Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 6:11

Και είπα: «Έως πότε, Κύριε;» Και απάντησε: «Έως ότου ερημωθούν οι πόλεις ώστε να μην κατοικούνται, και τα σπίτια ώστε να μην έχουν ανθρώπους, και η γη θα εγκαταλειφθεί έρημη. Και μετά από αυτά, ο Θεός θα απομακρύνει τους ανθρώπους, και αυτοί που θα απομείνουν θα πληθύνουν πάνω στη γη. Και θα παραμείνει σε αυτήν ακόμη το ένα δέκατο· και πάλι θα παραδοθεί σε λεηλασία, σαν την τερέβινθο και σαν τη βελανιδιά, όταν πέφτει ο καρπός από το περίβλημά της. Άγιο σπέρμα θα είναι το στήριγμά της».

Επειδή ήταν θλιβερά όσα ειπώθηκαν από τον Κύριο, θεωρώντας την κρίση αναπόφευκτη, αξιώνει να διδαχθεί τουλάχιστον πόσος είναι ο χρόνος μέσα στον οποίο θα τους επιβληθεί αυτή η καταδίκη. —Σαφώς αυτά αναφέρονται πλέον στους χρόνους της Ρωμαϊκής κυριαρχίας. Διότι, αφού δεν εισάκουσαν τα λόγια του Κυρίου και δεν θέλησαν να δουν με ευγνώμονα μάτια τα υπεράνθρωπα θαύματά του, ερημώθηκαν οι πόλεις, ώστε να μην κατοικούνται, και τα σπίτια, ώστε να μην έχουν ανθρώπους, και η γη εγκαταλείφθηκε έρημη, καθώς οι κάτοικοι θανατώθηκαν από τον λιμό, τη φυγή και την αιχμαλωσία.

Εκείνοι, λοιπόν, που προηγουμένως άκουγαν και δεν κατανοούσαν, και έπρατταν τα όσα ακολούθησαν, σε τέτοιο βαθμό ώστε να μην κατοικούνται πλέον οι πόλεις, και αφού βρέθηκαν στη διασπορά με αποτέλεσμα να διασωθεί μόλις το ένα δέκατο του λαού, —αυτοί θα πληθύνουν και πάλι και θα καρποφορήσουν ξανά, παρόμοια με την τερέβινθο και τη βελανιδιά, φέροντας άγιο σπέρμα, παραμένοντας εδραίοι και αμετακίνητοι και όντας ριζωμένοι στην αγάπη.

Και αυτό, επομένως, εννοούσε πολύ καθαρά ο Χριστός όταν έλεγε σε αυτούς που επέλεξαν να απειθήσουν: «Μην γογγύζετε αναμεταξύ σας· κανείς δεν μπορεί να έρθει σε μένα, εάν δεν τον ελκύσει ο Πατέρας μου που με έστειλε.» Και πάλι: «Καθένας που άκουσε από τον Πατέρα, έρχεται σε μένα.» Επομένως, δεν κλήθηκαν στην επίγνωση του Υιού μέσω αποκαλύψεως από τον Θεό και Πατέρα, επειδή δεν ήταν άξιοι της σωτηρίας και της ζωής μέσω αυτού. Εάν όμως κάποιος θα ήθελε να προσεγγίσει με διαφορετικό τρόπο τα νοήματα των όσων ειπώθηκαν, θα τα κατανοήσει ως εξής: Ο Θεός των όλων προφητεύει, καθώς γνωρίζει τα κρυμμένα και τα μελλούμενα, και λέει ότι οπωσδήποτε και με κάθε τρόπο και θα δουν και θα ακούσουν, αλλά θα παραμείνουν σαν να μην άκουσαν και σαν να μην συμφώνησαν, και αυτό θα το πάθουν εξαιτίας της δικής τους πονηρής προαίρεσης. Προσθέτει δε σε αυτά ότι, πράττοντας αυτά, εκείνοι επιβουλεύονται τον ίδιο τους τον εαυτό. Διότι αρρώστησαν από τη δυσηκοΐα και την ανικανότητα να βλέπουν καθαρά, «Για να μην δουν με τα μάτια τους και ακούσουν με τα αυτιά τους και επιστρέψουν, και τους γιατρέψω». Έγιναν, λοιπόν, οι ίδιοι αίτιοι της δικής τους απώλειας, καθώς ούτε έτειναν οξυμένο το αυτί τους στα όσα έλεγε ο Χριστός, ούτε άνοιξαν διάπλατα το μάτι της διάνοιάς τους. Διότι αν έκαναν αυτό, θα επέστρεφαν, και αφού θα τύγχαναν της αρμόζουσας θεραπείας, θα διέσωζαν σώο και υγιή τον νου τους. <Και είπα: Έως πότε, Κύριε;>

