Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 6:2

Και τέσσερα ζώα, το καθένα από τα οποία είχε από έξι πτέρυγες, ολόγυρα και εσωτερικά είναι γεμάτα οφθαλμούς. Γι' αυτά ο μέγας Διονύσιος αναφέρει ότι για τούτο τον λόγο με τις δύο πτέρυγες καλύπτουν τα πρόσωπα, με τις άλλες δύο τα πόδια και με τις μεσαίες πετούν, ώστε να φανεί η ευλάβειά τους απέναντι σε όσα είναι υψηλότερα και βαθύτερα από τη δική τους αντιληπτική ικανότητα, χάρη στην οποία υψώνονται προς τις θεαρχικές ακτίνες με τους μεσαίους θείους ζυγούς.

Ότι η Αγία Τριάδα παρίσταται καθήμενη επί θρόνου υψηλού. Λέει ο Ησαΐας: «Είδα τον Κύριο Σαβαώθ καθήμενο επί θρόνου υψηλού και επηρμένου, και τα σεραφείμ στέκονταν γύρω του», και τα εξής. Είναι αναγκαίο να νοείται ο Πατέρας προ πάντων.

Διότι στον μεν Ιεζεκιήλ από την οσφύ και επάνω έγινε γνωστός σαν ήλεκτρο· στον δε Δανιήλ ως Παλαιός των Ημερών· στον δε Ησαΐα ως καλυπτόμενος από τα Σεραφείμ. Ανόμοιος. Εσύ λοιπόν πώς τον γνωρίζεις, ως ήλεκτρο ή ως Παλαιό των Ημερών; Ορθόδοξος. Έχοντας διδαχθεί από αυτούς, γνωρίζω ότι είναι ανώτερος από όλα όσα τους αποκαλύφθηκαν. Διότι, εάν δεν ήταν ανώτερος από αυτά, δεν θα εμφανιζόταν με διαφορετικούς τρόπους· και για τον λόγο αυτόν ο Μονογενής λέει: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό». Ανόμοιος. Άλλο πράγμα είναι το να έχει δει κανείς και άλλο το να έχει γνωρίσει; Ορθόδοξος. Προκειμένου περί του Θεού δεν διαφέρει το ένα από το άλλο· διότι ο ίδιος ταύτισε την όραση με τη γνώση, λέγοντας: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει; Φίλιππε, αυτός που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα μου». Ανόμοιος. Εάν γνωρίζεις ότι είναι ανώτερος από τα φαινόμενα, τότε γνωρίζεις και τι είναι. Ορθόδοξος.

Και στο χέρι του κρατούσε έναν άνθρακα, τον οποίο πήρε με τη λαβίδα από το θυσιαστήριο, και άγγιξε το στόμα μου. Εκείνος μεν που ερμηνεύει το ρητό ιουδαϊκά, θα πει ότι ο Κύριος εμφανίστηκε στον τόπο της Ιερουσαλήμ, καθήμενος σε θρόνο ψηλό και υπερυψωμένο, και τα Σεραφείμ στέκονταν γύρω του· και η φωτιά που πάρθηκε από το θυσιαστήριο των ολοκαυτωμάτων από το Σεραφείμ προσφέρθηκε στο στόμα του Προφήτη, για τον καθαρισμό των χειλιών του. Εμείς όμως, που έχουμε πιστέψει ότι τα του νόμου αποτελούν υπόδειγμα και σκιά των επουρανίων, ως οίκο μεν ονομάζουμε το συνολικό σύστημα της νοητής και αισθητής κτίσεως, ως υπερυψωμένο δε θρόνο την κυριαρχία και δεσποτεία του Θεού επί των πάντων· και ως Σεραφείμ τις υπερκόσμιες δυνάμεις. —Διότι, εάν αυτά ήταν (όπως φαντάστηκαν μερικοί) τα δύο ημισφαίρια του ουρανού, τα οποία φαίνονται κατά μέρη πάνω από τη γη, έχοντας το καθένα από έξι μέρη, σαν φτερά, τα οποία χρησιμοποιούν για την ταχύτατη κίνηση, πώς απεστάλη το ένα από αυτά, ή πώς αποσπάστηκε από το άλλο, εφόσον η φύση του ουρανού είναι ενιαία; Αλλά, όπως είπα, πρόκειται για υπερκόσμιες δυνάμεις, που έχουν καταξιωθεί να βρίσκονται στην εγγύτατη θέση [στον Θεό] λόγω της τελειότητάς τους στον αγιασμό· και μία από αυτές ήλθε προς τον Προφήτη. Διότι, όπως ο επί πάντων Θεός δεν απαξιώνει να εγκύπτει από τον ουρανό για τη φροντίδα των ανθρώπων, έτσι ούτε οι επιμέρους δυνάμεις αρνούνται να διακονήσουν για την ευεργεσία των ανθρώπων.

Παρόμοια, λοιπόν, με αυτά και ο Ησαΐας, αφού είδε Εκείνον που καθόταν επάνω σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο και αφού αντίκρισε τη δόξα Του να έχει γεμίσει ολόκληρο τον οίκο του κόσμου, καθώς και τα Σεραφείμ γύρω Του να αναφωνούν με έκπληξη εκείνη τη φωνή, τότε αποκάλεσε τον εαυτό του ταλαίπωρο, τότε αναγνώρισε την ακαθαρσία στα χείλη του, γι' αυτό και αξιώθηκε την κάθαρση μέσω των Σεραφείμ. —Παρατήρησε δε, ότι τα παραπτώματά του δεν ήταν διάχυτα σε κάθε πράξη και ενέργεια, αλλά ήταν περιορισμένα μόνο στα χείλη και στα λόγια.

Ότι ούτε οπτασία ούτε χρησμωδία συμβαίνει χωριστά από τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Ο προφήτης Ησαΐας είπε: «Είδα τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, και Σεραφείμ στέκονταν γύρω του, έξι πτέρυγες είχε το καθένα». Και μετά από λίγο λέει: «Και μου είπε ο Κύριος: Πήγαινε και πες σε αυτόν τον λαό: Θα ακούσετε με την ακοή σας, και δεν θα κατανοήσετε, και βλέποντας θα δείτε, και δεν θα αντιληφθείτε. Διότι επάχυνε η καρδιά του λαού αυτού», και τα εξής. Όσον αφορά, λοιπόν, την ίδια τη διάταξη και την ακολουθία του προφητικού κειμένου, ο επί πάντων Πατέρας είναι εκείνος που φανερώθηκε και χρησμοδότησε στον προφήτη. Όμως, ο υιός της βροντής, αφού διακήρυξε εξαίσια πράγματα και εξέφρασε λόγια πιο φοβερά και από τη βροντή, του οποίου γνώρισμα δεν είναι το «Δεν ήταν», αλλά το «Ήταν ο Λόγος», είπε ότι ο Υιός ήταν εκείνος που φανερώθηκε και χρησμοδότησε στον προφήτη. Διότι λέει στο δικό του σύγγραμμα: «Γι' αυτό τον λόγο δεν μπορούσαν οι Ιουδαίοι να πιστέψουν στον Ιησού, διότι είπε ο Ησαΐας για αυτούς: Έχουν τυφλωθεί οι οφθαλμοί τους, και έχει πωρωθεί η καρδιά τους, ώστε να μη δουν με τους οφθαλμούς, και κατανοήσουν με την καρδιά, και επιστρέψουν, και τους θεραπεύσω».

