε εκείνους μεν που έπεσαν, υπάρχει αυστηρότητα· σε εσένα, όμως, η αγαθότητα του Θεού, εάν παραμείνεις στην αγαθότητα· ειδάλλως και εσύ θα αποκοπείς. Κι εκείνοι όμως, εάν δεν παραμείνουν στην απιστία, θα εμβολιαστούν. Διότι ο Θεός έχει τη δύναμη να τους εμβολιάσει και πάλι». Δες τη σύνεση του Παύλου· πώς προσάγει και στους δύο τα κατάλληλα επιχειρήματα. Διότι στους μεν Ιουδαίους, που έπεσαν και βρίσκονται σε μεγάλη πτώση, προσφέρει μεγάλη παρηγοριά, μην επιτρέποντας να οδηγηθούν σε απελπισία· στα δε έθνη, που αποδέχθηκαν την πίστη και δοξάστηκαν μέσω των χαρισμάτων, προκαλεί φόβο, ώστε να μην υπερηφανευτούν εξαιτίας των αγαθών με τα οποία πλούτισαν, και εκπέσουν έτσι από τη χάρη. «Διότι, εάν εσύ αποκόπηκες από τη φυσική αγριελιά και παρά φύσιν εμβολιάστηκες σε ήμερη ελιά, πόσο μάλλον αυτοί, οι φυσικοί κλάδοι, θα εμβολιαστούν στη δική τους ελιά. Διότι δεν θέλω να αγνοείτε, αδελφοί, το μυστήριο τούτο, για να μην έχετε μεγάλη ιδέα για τον εαυτό σας, ότι δηλαδή επήλθε πώρωση σε ένα μέρος του Ισραήλ, μέχρις ότου εισέλθει το πλήρωμα των εθνών· και έτσι θα σωθεί όλος ο Ισραήλ, καθώς είναι γραμμένο: Θα έλθει από τη Σιών ο Λυτρωτής και θα απομακρύνει τις ασέβειες από τον Ιακώβ· και αυτή θα είναι η διαθήκη μου προς αυτούς, όταν θα αφαιρέσω τις αμαρτίες τους.»