Και είπε: «Μέχρι να ερημωθούν οι πόλεις, λόγω του ότι δεν θα κατοικούνται, και τα σπίτια, λόγω του ότι δεν θα υπάρχουν άνθρωποι, και η γη θα εγκαταλειφθεί έρημη. Και μετά από αυτά, ο Θεός θα απομακρύνει τους ανθρώπους, και όσοι απομείνουν θα πληθυνθούν πάνω στη γη.» Ο προφήτης φοβάται μήπως η πώρωση που έχει επιβληθεί σε όσους προέρχονται από τον Ισραήλ είναι διαρκής και ατελεύτητη.

Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, ζητά να μάθει τον χρόνο κατά τον οποίο θα τους συμβεί αυτό, και μέχρι πότε θα παραταθεί αυτή η ασθένεια. Και ως προς αυτά, ο Θεός προλέγει την καταστροφή τόσο της ίδιας της Ιερουσαλήμ όσο και ολόκληρης της χώρας των Ιουδαίων, και λέει: «Έως ότου ερημωθούν οι πόλεις, ώστε να μην κατοικούνται, και τα σπίτια, ώστε να μην υπάρχουν άνθρωποι». Πράγμα που πράγματι πραγματοποιήθηκε, όταν ο Ουεσπασιανός και ο Τίτος κατέστρεψαν την Ιουδαία μετά τον σταυρό του Σωτήρος και την ανάληψή Του στους ουρανούς. Το ότι όμως η τιμωρία για τους απειθείς δεν θα περιοριστεί μόνο στο να πάθουν αυτά, ούτε όμως ο Ισραήλ θα χαθεί εντελώς, δηλαδή σύρριζα, το φανερώνει λέγοντας: «Και μετά από αυτά θα απομακρύνει ο Θεός τους ανθρώπους, και αυτοί που θα εναπομείνουν θα πληθυνθούν πάνω στη γη». Διότι απομακρύνθηκαν από τον Θεό, επειδή σκότωσαν αγίους, και επιπλέον τον αρχηγό της ζωής. Ενώ αυτοί που εναπέμειναν, δηλαδή αυτοί που διασώθηκαν και πίστεψαν στον Χριστό, οι οποίοι και αποτελούν το υπόλειμμα του Ισραήλ, θα είναι, λέει, σε μεγάλο πλήθος. Διότι πίστεψε ένα όχι μικρό μέρος του Ισραήλ, και αυτό στις αρχές του βιβλίου του ο ίδιος ο μακάριος προφήτης Ησαΐας το φανέρωσε, λέγοντας: «Και αν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας είχε αφήσει σπέρμα, θα είχαμε γίνει σαν τα Σόδομα και θα είχαμε ομοιωθεί με τα Γόμορρα». Μερικοί, ωστόσο, θεωρούν ότι το νόημα των προκειμένων μπορεί να εννοηθεί και με διαφορετικό τρόπο.