Διότι ο σοφός Ματθαίος ανέφερε ότι, όταν πια ο πειράζων Σατανάς είχε αποδράσει και απομακρυνθεί στο μηδέν από τον Χριστό που είχε νηστεύσει, «Ιδού, άγγελοι προσήλθαν και τον διακονούσαν». Και βεβαίως, γύρω από τον υπερφυή και εξυψωμένο θρόνο του στέκονται τα Σεραφίμ δοξολογώντας, ονομάζοντάς τον άγιο και μάλιστα Κύριο των δυνάμεων, και λέγοντας ότι ο ουρανός και η γη είναι πλήρη από τη δόξα του. Εκείνος λοιπόν που εξουσιάζει εξίσου τα πάντα, έχοντας ίση ενέργεια και ίση δύναμη με τον Πατέρα και όχι μικρότερη δόξα (διότι τα πάντα είναι πλήρη από τη δόξα του), και που διακηρύσσει ότι κατέχει τη φυσική ταυτότητα με τον μεγαλύτερο των πάντων, πώς είναι δυνατόν να μην έχει το ισοστάσιο; Ή μήπως έχεις κάτι να σκεφτείς ή να εκφράσεις, σύμφωνα με το οποίο ενδεχομένως η μεν δόξα του Πατέρα θα υπερτερούσε, ενώ η δόξα του Υιού θα μειονεκτούσε, μην έχοντας τη δυνατότητα να συμπορεύεται και αδυνατώντας να συνεκταθεί λόγω έλλειψης ισότητας; Β. Δεν θα μπορούσα να σκεφτώ κάτι τέτοιο. Α. Και τι λοιπόν μας σημαίνει το χέρι του Πατέρα; Άραγε την παντουργική ενέργεια, δηλαδή την ισχύ; Διότι ο λόγος περί Θεού είναι πάντοτε ανώτερος από κάθε σωματική φαντασία. Β. Θα μπορούσε εύλογα να αναφέρεται και στα δύο, όπως νομίζω· διότι σε τίποτα δεν βλάπτει. Α. Πολύ σωστά, αλλά αυτό που πιστεύεται ως υποδεέστερο και κατώτερο σε σχέση με εκείνο που υπερτερεί, πώς θα μπορούσε πλέον να θεωρείται και να ονομάζεται ίσο στο έργο και ισοδύναμο;

«Και γεμάτος ήταν ο οίκος από τη δόξα του. Και τα Σεραφείμ στέκονταν γύρω του· έξι πτέρυγες είχε το ένα και έξι πτέρυγες το άλλο· και με τις δύο σκέπαζαν το πρόσωπο, με τις δύο τα πόδια και με τις δύο πετούσαν, και έκραζε το ένα προς το άλλο» τον αγιασμό που αρχίζει μεν τριπλός, καταλήγει δε σε μονάδα και σε μία κυριότητα. Άραγε σου φαίνεται λοιπόν ότι ο Υιός κατέχει ίση δόξα; Διότι, όπου υπάρχει ο ύψιστος θρόνος και η ισότιμη υπεροχή και η κυκλική στάση των ουράνιων δυνάμεων, η οποία φανερώνει το μέτρο της υποταγής των δημιουργημάτων και προσμαρτυρεί τη δόξα της κυριότητας σε αυτόν που κάθεται στον θρόνο, ποιος χώρος αμφιβολίας θα μπορούσε να υπάρξει, ή πώς να είναι αμφίβολο ότι έχει ήδη φτάσει στον πιο βαθύ πυθμένα της αμάθειας εκείνος που νομίζει ότι ο Υιός δεν λαμπρύνεται με τη φυσική κυριότητα του Πατρός; Β. Είναι βέβαιο, και ο λόγος αυτός είναι αληθινός. Α. Θα δεχόσουν, φίλε μου, ότι δεν σφάλλουμε λέγοντας, τόσο εγώ όσο και εσύ και όποιος άλλος το πιστεύει, ότι στον κατά φύσιν Θεό έχει αποδοθεί η εξουσία πάνω σε όλη την κτίση, και τα πάντα ανήκουν στον Θεό, για να το πούμε συνοπτικά, ο ουρανός και η γη και τα πάντα μέσα σε αυτά; Β. Βεβαιότατα. Α. Άρα, εξίσου ανήκουν στον Θεό και Πατέρα όσοι διάγουν την άνω μακάρια ζωή, οι άγγελοι και οι αρχάγγελοι και οτιδήποτε βρίσκεται πέρα από αυτούς· θα ανήκουν δε και στον ίδιο τον Υιό.

Διότι, νομίζω, θα μπορούσε να πει κάποιος: Αν, εφόσον έγινε άνθρωπος, γι' αυτό ονομάζεται Πρωτότοκος, και αυτή είναι η κατάλληλη στιγμή για να προσκυνείται, όταν δηλαδή λέγεται ότι έχει υποστεί την κατεξοχήν κένωση, τότε ο καιρός της κένωσής του θα αποτελεί γι' αυτόν τον καιρό της αληθινής του δόξας, ενώ η κατάσταση πριν από την ενανθρώπηση θα είναι κάτι το μικροπρεπές και άδοξο, τότε που, αν και υπήρχε στη μορφή και την ισότητα του Πατέρα, όπως είναι γραμμένο, κατήλθε σε μια τόσο υποβιβασμένη φύση, εννοώ βέβαια την ανθρώπινη. Αλλά, αν πράγματι ήταν άδοξος και απείχε πολύ από το να είναι άξιος προσκύνησης, για ποιο λόγο τα Σεραφίμ περιέστειχαν σε κύκλο τον Υιό, καθώς καθόταν στον θρόνο της θεότητας, τιμώντας τον με ύμνους και δοξολογίες, αποκαλώντας τον Κύριο Σαβαώθ και λέγοντας ότι ο ουρανός και η γη είναι γεμάτα από τη δόξα του;