Όταν δε ο προφήτης ρωτούσε και ήθελε να μάθει μέχρι ποιον και για πόσο καιρό θα παραταθεί η πώρωση, απαντά ο Θεός: «Έως ότου ερημωθούν οι πόλεις, λόγω του ότι δεν κατοικούνται, και τα σπίτια, λόγω του ότι δεν υπάρχουν άνθρωποι, και μετά από αυτά ο Θεός θα απομακρύνει τους ανθρώπους»· ώστε μέσω αυτού να κατανοήσουμε τον καιρό της συντέλειας. Διότι πρέπει προηγουμένως να ακούσουμε για πολέμους και φήμες πολέμων, και να εγερθεί έθνος εναντίον έθνους και βασιλεία εναντίον βασιλείας, και να ερημωθούν πόλεις και σπίτια, και έπειτα θα έρθει το τέλος· μετά το οποίο απομακρύνονται πλέον οι άνθρωποι, δηλαδή μετά τον καιρό της αναστάσεως, ζώντας τον αγνό και αιώνιο βίο, έχοντας αναιρεθεί παντελώς η φθορά, έχοντας καταργηθεί ο θάνατος και έχοντας εξαλειφθεί κάθε αμαρτία. Το ότι δε έχει πωρωθεί ο Ισραήλ, αλλά θα κληθεί στους έσχατους καιρούς του αιώνος, εφόσον η θεόπνευστη Γραφή το λέει με σαφήνεια και ενάργεια, θεωρώ μάταιο το να επιχειρηματολογεί κανείς και να αναζητά αποδείξεις για επιβεβαίωση. <Και επάνω της υπάρχει ακόμη το ένα δέκατο, και πάλι θα δοθούν σε λεηλασία, όπως η τέρμιθος και όπως η βαλανιδιά όταν πέσει από το περικάρπιό της.> Ο προφητικός λόγος μάς υπενθυμίζει και τώρα μια ιστορία, την οποία είναι αναγκαίο, όπως φαίνεται, να αναφέρουμε· διότι έτσι θα γίνει σαφές το νόημα.

Έτσι λοιπόν, κάποιος «με την ακοή ακούει» και πάλι «δεν ακούει», όταν «δεν κατανοεί τα» λεγόμενα ή όταν παρακούει και περιφρονεί τα λεγόμενα. Αυτό συμβαίνει όταν κάποιος «κάνει βαριά τα αυτιά» του, σαν να τα έχει φράξει και να τα έχει κάνει κουφά. Ότι λοιπόν αυτά επρόκειτο να συμβούν στον λαό των Ιουδαίων το προανήγγειλε η φωνή του Κυρίου, η οποία εκπληρώθηκε στην πράξη κατά την έλευση του Σωτήρος, κατά την οποία, ενώ ήταν παρών, «αν και έβλεπαν με τα μάτια δεν έβλεπαν» και, ενώ δίδασκε «τα μυστήρια της βασιλείας», δεν κατανοούσαν. Και βλέποντας τη δόξα του Κυρίου να γεμίζει ολόκληρη τη γη μέσω των εκκλησιών Του, δεν νιώθουν κατάνυξη στην καρδιά τους, εξαιτίας της απιστίας που οι ίδιοι προκάλεσαν στους εαυτούς τους. Γι' αυτό και προσθέτει την αιτία: «και έκλεισαν τα μάτια τους», λέγοντας: «μήπως τυχόν δουν με τα μάτια και ακούσουν με τα αυτιά και κατανοήσουν με την καρδιά και επιστρέψουν, και τους θεραπεύσω». Ακούγοντάς τα αυτά ο προφήτης ρωτά λέγοντας: «Έως πότε, Κύριε;»

Διότι ποιο θα είναι το τέλος αυτής της τέτοιας πνευματικής τους τύφλωσης; Και εκείνος απαντά: «Μέχρι να ερημωθούν οι πόλεις από το να μην κατοικούνται». Με αυτά υποδηλώνει την πρώτη ρωμαϊκή πολιορκία που επήλθε στον τόπο μετά τα όσα αποτόλμησαν εναντίον του Σωτήρα, κατά την οποία πάρα πολλές ιουδαϊκές πόλεις, αφού λεηλατήθηκαν επί αυτοκράτορα Ουεσπασιανού, έγιναν εντελώς αφανείς, ώστε να μην απομείνει ούτε ανάμνηση ούτε όνομά τους. Αντί δε του: «Και μετά από αυτά θα απομακρύνει ο Θεός τους ανθρώπους», με μεγαλύτερη σαφήνεια το απέδωσε ο Σύμμαχος λέγοντας: «Και μακριά θα στείλει ο Κύριος τους ανθρώπους». Και ο λόγος υποδηλώνει την αιχμαλωσία που υπέστη την ίδια εκείνη περίοδο το πλήθος του ιουδαϊκού έθνους, και τον διασκορπισμό που υπέστησαν, φεύγοντας για να γλιτώσουν από τις συμφορές που επικρέμονταν πάνω τους. Όταν δε εκείνοι, λέει, «απομακρυνθούν», τότε, «θα πληθυνθούν», λέει, «όσοι απέμειναν στη γη», οι οποίοι θα είναι διαφορετικοί από τους προηγούμενους. Και αυτοί θα είναι τόσοι πολλοί, ώστε αν συγκριθούν με τους πρώτους, να θεωρείται ότι αποτελούν πολλοστημόριο του πλήθους εκείνων· διότι «θα παραμείνει», λέει, «ακόμη σε αυτήν το ένα δέκατο».

Και ποιος άραγε, αναλογιζόμενος την ένθεη δύναμη των αποστόλων και των ευαγγελιστών του Σωτήρα μας, σύμφωνα με την οποία «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους», και βλέποντας ότι από τότε μέχρι σήμερα όλες οι Εκκλησίες του Χριστού έχουν διαρκώς στο στόμα τους τα λόγια και τις διδαχές τους, καθώς και τις νομοθεσίες του Χριστού της Καινής Διαθήκης που κηρύχθηκαν από αυτούς, δεν θα επιβεβαίωνε την αλήθεια της προφητείας, η οποία αναφέρει ξεκάθαρα ότι «ο Θεός με βουλή και με δόξα θα υψώσει σε όλη τη γη και θα δοξάσει το υπόλειμμα του Ισραήλ», και ότι επομένως «το υπόλειμμα στη Σιών και το υπόλειμμα στην Ιερουσαλήμ θα ονομαστούν άγιοι, όλοι όσοι είναι γραμμένοι για τη ζωή»; Αντί δε για τη φράση των Εβδομήκοντα «με βουλή και με δόξα», ο Ακύλας και ο Θεοδοτίων ερμήνευσαν με σύμφωνη γνώμη «σε δύναμη και δόξα», φανερώνοντας τη δύναμη που δόθηκε στους αποστόλους από τον Θεό και την επακόλουθη δόξα τους παρά τω Θεώ, σύμφωνα με το χωρίο «ο Κύριος θα δώσει λόγο σε αυτούς που ευαγγελίζονται με πολλή δύναμη» και με αυτό ακριβώς που έχει ήδη γίνει. 〈〈ληʹ〉.〉 «Θα ακούσετε με την ακοή σας και δεν θα κατανοήσετε, και κοιτάζοντας θα δείτε και δεν θα αντιληφθείτε. Διότι πωρώθηκε η καρδιά αυτού του λαού, και με τα αυτιά άκουσαν βαριά και έκλεισαν τα μάτια τους, μήπως τυχόν δουν με τα μάτια και ακούσουν με τα αυτιά, και επιστρέψουν, και τους θεραπεύσω. Και είπα: έως πότε, Κύριε;»

Και είπε: «Έως ότου ερημωθούν οι πόλεις εξαιτίας του ότι δεν θα κατοικούνται, και τα σπίτια εξαιτίας του ότι δεν θα υπάρχουν άνθρωποι, και η γη θα εγκαταλειφθεί έρημη. Και μετά από αυτά, ο Θεός θα απομακρύνει τους ανθρώπους, και θα πληθύνουν εκείνοι που θα έχουν εγκαταλειφθεί πάνω στη γη».