Διότι, λέει, είδα «τον Κύριο Σαβαώθ καθήμενο επί θρόνου υψηλού και επηρμένου». Και τα Σεραφείμ στέκονταν γύρω του, και δοξολογούσαν τον Κύριο που βρισκόταν στον θρόνο, απλώνοντας τις φτερούγες τους. Έτσι είχαν τοποθετηθεί και στην Αγία Σκηνή, ώστε να επισκιάζουν με τις φτερούγες τους το ιλαστήριο. Αν μάλιστα τα χερουβίμ που ήταν κατασκευασμένα από χρυσό είχαν φωνή και λόγο, θα δοξολογούσαν ως Κύριο Σαβαώθ τον Μονογενή Υιό, ο οποίος εκ φύσεως προέρχεται από τον Θεό Πατέρα και φανερώθηκε με μορφή δούλου. <Και τα οποία μαζί με τους διάφορους καθαρμούς και τα δικαιώματα της σαρκός επιβάλλονταν μέχρι τον καιρό της διορθώσεως.> Ο νόμος δεν τελειοποίησε κανέναν κατά τη συνείδηση, αλλά μάλλον εισήγαγε διδασκαλίες περί καθαρμών και αφηγήσεις περί ραντισμών «για την καθαρότητα της σαρκός». Διότι ως αυτό το σημείο μόλις που φτάνει η δύναμη της νομικής ιερωσύνης. Επειδή, αν κάποιος άγγιζε νεκρό ή λεπρό, ή αν πάθαινε γονόρροια, έπρεπε να πλυθεί, και έτσι εθεωρείτο ότι καθαρίζεται. Αυτά όμως ήταν δικαιώματα της σαρκός, δηλαδή σαρκικές εντολές, οι οποίες δικαίωναν σαρκικά αυτούς που κατά σάρκα θεωρούνταν ακάθαρτοι. — Ότι βέβαια ο Θεός δεν επέτρεπε στους εξ αίματος Ισραηλίτες να παραμένουν ασύνετα προσκολλημένοι στις κατά τον νόμο σκιές, θα το γνωρίσουμε από τα ίδια τα ιερά γράμματα. Διότι πρόσταξε μεν να θυσιάζεται ο αμνός ως τύπος του Χριστού, αλλά να τον τρώνε ντυμένοι σαν οδοιπόροι, σημαίνοντας ότι αυτά που ανήκουν στους τύπους δεν θα παραμείνουν για πάντα, αλλά τρόπον τινά θα σπεύσουν προς την αλήθεια. <Και ύβρισε το Πνεύμα της χάριτος.> Όπως ακριβώς ο στρατιώτης που ρίπτει την ασπίδα και αποφεύγει τη μάχη δεν πρέπει να τιμάται με δεύτερα στρατιωτικά διακριτικά, αλλά να τιμωρείται αμέσως και να δίνει λόγο για τη δειλία του, κατά τον ίδιο τρόπο, νομίζω, αυτοί που υβρίζουν μια τόσο σεπτή και αξιοθαύμαστη χάρη δεν πρέπει να τιμώνται με δεύτερη δωρεά του Πνεύματος, αφού αθετήθηκε η πρώτη, αλλά πρέπει πλέον να υπόκεινται σε τιμωρίες. Διότι «η δική τους απιστία δεν θα καταργήσει την πίστη του Θεού», ούτε, επειδή κάποιοι καταφρόνησαν οπισθοχωρώντας, θα θεωρήσουμε ότι η θεία χάρη είναι αβέβαιη. Απεναντίας, ο Κριτής των όλων θα επιβάλει τιμωρίες σε αυτούς που δεν διστάζουν να διολισθήσουν σε τέτοια ασέβεια, ώστε να καταπατήσουν τον Υιό του Θεού και να υβρίσουν το Πνεύμα της χάριτος, εν τω οποίω αγιάστηκαν και έγιναν κοινωνοί της θείας φύσεως. <Η οποία έχει μεγάλη μισθαποδοσία.> Διότι με την υπομονή και με το να μην αποκάμνουν εύκολα στην εκπλήρωση των εξαίρετων κατορθωμάτων, αλλά να διψούν πάντοτε και να είναι αχόρταγοι και να επιθυμούν απλήστως κάθε αγαθό έργο, και να συσσωρεύουν για τον εαυτό τους την επιδοκιμασία από τις πράξεις τους, έχοντας τέτοια προθυμία σαν κι αυτή που έχουν οι εραστές του πλούτου, για τους οποίους έχει γραφτεί: «Εκείνος που αγαπά το ασήμι δεν θα χορτάσει ασήμι». Εάν λοιπόν εκείνους δεν τους χορταίνουν τα γήινα, τα πρόσκαιρα και τα φθαρτά, πώς δεν είναι αναγκαίο να έχουμε εμείς θερμότερες επιθυμίες, ώστε να κερδίσουμε τα δώρα του Θεού, τα οποία εκτείνονται σε ατελεύτητους αιώνες και προσφέρουν ατέρμονη ευφροσύνη; <Με την πίστη κατανοούμε ότι οι αιώνες καταρτίστηκαν με τον λόγο του Θεού, έτσι ώστε αυτά που βλέπονται να μην έχουν γίνει από φαινόμενα πράγματα.> Μέγα λοιπόν και εξαίρετο αγαθό είναι η πίστη. Διότι παρέχει πλουσιοπάροχα την αποβολή των αμαρτιών, την κάθαρση από κάθε ρύπο. Είναι επίσης πρόξενος της νυμφικής ενώσεως με τον Θεό, και οδός προς τον αγιασμό και την υιοθεσία, και με μια λέξη η προξενήτρα κάθε αγαθού. Έτσι έγιναν ευδόκιμοι οι πατέρες, έτσι απέκτησαν λαμπρή και ξακουστή δόξα. Πολλοί δε υπερίσχυσαν και αυτού του θανάτου, και στεφανώθηκαν με το αμάραντο στεφάνι της δόξης. <Με την πίστη ο Νώε, αφού χρηματίστηκε από τον Θεό για εκείνα που δεν φαίνονταν ακόμη, έδειξε ευλάβεια και κατασκεύασε κιβωτό για τη σωτηρία του οίκου του.> Επειδή λοιπόν ολόκληρη η γη είχε διαφθείρει την οδό της, όπως είναι γεγραμμένο, και η καρδιά του ανθρώπου ρέπει «προς τα πονηρά από τη νεότητά του», ο Θεός επέφερε κατακλυσμό σε ολόκληρη τη γη, σαν να αναδημιουργούσε έναν κήπο που είχε γεμίσει άγρια βλάστηση και είχε χερσωθεί, διατηρώντας σε αυτόν ένα ευγενές φυτό, τον πανάριστο Νώε, ώστε από αυτόν να σωθεί και πάλι πάνω στη γη το ανθρώπινο γένος, αναστοιχειούμενο τρόπον τινά σε μια νέα αρχή.

και «τα Σεραφείμ στέκονταν γύρω του» και έψαλλαν δυνατά τον ύμνο του αγιασμού, ο οποίος στην αρχή είναι τριαδικός, αλλά καταλήγει σε μία μονάδα και σε μία κυριότητα. Μήπως σου φαίνεται, λοιπόν, ότι ο Υιός κατέχει την ισοτιμία στη δική του δόξα; Διότι, όπου υπάρχει ο ύψιστος θρόνος, και η ισάξια υπεροχή, και η κυκλική παράταξη των ουράνιων δυνάμεων, η οποία φανερώνει το μέτρο της υποταγής των κτιστών όντων και επιβεβαιώνει τη δόξα της κυριότητας σε Εκείνον που κάθεται στον θρόνο, ποιο περιθώριο αμφιβολίας μπορεί να υπάρχει ως προς το ότι ο Υιός καταυγάζεται από τη φυσική κυριότητα του Πατρός; Όμως, παρότι ο Κύριος είναι ομόδοξος και ομόθρονος, ως Υιός προς τον Πατέρα και Θεός προς τον Θεό, φαίνεται σχεδόν σαν να αναβιβάζεται και πάλι στην αρχή αυτής της τόσο λαμπρής και υπερκόσμιας δόξας εξαιτίας της σάρκας και της ένσαρκης οικονομίας, όταν ακούει το «Κάθου εκ δεξιών μου έως αν θω τους εχθρούς σου υποπόδιον των ποδών σου».