Παρατήρησε λοιπόν και εδώ με ποιον τρόπο λέγεται ότι θα πληθυνθούν μόνο εκείνοι που απέμειναν πάλι πάνω στη γη, ενώ όλη η υπόλοιπη θα γίνει έρημη. Αυτοί θα πρέπει να είναι οι μαθητές του Σωτήρος μας, οι οποίοι, προερχόμενοι από τους Εβραίους, προχώρησαν προς όλους τους ανθρώπους, και οι οποίοι, αφού απέμειναν ως σπόρος, απέδωσαν άφθονο τον καρπό, δηλαδή τις εκκλησίες των εθνών σε όλη την οικουμένη. Και παρατήρησε πώς στο ίδιο χωρίο λέει ότι αυτοί μεν, έχοντας απομείνει μόνοι μετά την έκπτωση των Ιουδαίων, θα πληθυνθούν, ενώ εκείνοι θα γίνουν εντελώς έρημοι. Διότι, «η γη τους», λέει, «θα εγκαταλειφθεί έρημη». Αυτό δε, ειπώθηκε σε αυτούς και πιο πάνω από τον ίδιο προφήτη, σύμφωνα με το «η γη σας είναι έρημη, οι πόλεις σας πυρπολημένες, τη χώρα σας μπροστά σας την καταβροχθίζουν ξένοι». Και πότε εκπληρώθηκαν αυτά, αν όχι από τους χρόνους του Σωτήρος μας; Διότι, όσο δεν είχαν ακόμη τολμήσει τις ασέβειες εναντίον του, δεν ήταν η γη τους έρημη, ούτε οι πόλεις τους πυρπολημένες, ούτε τη χώρα τους την κατέτρωγαν ξένοι. Από τη στιγμή όμως της ένθεης εκείνης φωνής, δια της οποίας ο ίδιος ο Σωτήρας και Κύριός μας προείπε αυτό που επρόκειτο να τους συμβεί, λέγοντας «αφήνεται ο οίκος σας έρημος», από τότε και όχι πολύ μετά την προφητεία, αφού πολιορκήθηκαν από τους Ρωμαίους, περιήλθαν σε ερήμωση.

Και την αιτία της ερήμωσής τους την ελέγχει ο προφητικός λόγος, ερμηνεύοντάς την σχεδόν με σαφήνεια και παρουσιάζοντας την αιτία της πτώσης τους. Διότι, επειδή, ενώ ο Σωτήρας μας δίδασκε ανάμεσά τους, αυτοί αν και άκουσαν, δεν άκουσαν με τα αυτιά της διανοίας, ούτε κατάλαβαν ποιος ήταν, και αν και τον είδαν με τα μάτια της σάρκας, δεν τον αντίκρυσαν με τα μάτια της ψυχής, αλλά επάχυναν την καρδιά τους, και σχεδόν έκλεισαν τα μάτια της διανοίας και βάρυναν τα αυτιά τους, όπως λέει η προφητεία. Για τον λόγο αυτόν, λέει, θα ερημωθούν οι πόλεις τους ώστε να μην κατοικούνται, και η γη θα γίνει έρημη, και ελάχιστοι από αυτούς θα απομείνουν, διαφυλαγμένοι σαν γόνιμος και ζωογόνος σπόρος, οι οποίοι λέγεται ότι, αφού εξαπλωθούν σε όλους τους ανθρώπους, θα πληθυνθούν πάνω στη γη. Ωστόσο, ακόμη και μετά την πορεία αυτών ακριβώς, δηλαδή των αποστόλων του Σωτήρα μας, λέει ότι θα παραμείνει ακόμη στην ίδια τη χώρα της Ιουδαίας «το ένα δέκατο», και ότι μετά από αυτά θα δοθούν πάλι «για διαρπαγή, όπως η τερέβινθος και όπως το βελανίδι όταν πέσει από τη θήκη του». Φανερώνει δε, όπως νομίζω, μέσω αυτών ο λόγος, ότι μετά την πρώτη πολιορκία, την οποία, όπως ιστορείται, υπέστησαν κατά τους χρόνους των αποστόλων και επί του Ρωμαίου αυτοκράτορα Βεσπασιανού, αφού πολιορκήθηκαν πάλι για δεύτερη φορά επί Αδριανού, αποκλείστηκαν εντελώς από τον τόπο, ώστε να μην τους επιτρέπεται ούτε στο έδαφος της Ιερουσαλήμ να πατήσουν.