Και ότι ο λόγος είναι αψευδής, το επιβεβαιώνει επιπλέον λέγοντας: Γι' αυτό και δι' αυτού λέμε στο Θεό το αμήν, προς δόξαν Του μέσω ημών. Επειδή, δηλαδή, αυτός είναι ο μεσίτης, μέσω του οποίου και μόνο είναι προσιτός ο Πατέρας, και στον οποίο υπάρχει κάθε πνευματική δωρεά, δι' αυτού οπωσδήποτε θα γίνεται και κάθε κατάληξη προσευχής· και αυτό είναι το αμήν. Και προς αυτό μας έχει διαπαιδαγωγήσει ο ίδιος ο Υιός, λέγοντας στους αγίους αποστόλους: «Και εκείνη την ημέρα δεν θα με ρωτήσετε τίποτα. Αμήν, αμήν σας λέω, ό,τι αν ζητήσετε από τον Πατέρα, θα σας το δώσει στο όνομά μου. Έως τώρα δεν ζητήσατε τίποτα στο όνομά μου. Να ζητάτε και θα λάβετε, για να είναι η χαρά σας ολοκληρωμένη». Μέσω αυτού, λοιπόν, απευθύνεται το αμήν στον Θεό Πατέρα, προς δόξα Του μέσω ημών. Διότι είναι συνήθειά μας να κλείνουμε το τέλος κάθε προσευχής στο όνομα του Χριστού. Το ότι δε δεν θα μπορούσε ο ίδιος να στερηθεί το δικαίωμα να δοξολογείται, θα το δούμε εύκολα από τον μακάριο Ιακώβ που προφητεύει: «Ιούδα, εσένα θα αινέσουν οι αδελφοί σου»· διότι ο Χριστός βλάστησε από τη φυλή του Ιούδα κατά σάρκα. Αλλά και από τον προφήτη Ησαΐα που λέει: «Είδα τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο», και τα Σεραφείμ να στέκονται γύρω, να τον αποκαλούν άγιο, να τον ονομάζουν Κύριο Σαβαώθ, και να λέγουν ότι ο ουρανός και η γη είναι πλήρη από τη δόξα Του.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι. Ότι μόνος κατά φύση Υιός εκ του Πατρός είναι ο Μονογενής, ως προερχόμενος από αυτόν και ευρισκόμενος μέσα σε αυτόν. <Κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό· ο Μονογενής Θεός που βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε.> Παρατήρησε λοιπόν πάλι εδώ τη νηφαλιότητα του πνευματοφόρου. Δεν αγνόησε ότι οπωσδήποτε κάποιοι θα πουν, εξετάζοντας με μεγαλύτερη αυστηρότητα τα όσα ειπώθηκαν για τον Μονογενή: Είπες, ω άνθρωπε, ότι έχεις δει «τη δόξα του, δόξα ως Μονογενούς παρά του Πατρός»· και έπειτα, ενώ έπρεπε να μας αναλύσεις λεπτομερέστερα την εξήγηση γι' αυτά και να πεις κάτι θεοπρεπές και εξαίσιο, εσύ έκανες την απόδειξη με βάση την υπεροχή του έναντι του Μωυσή και τα μέτρα του Ιωάννη, σαν να μην ήταν δυνατόν να φανεί αλλιώς η δόξα του, αν και ο μακάριος προφήτης Ησαΐας λέει: «Είδα τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο ψηλό και υπερυψωμένο, και ο οίκος ήταν γεμάτος από τη δόξα του, και Σεραφείμ στέκονταν γύρω του, έχοντας έξι πτέρυγες το ένα και έξι πτέρυγες το άλλο, και με τις δύο κάλυπταν το πρόσωπό τους, και με τις δύο κάλυπταν τα πόδια τους, και με τις δύο πετούσαν· και έκραζαν ο ένας προς τον άλλον και έλεγαν: Άγιος, άγιος, άγιος ο Κύριος Σαβαώθ, πλήρης όλη η γη από τη δόξα του».

Εσύ όμως πάλι, αυτόν που έχει φανερωθεί από τον Θεό και γι' αυτό είναι Θεός, τον συγκαταλέγεις στα δημιουργήματα, και τον θεωρείς μέρος του κόσμου, και αν όχι ίσως αυτού του κόσμου, πάντως κάποιου άλλου. Διότι, όσον αφορά τον λόγο περί δημιουργίας, η όποια νοούμενη διαφορά των κόσμων δεν έχει απολύτως καμία σημασία. Έπειτα, τον Λόγο που κάθεται στον ίδιο θρόνο με αυτόν που τον γέννησε, δεν ντρέπεσαι να τον συγκαταλέγεις στους δορυφόρους και στους παραστάτες; Διότι, πώς δεν ακούς τον Γαβριήλ να λέει προς τον Ζαχαρία: «Εγώ είμαι ο Γαβριήλ που παρίσταμαι ενώπιον του Θεού, και στάλθηκα για να σου μιλήσω»· και τον Ησαΐα πάλι να λέει: «Είδα τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο ψηλό και υπερυψωμένο, και τα Σεραφείμ στέκονταν γύρω του». Και το πιο παράδοξο είναι ότι ο προφήτης έβλεπε τον Υιό, και τον ονόμαζε Κύριο Σαβαώθ, και τον παρουσιάζει με την τάξη βασιλιά να δορυφορείται από τις ανώτατες δυνάμεις. Ότι δε έβλεπε ξεκάθαρα τη δόξα του Μονογενούς, το μαρτυρεί ο σοφός Ιωάννης λέγοντας: «Αυτά τα είπε ο Ησαΐας, επειδή είδε τη δόξα του και μίλησε για αυτόν». Γι' αυτό ακριβώς και ο θεσπέσιος Παύλος, ξεκινώντας από το γεγονός ότι κάθεται στον ίδιο θρόνο με τον Θεό και Πατέρα, και από το ότι ονομάζεται Υιός κατά φύση, φτάνοντας στην ακριβέστατη κατανόηση του μυστηρίου και συλλέγοντας τη γνώση της θεωρίας γι' αυτόν, λέει: «Διότι σε ποιον από τους αγγέλους είπε ποτέ», ο Θεός και Πατέρας δηλαδή, «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα;».

Ιωάννης 12, 41 Από τα όσα δηλώνει εδώ, ότι δηλαδή ο Υιός έχει τόσο μεγάλη δόξα, την οποία είδε ο Ησαΐας, είναι φανερό ότι δεν υπάρχει καμία διαφορά μεταξύ Πατρός και Υιού. Διότι δεν υπάρχει κάτι περισσότερο που να μπορεί να αντικρίσει ο άνθρωπος, ούτε αναφέρει η Γραφή κάτι άλλο μεγαλύτερο από αυτό. Επειδή τα Σεραφείμ, τα οποία είδε ο Ησαΐας κάτω από τον θρόνο του Θεού, είναι ανώτερα και τιμιότερα από όλους τους αγγέλους. Η δε αναφορά στον «θρόνο» σημαίνει τη δεσποτική φύση ή το να κάθεται με βασιλική τάξη, ενώ παρίστανται αυτοί που έχουν το σχήμα της δουλείας της κτίσεως.