Διότι πωρώθηκε η καρδιά αυτού του λαού, και με τα αυτιά τους άκουσαν βαριά ... και είπα: Έως πότε, Κύριε; Και εκείνος είπε: Μέχρι να ερημωθούν οι πόλεις, επειδή δεν θα κατοικούνται, και τα σπίτια, επειδή δεν θα υπάρχουν άνθρωποι, και η γη θα εγκαταλειφθεί έρημη. Και μετά από αυτά ο Θεός θα απομακρύνει τους ανθρώπους, και όσοι απομείνουν θα πληθύνουν πάνω στη γη, και ακόμη επάνω της θα απομείνει το ένα δέκατο, και πάλι θα γίνει βορά, όπως η τερέβινθος και όπως η βελανιδιά, όταν πέσει ο καρπός από το περικάρπιό της.

Διότι, βεβαίως, δεν πονούσαν για τους εαυτούς τους, οι οποίοι είχαν σωθεί· αλλά, επειδή θεωρούσαν ότι κυρίως τότε είχαν παρρησία, για τον λόγο αυτόν προσεύχονταν υπέρ εκείνων. Γι' αυτό και έλεγαν: «Ας γίνουμε δεκτοί με ψυχή συντετριμμένη και με πνεύμα ταπεινώσεως». Για χάρη αυτών και ο Ιησούς διέρρηξε τα ιμάτιά του· για χάρη αυτών και ο Ιεζεκιήλ θρηνούσε και οδυρόταν, βλέποντάς τους να κατακόβονται· και ο Ιερεμίας έλεγε: «Αφήστε με, θα κλάψω πικρά». Και πριν από αυτό δε, επειδή δεν τολμούσε να παρακαλέσει για την παντελή άφεση των δεινών, ζητούσε προθεσμία λέγοντας: «Έως πότε, Κύριε;» Διότι ολόκληρο το γένος των αγίων είναι φιλόστοργο. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Ενδυθείτε, λοιπόν, ως εκλεκτοί του Θεού άγιοι, σπλάγχνα οικτιρμών, χρηστότητα, ταπεινοφροσύνη».

Και είπα: Έως πότε, Κύριε; Βλέπεις ότι ούτε μάταια ούτε τυχαία αναλογιστήκαμε την υπακοή του προφήτη, η οποία εκδηλώθηκε με πολλή προθυμία; Επειδή λοιπόν άκουσε τα αντίθετα από όσα περίμενε, δηλαδή ερήμωση και πανωλεθρία, ζητά να μάθει τουλάχιστον το μέτρο της τιμωρίας. Διότι δεν τολμούσε να τους απαλλάξει εξ ολοκλήρου από την οργή, επειδή ο Θεός είχε προλάβει να δείξει ότι αμαρτάνουν ασυγχώρητα. Γιατί τα τολμήματά τους δεν προέρχονταν από στιγμιαία παραφορά, ούτε από γνώμη που επηρεάστηκε από άλλους, αλλά από ψυχή που είχε κάνει την παρακοή έργο της και από διάνοια φιλόνικη, η οποία, σαν από κάποιο προσχεδιασμό και επιμονή, αντιστεκόταν σε όσα πρόσταζε ο Θεός. Αυτό ακριβώς υπονοούσε λοιπόν, όταν έλεγε: «Μήπως δουν με τα μάτια τους και κατανοήσουν με την καρδιά τους και επιστρέψουν, και τους θεραπεύσω».

«Διότι, σαν να φοβούνταν», λέει, «μήπως τυχόν μάθουν κάτι από τα αναγκαία, με τόσο πολλή προθυμία τύφλωσαν τη διάνοιά τους». Επειδή λοιπόν και η κατηγορία είναι βαρύτατη και η τιμωρία αναπόφευκτη, αυτό που απέμενε, αυτό ζητεί να μάθει· αλλά με τη μορφή της μάθησης εισάγει ικεσία. Επειδή όμως δεν τολμούσε ούτε γι' αυτό να ικετεύσει φανερά, γι' αυτόν τον λόγο με το πρόσχημα της μάθησης επινοεί μία ερώτηση, λέγοντας: «Έως πότε, Κύριε;» Και απάντησε: «Έως ότου ερημωθούν οι πόλεις ώστε να μην κατοικούνται, και τα σπίτια ώστε να μην έχουν ανθρώπους· και η γη θα εγκαταλειφθεί έρημη. Και μετά από αυτά, ο Θεός θα απομακρύνει τους ανθρώπους και θα πληθυνθούν όσοι εγκαταλειφθούν πάνω στη γη, και ακόμη επάνω σε αυτήν παραμένει το Επιδέκατο».

Όταν λοιπόν λέει: «Έως ότου ερημωθούν οι πόλεις επειδή δεν θα κατοικούνται, και τα σπίτια επειδή δεν θα υπάρχουν άνθρωποι», τότε εννοεί και την αιχμαλωσία. Όταν όμως λέει ότι: «Και μετά από αυτά ο Θεός θα απομακρύνει τους ανθρώπους», υπαινίσσεται είτε την ολοσχερή ευπραγία όλων είτε την ευημερία που επήλθε στις δύο φυλές μετά την απαγωγή των δέκα φυλών.

Αλλά «πάχυνε», λέει ο Θεός μέσω του Ησαΐα, «η καρδιά αυτού του λαού και με τα αυτιά τους άκουσαν βαριά και έκλεισαν τα μάτια τους, μήπως τυχόν δουν με τα μάτια τους και ακούσουν με τα αυτιά τους και κατανοήσουν με την καρδιά τους και επιστρέψουν, και τους θεραπεύσω», αλλά θέλουν, λέει, να εμμένουν έτσι στην αμαρτία, μέχρις ότου «ερημωθούν οι πόλεις από το να μην υπάρχουν άνθρωποι και η γη θα εγκαταλειφθεί έρημη». Το οποίο βλέπουμε ότι έπαθε και αυτή η νήσος μας η Κύπρος, και πολλά σπίτια και σχεδόν όλα τα χωριά έμειναν έρημα από ανθρώπους και ακατοίκητα· «Σπίτια», λέει, «μεγάλα και ωραία», «και δεν θα υπάρχουν αυτοί που θα κατοικούν σε αυτά, και εκείνος που σπέρνει έξι αρτάβες θα βγάλει τρία μέτρα». Αυτό εμείς το πάθαμε για πάρα πολλά χρόνια, αλλά ούτε έτσι δεν αναγνωρίσαμε τον καρπό των έργων μας, ούτε κατανοήσαμε με την καρδιά μας από πού άραγε και με ποιον τρόπο προήλθε τόση συμφορά, ούτε ακούσαμε αυτόν που μας καλεί και λέει, «επιστρέψτε σε εμένα και θα επιστρέψω σε εσάς», αλλά ο καθένας όρισε το δικό του θέλημα ως δικό του νόμο και αμαρτάνει όπως θέλει, χωρίς να φέρνει στη μνήμη του ούτε τον θάνατο, ούτε τον Θεό, ούτε την κρίση.