Θα είναι τόσο ακαταμάχητοι και φοβεροί, ώστε να μπορούν να νικούν χωρίς μάχη, καθώς κανείς δεν θα αντιπαρατάσσεται, ήτοι δεν θα έχει ικανή δύναμη για βοήθεια. Θα υπάρξει δε θρήνος εκείνο τον καιρό και σύμμικτη βοή, ώστε μερικοί να μη νομίζουν τίποτε άλλο, παρά ότι η βοή της θάλασσας διασκορπίζεται στη χώρα των Ιουδαίων. Θα υπάρξει επίσης σκληρό σκοτάδι, και όχι βέβαια αυτό που νοείται ως ομίχλη και νύχτα, αλλά μάλλον αυτό που προέρχεται από τους τρόμους και την απόγνωση. Διότι τα πάρα πολύ βαριά κακά σκοτίζουν τον νου. Επομένως, ο Θεός των όλων μας ωφελεί διαρκώς. Διότι δεν προαναγγέλλει μάταια τα μελλοντικά γεγονότα και περιγράφει με ακρίβεια το μέγεθος των κακών, ώστε, επειδή πολλές φορές είμαστε ανεπίδεκτοι νουθεσίας και θεωρούμε ως μηδέν τον λόγο που μας καλεί σε μετάνοια, τουλάχιστον, τρέμοντας μήπως περιπέσουμε σε τέτοιες φοβερές τιμωρίες, να δεχθούμε μέσα μας τον θείο φόβο, και αποστρεφόμενοι τα πονηρά, να στρέψουμε την καρδιά μας στο να επιλέξουμε επιτέλους το αγαθό. <Και συνέβη τη χρονιά που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας, είδα τον Κύριο Σαβαώθ, να κάθεται σε θρόνο υψηλό και επηρμένο· και ο οίκος ήταν πλήρης από τη δόξα του. Και Σεραφείμ στέκονταν γύρω του. Έξι πτέρυγες είχε το ένα, και έξι πτέρυγες το άλλο. Και με τις δύο κατακάλυπταν τα πρόσωπα, με τις δύο κατακάλυπταν τα πόδια, και με τις δύο πετούσαν.>

Επειδή όμως αρνήθηκαν τη βασιλεία του και έπεσαν σε ανοσιότητα ηθών. Γι' αυτό άκουσαν τη φωνή που έλεγε: «Ιδού, αφήνεται έρημος ο οίκος σας». Σε καθένα από τα Σεραφείμ λέει ότι είχαν εκφύει έξι πτέρυγες, ώστε με τις δύο να σκεπάζουν το πρόσωπο, με τις δύο τα πόδια και με τις υπόλοιπες να πετούν. Η λέξη Σεραφείμ ερμηνεύεται ως εμπρηστές ή θερμαίνοντες. Διότι τίποτα δεν είναι ψυχρό στις άνω δυνάμεις, οι οποίες βρίσκονται πάρα πολύ κοντά στον Θεό. Με αυτόν τον τρόπο και εμείς οι ίδιοι, προσκολλώμενοι μέσω της πίστεως και της αγαθής και απολύτως σύμφωνης με τον νόμο ζωής, γινόμαστε ζέοντες στο πνεύμα και θερμοί στην αγάπη προς τον Θεό. Το ότι τα Σεραφείμ κάλυπταν με τις πτέρυγες το πρόσωπο και τα πόδια, ενώ με τις δύο πετούσαν, αποτελεί σύμβολο του ότι δεν μπορεί κανείς να δει ούτε αρχή ούτε τέλος στις έννοιες ή στους λόγους περί του Θεού. Διότι η κεφαλή και το πρόσωπο σημαίνουν την αρχή, ενώ τα πόδια το τέλος. Διότι το Θείο είναι άναρχο και δεν γνωρίζει τέλος. Κατανοούμε δε με δυσκολία μόνο τα ενδιάμεσα, εννοώ αυτά που αφορούν τους χρόνους, κατά τους οποίους όσα δεν υπήρχαν κάποτε, ήλθαν στην ύπαρξη. Πετούν μάλιστα επειδή δεν έχουν τίποτα το χαμερπές.

Ιδού λοιπόν, λέει, ο Κύριος κάθεται πάνω σε ελαφριά νεφέλη και θα έρθει στην Αίγυπτο. Αλλά τι άραγε να θέλει να υποδηλώσει το ότι ο Κύριος φαίνεται πάνω σε ελαφριά νεφέλη; Ας πούμε λοιπόν όπως έχει: Κάποιοι από τους εξηγητές είπαν ότι ελαφριά νεφέλη είναι η αγία σάρκα του Κυρίου, δηλαδή, ο ναός που ελήφθη από την Παρθένο. Και την παρομοιάζουν με νεφέλη, επειδή ακριβώς απαλλάχθηκε εντελώς από τις πιο γήινες ορμές και επιθυμίες και βρίσκεται ψηλά και σαν σε ύψος. Διότι είναι αληθινά πάναγνο και απαλλαγμένο από κάθε γήινη ακαθαρσία το άγιο σώμα του Σωτήρα όλων μας Χριστού. Άλλοι πάλι θεώρησαν ότι ονομάστηκε ελαφριά νεφέλη η αγία Παρθένος. Εγώ όμως νομίζω ότι το να λέγεται πως Αυτός κάθεται πάνω σε ελαφριά νεφέλη, ίσως υποδηλώνει σε εμάς το πλάτος και άλλων εννοιών. Διότι με πολλούς τρόπους οι μακάριοι προφήτες, ατενίζοντας τη δόξα του Θεού, κατέγραψαν τα οράματά τους. Διότι ο μεν Ησαΐας λέει ότι είδε τον Κύριο Σαβαώθ πάνω σε θρόνο ψηλό και υπερυψωμένο, με τις ανώτατες λογικές δυνάμεις να στέκονται γύρω Του, να Τον υμνολογούν και να λένε ότι ο ουρανός και η γη είναι πλήρη από τη δόξα Του. Ο δε πάνσοφος Δανιήλ τοποθετεί τον Παλαιό των ημερών να κάθεται πάνω σε θρόνο· και βεβαιώνει ότι χίλιες χιλιάδες Τον υπηρετούν και λέει ότι μύριες μυριάδες στέκονται γύρω Του· και ότι τον είδε σαν Υιό ανθρώπου να έρχεται με τις νεφέλες, και όσα έθεσε στη συνέχεια.

Και τον σπαργάνωσε. (A f. 30 b, C f. 108 b, E f. 81, F f. 766, H f. 86, I f. 75) Όταν δεις βρέφος σπαργανωμένο, μην περιορίσεις τη διάνοιά σου μόνο στην κατά σάρκα γέννησή του, αλλά ανυψώσου στη θεωρία της θεοπρεπούς του δόξας· ανέβα στον ουρανό· έτσι θα τον αντικρίσεις στα ανώτατα υψώματα, να κατέχει την υπέρτατη δόξα, θα τον δεις να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο· θα ακούσεις τα Σεραφείμ να τον υμνολογούν και να λέγουν ότι πλήρης είναι ο ουρανός και η γη από τη δόξα του.

Ότι τα σύμπαντα προσκυνούν τον Δημιουργό και τιμούν με ακατάπαυστους ύμνους τον Δεσπότη των όλων, μπορεί κανείς να το διαπιστώσει σε όλη τη θεόπνευστη Γραφή. Έτσι και ο θεσπέσιος προφήτης Ησαΐας λέει: «Είδα τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο υψηλό και επηρμένο· και Σεραφείμ στέκονταν γύρω του, έξι πτέρυγες είχε το ένα και έξι πτέρυγες το άλλο. Και με τις δύο μεν κατασκέπαζαν το πρόσωπο, με τις δύο τα πόδια, και με τις δύο πετούσαν· και αντιφωνώντας το ένα στο άλλο, αποκαλούσαν άγιο τον Κύριο των δυνάμεων». Διότι αυτό σημαίνει το Σαβαώθ. Παρατήρησε, λοιπόν, πώς οι ανώτατες, άγιες και λογικές δυνάμεις, δηλαδή τα Σεραφείμ, έχοντας τη θέση που αρμόζει σε δούλους, περιστοιχίζουν τον θείο θρόνο, σαν να αποδίδουν τους δοξολογικούς ύμνους ως οφειλή. Άραγε, θα ρωτήσω, ω γενναίε, σε ποιον θα ταίριαζε να κάθεται σε θρόνο υψηλό και επηρμένο; Και σε ποιον το να παρίσταται και να λειτουργεί; Αλλά νομίζω πως οπωσδήποτε θα απαντήσεις, έχοντας πειστεί από το ίδιο το γεγονός, ότι η μεν καθέδρα αποδεικνύει το δεσποτικό αξίωμα, ενώ η παράσταση αποτελεί ίδιον του δούλου. Σύμφωνο με τα λόγια του Ησαΐα θα βρούμε και τον ίδιο τον μακάριο Δαβίδ: «Διότι ο Κύριος», λέει, «ετοίμασε τον θρόνο του στον ουρανό, και η βασιλεία του θα δεσπόσει επί πάντων».

Διότι εκείνο που έχει ακόμη ανάγκη προσθήκης είναι ατελές. Και πώς πάλι έλαβε σε υστερότερους καιρούς το να προσκυνείται, εφόσον φαινόταν ότι το κατείχε αυτό εξ αρχής; Διότι τον προσκυνά ο Αβραάμ στη δρυ του Μαμβρή, τον προσκυνά και ο Μωυσής στη βάτο όταν λέει: «Εγώ είμαι ο ων». Και πώς, όπως λέει ο Δανιήλ, «Μύριες μυριάδες τον υπηρετούσαν»; Και πώς πάλι φαίνεται να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, και να δορυφορείται και να δοξολογείται από τα Σεραφείμ; Πώς πάλι οι επουράνιες δυνάμεις, ακούγοντας δια του Πνεύματος το: «Ανοίξτε τις πύλες σας, άρχοντες», και ρωτώντας: «Ποιος είναι αυτός ο βασιλιάς της δόξας;», άκουγαν ως απάντηση: «Ο Κύριος των δυνάμεων, αυτός είναι ο βασιλιάς της δόξας»; Αυτός δεν έγινε αργότερα Κύριος των δυνάμεων, αλλά αυτός είναι ανέκαθεν ο Κύριος των δυνάμεων. Εάν λοιπόν φαίνεται ότι ήταν αυτό που είναι και τώρα, ακόμη και πριν από τον καιρό της παρουσίας του στον κόσμο, θα ήταν περιττό, ή μάλλον γεμάτο κίνδυνο, το να λέγεται ότι ο Υιός επιδέχεται τροπή· ή ότι έλαβε ως αμοιβή της αγαθής του προαίρεσης την υιότητα, και το να είναι Σοφία, και Λόγος, και Θεός. Διότι, όντας άτρεπτος και αναλλοίωτος, είναι όμοιος σε όλα με εκείνον που τον γέννησε.

Το έντονο και ακόρεστο, τρόπον τινά, της επιθυμίας των ανώτατων δυνάμεων για θεοπτία, φαίνεται να υποδηλώνεται από το ότι τα Χερουβίμ ατενίζουν διαρκώς το ιλαστήριο. Στο ίδιο δε σχήμα περιγράφει τον Υιό και ο προφήτης Ησαΐας, λέγοντας: «Είδα τον Κύριο Σαβαώθ καθήμενο σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, και Σεραφείμ στέκονταν γύρω του», και λέει ότι στο καθένα είχαν εκφυθεί έξι πτέρυγες, και με τις μεν δύο κάλυπταν τα πόδια, με τις δε δύο τα πρόσωπα, ενώ με τις άλλες πετούσαν. Και εάν κάποιος θεωρούσε ότι τα Σεραφείμ κάλυπταν το πρόσωπο, αλλά και τα πόδια του Θεού, δεν θα ήταν καθόλου παράλογο να εννοήσει κάτι τέτοιο.

Μετά από αυτά, μνημονεύουμε τον ουρανό, τη γη και τη θάλασσα, τον ήλιο και τη σελήνη, τα άστρα, ολόκληρη την κτίση, λογική και άλογη, ορατή και αόρατη, τους αγγέλους, τους αρχαγγέλους, τις δυνάμεις, τις κυριότητες, τις αρχές, τις εξουσίες, τους θρόνους, τα πολυπρόσωπα Χερουβίμ, λέγοντας ουσιαστικά τον λόγο του Δαβίδ: «Μεγαλύνατε τον Κύριο μαζί μου». Μνημονεύουμε και τα Σεραφίμ, τα οποία είδε εν Αγίω Πνεύματι ο Ησαΐας να παρίστανται γύρω από τον θρόνο του Θεού, και με τις μεν δύο πτέρυγες να κατακαλύπτουν το πρόσωπό τους, με τις άλλες δύο τα πόδια τους, και με τις άλλες δύο να πετούν και να λένε: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ». Διότι γι' αυτό τον λόγο αναπέμπουμε αυτή τη δοξολογία που μας παραδόθηκε από τα Σεραφίμ, προκειμένου να γίνουμε κοινωνοί της υμνωδίας μαζί με τις υπερκόσμιες στρατιές.

Άλλοι, λοιπόν, θεώρησαν ότι τα Σεραφείμ είναι δύο· εγώ όμως, προσηλώνοντας τη σκέψη μου στη Γραφή που λέει ότι «τα Σεραφείμ στέκονταν ολόγυρά του», θεωρώ ότι είναι πάρα πολλά, και ότι τον δορυφορούν από παντού σαν στέφανος, όπως έναν μεγάλο βασιλιά, και ότι περιβάλλουν τον ίδιο τον θρόνο για να φωτίζονται και να ζωοποιούνται από αυτόν. Και εξαιτίας αυτών των Σεραφείμ που τον περικυκλώνουν ονομάστηκε «Κύριος Σαβαώθ», το οποίο ερμηνεύεται «Κύριος των δυνάμεων ή Κύριος των στρατιών». Λέγεται ότι «είχε έξι πτέρυγες το καθένα», επειδή το καθένα είναι στολισμένο, σαν με πτέρυγες, με έμφυτες αρετές και μετεωροπόλες δυνάμεις, με τις οποίες πετούν μέσα από τον ουρανό και τον αιθέρα, χρησιμοποιώντας κάποιες νοερές ενέργειες, οι οποίες επιτελούν πράγματα ανέκφραστα σε εμάς. Διότι, όπως στους ανθρώπους οι άγιοι του Θεού μετείχαν σε «ανώτερα χαρίσματα», όπως το να προφητεύουν τα μέλλοντα, να θεραπεύουν ασθένειες, να ανασταίνουν νεκρούς, να λαλούν με γλώσσες σοφίας και να έχουν γνώση, ή όπως και στο σώμα χρησιμοποιούμε πέντε στον αριθμό φυσικά αισθητήρια (όραση, ακοή, όσφρηση, γεύση, αφή), έτσι ίσως είναι εύλογο και η φύση των αγγέλων να χρησιμοποιεί κάποιες θείες δυνάμεις που επιτελούν παράδοξα και είναι άγνωστες σε εμάς, τις οποίες ο λόγος ονόμασε «πτέρυγες». Επειδή και για τους ανέμους έχει λεχθεί: «εκείνος που περπατά πάνω σε πτέρυγες ανέμων», χωρίς βέβαια εμείς να εκπίπτουμε σε σωματικά σχήματα, θεωρώντας δηλαδή ότι οι άνεμοι φτερουγίζουν σαν πουλιά. Από τις πτέρυγες, λοιπόν, των Σεραφείμ, δηλαδή από τις δυνάμεις που επιτελούν παράδοξα έργα, «με τις δύο σκέπαζαν το πρόσωπο», όχι αυτό του Κυρίου, αλλά το δικό τους, ώστε να μην τολμούν να ατενίζουν σταθερά Εκείνον που έβλεπαν. Γι' αυτό «κανείς δεν γνώρισε τον Υιό, παρά μόνο ο Πατέρας που τον γέννησε». Και «σκέπαζαν τα πόδια» τα δικά τους, επισκιάζοντας τα έσχατα της δικής τους πορείας και, όπως θα έλεγε κανείς, τα βήματα και τις πράξεις του βίου τους, ώστε να μην παρίστανται στον βασιλιά τους με ακάλυπτα πόδια. Γι' αυτό, σκεπαζόμενα και σαν να αποκρύπτουν την πορεία της ζωής τους, άφηναν να φανεί μόνο η μεσαία κατάστασή τους, και θαύμαζαν υπερβολικά τη σοφία της ενδιάμεσης πρόνοιας και διοίκησης του ίδιου του Μονογενούς, μη τολμώντας ούτε στο πρόσωπο της θεότητάς του να ατενίσουν, ούτε ομοίως στα πόδια, εξαιτίας του απειρομεγέθους της ατελεύτητης και ακατάληπτης φύσης, αλλά εκπλήσσονταν υπερβολικά από την άρρητη θεότητα Εκείνου που έβλεπαν.

Ο Σύμμαχος το απέδωσε με αυτόν τον τρόπο: «το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας είδα τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, και όσα βρίσκονταν στα πόδια του γέμιζαν τον ναό. Σεραφείμ στέκονταν από πάνω, το καθένα είχε έξι πτέρυγες». Το ότι «εκείνα που βρίσκονταν στα πόδια του είχαν γεμίσει τον ναό» το λέει επειδή ο επίγειος ναός είχε συσταθεί στο «υποπόδιο» του Θεού· «Διότι ο ουρανός είναι ο θρόνος του, και η γη το υποπόδιο των ποδιών του». Ευλόγως λοιπόν εκείνα που «γέμιζαν» τον επίγειο οίκο λέγονταν ότι βρίσκονταν «στα πόδια» Εκείνου που φαινόταν. Τα «σεραφείμ στέκονταν από πάνω», αλλά από πάνω από τι; Από τον οίκο προφανώς, διότι ασφαλώς όχι από τον Κύριο. Και ο προφήτης θεωρεί τον εαυτό του αξιοθρήνητο, διότι «σιώπησε» μη φωνάζοντας μαζί με τα «σεραφείμ» ούτε αναπέμποντας μαζί με αυτά τον θεολογικό ύμνο του αγιασμού του Κυρίου, και λέει ότι η αιτία της σιωπής του ήταν το ότι είχε «ακάθαρτα χείλη» εξαιτίας της συναναστροφής του με τον ασεβή λαό. «Ο ένας προς τον άλλον» φώναζε και «έκραζε» λέγοντας: «Άγιος, άγιος ο Κύριος Σαβαώθ, πλήρης είναι όλη η γη από τη δόξα του». Δεν έβγαζαν μόνο μία φωνή ούτε την ανέπεμπαν όλα μαζί ταυτόχρονα και από κοινού, αλλά «ο ένας προς τον άλλον», φανερώνοντας έτσι τον θαυμασμό του καθενός και την έκπληξη για εκείνο που έβλεπαν.

Ας εξετάσουμε, λοιπόν, από εδώ και στο εξής, ποιος προφητευόταν ότι θα είναι ο τρόπος της ελεύσεως του Θεού στους ανθρώπους, πού στη γη προαναγγελλόταν ότι θα γεννηθεί, και από ποιο γένος διακηρυσσόταν ότι θα προέλθει. [Από τον Ησαΐα.] Όπως ακριβώς ο θαυμάσιος ευαγγελιστής Ιωάννης, θεολογώντας για τον Σωτήρα και Κύριό μας, δηλαδή για τον ίδιο τον Λόγο του Θεού, με μεγαλοφωνία ανώτερη από την ανθρώπινη, και αρχίζοντας την ιερή του γραφή παρουσιάζει μαζί με τη θεολογία και την ένσαρκη παρουσία Του στους ανθρώπους (αφού είπε: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος. Ούτος ην εν αρχή προς τον Θεόν. Πάντα δι' αυτού εγένετο», και αμέσως μετά προσθέτει σε αυτά: «Και ο Λόγος σαρξ εγένετο και εσκήνωσεν εν ημίν»), με τον ίδιο ακριβώς τρόπο και ο θεσπέσιος προφήτης, επειδή επρόκειτο να ανακηρύξει τον Θεό που γεννήθηκε από Παρθένο, προθεωρεί την ένδοξη θεοπτία Του, περιγράφοντας τη θεολογία ως εξής: «Από τον Ησαΐα.» «Είδα τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, και ο οίκος ήταν γεμάτος από τη δόξα του. Και Σεραφείμ στέκονταν γύρω του, έξι πτέρυγες είχε το ένα και έξι πτέρυγες το άλλο· και με τις δύο σκέπαζαν το πρόσωπό τους, με τις δύο σκέπαζαν τα πόδια τους, και με τις δύο πετούσαν.»

Βλέποντας λοιπόν ο προφήτης την εγκαθίδρυση του Σωτήρα μας στον πατρικό θρόνο της ένθεης δόξας και βασιλείας, και έχοντας εμπνευστεί από το Άγιο Πνεύμα, και επειδή επρόκειτο στη συνέχεια να περιγράψει την έλευσή Του στους ανθρώπους και τη γέννησή Του από παρθένο, προμαρτυρεί τη γνώση και τη δοξολογία που έμελλε να απλωθεί σε ολόκληρη τη γη, εισάγοντας τα Σεραφείμ να Τον περιστοιχίζουν και να αναφωνούν: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ, πλήρης πάσα η γη της δόξης αυτού». Και ποια να είναι άραγε τα Σεραφείμ που δορυφορούν τον Χριστό του Θεού, παρά ίσως χοροί αγγέλων και θείων δυνάμεων, ή ακόμη και προφητών και αποστόλων; Διότι τα Σεραφείμ ερμηνεύονται ως «αρχή του στόματός τους». Και τέτοιοι είναι οι προφήτες και οι απόστολοι, μέσω του στόματος των οποίων έγινε η απαρχή του σωτήριου κηρύγματος, γι' αυτό και έλαβαν αυτήν την ονομασία. Των οποίων και οι δυνάμεις του Αγίου Πνεύματος, που ονομάζονται «πτέρυγες», από τη μία αποκρύπτουν τα πρώτα και τα έσχατα της γνώσης του Θεού Λόγου, επειδή είναι άρρητα και ακατάληπτα ως προς τη φύση τους, ενώ από την άλλη φανερώνουν τα ενδιάμεσα της περί Αυτού οικονομίας, διότι μόνο αυτά είναι γνωστά στην ανθρώπινη φύση, ενώ όσα βρίσκονται πέραν αυτών και όσα ακολουθούν παραμένουν αποσιωπημένα ως απόρρητα. Αλλά και θείες και ουράνιες δυνάμεις θα μπορούσαν να υποδηλώνονται μέσω των Σεραφείμ, καθόσον διαφορετικά τα Σεραφείμ ερμηνεύονται ως «εμπρησμοί», γι' αυτό και έχει ειπωθεί: «ο ποιών τους αγγέλους αυτού πνεύματα, και τους λειτουργούς αυτού πυρός φλόγα».

Ξεκάθαρα, λοιπόν, έχει εκπληρωθεί το «και στο όνομά του θα ελπίσουν τα έθνη»· διότι μόνο στο όνομα του σωτήρα μας Ιησού Χριστού ήλπισαν τα έθνη των Χριστιανών, φέροντας το όνομά του, ως πατέρα της ευσέβειας την οποία έχουν παραλάβει. Και πράγματι, έχει προαναγγελθεί ότι δεν έχει δοθεί σε άλλους «ως φως» παρά μόνο στα έθνη, και μέσω αυτού, σύμφωνα με την προφητεία, άνοιξαν τα μάτια των τυφλών που παλαιότερα είχαν πωρωμένη τη διάνοια (και όχι μόνο αυτών, αλλά και όσων είχαν βλάβη στο ίδιο τους το σώμα), και εκείνοι που ήταν δεμένοι με τα δεσμά και τις αλυσίδες των αμαρτιών και κυλιόνταν προηγουμένως στο σκοτάδι και την άγνοια της αληθινής ευσέβειας, αφού ελευθερώθηκαν από τις αμαρτίες μέσω αυτού, αξιώθηκαν το φως της γνώσης και την ελευθερία που προέρχεται από τον Θεό. Εάν δε και εσύ, με την ησυχία σου, εξετάσεις επιμελώς το κείμενο σε ακολουθία με όσα έχουν ερμηνευθεί, θα διαπιστώσεις ότι απολύτως κάθε τι που δηλώνεται μέσα από αυτό έχει εκπληρωθεί με ακρίβεια μόνο στο πρόσωπο του Κυρίου και σωτήρα μας. Από τον ίδιο. «Είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο», «και τα Σεραφείμ στέκονταν γύρω του». Έπειτα, προχωρώντας παρακάτω λέει: «Και άκουσα τη φωνή του Κυρίου να λέει: Ποιον να αποστείλω, και ποιος θα πορευτεί προς τον λαό αυτόν; Και είπα: Ιδού εγώ, απόστειλέ με. Και είπε: Πήγαινε και πες σε αυτόν τον λαό: Με την ακοή θα ακούσετε και δεν θα καταλάβετε, και βλέποντας θα βλέπετε και δεν θα αντιληφθείτε».

Λόγος Θʹ. Απολογητικός προς τον πατέρα του, Γρηγόριο, με την παρουσία του Βασιλείου, όταν χειροτονήθηκε επίσκοπος Σασίμων. Αʹ. Πάλι έρχεται σε εμένα χρίσμα και Πνεύμα· και πάλι εγώ πορεύομαι πενθώντας και σκυθρωπάζοντας. Απορείτε ίσως· αλλά και ο Ησαΐας, προτού να δει τη δόξα του Κυρίου και τον θρόνο τον υψηλό και επηρμένο, και τα Σεραφείμ γύρω από Αυτόν, δεν λέγει τίποτε τέτοιο, ούτε δυσανασχετεί ούτε φοβάται. Αντιθέτως, καταφέρεται εναντίον του Ισραήλ, ενώ τον εαυτό του τον προφυλάσσει και τον εξαιρεί, σαν να μην είναι καθόλου υπαίτιος. Όταν όμως τα είδε αυτά, και άκουσε την άγια και μυστική φωνή, αποκτώντας βαθύτερη επίγνωση του εαυτού του, λέγει: «Ταλαίπωρος εγώ, διότι έχω συντριβεί», και όσα ακολουθούν στη φράση του, τα οποία παραλείπω για να αποφύγω εγώ τη βλασφημία. Βρίσκω επίσης τον Μανωέ, εκείνον τον παλαιό άνδρα στο βιβλίο των Κριτών, και αργότερα τον Πέτρο, το στήριγμα της Εκκλησίας· εκ των οποίων ο μεν πρώτος έλεγε: «Χαθήκαμε, γυναίκα μου, επειδή είδαμε τον Θεό», διότι αντίκρισε θέαμα ανώτερο από τη δική του φύση και δύναμη· ο δε δεύτερος, μη αντέχοντας την παρουσία και τη θαυματουργική ενέργεια του Σωτήρα, την οποία επέδειξε κατά την αλιεία σε όσους έπλεαν μαζί Του, αν και θαύμαζε, Τον παρακαλούσε να φύγει από το πλοίο, προσθέτοντας και την αιτία: ότι δηλαδή δεν ήταν άξιος θείας εμφάνισης και συναναστροφής.

Αυτά ας έχω θεολογήσει προς το παρόν περί του Θεού. Διότι δεν είναι η κατάλληλη στιγμή για περισσότερα από αυτά, επειδή το προκείμενο θέμα μας δεν είναι η θεολογία, αλλά η θεία οικονομία. Και όταν λέω περί Θεού, εννοώ τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Ούτε επεκτείνεται η θεότητα πέρα από αυτά, για να μην εισαγάγουμε πλήθος θεών, ούτε περιορίζεται σε λιγότερα από αυτά, για να μην κατακριθούμε για πενία θεότητος, είτε ιουδαΐζοντας εξαιτίας της μοναρχίας, είτε ελληνίζοντας εξαιτίας της αφθονίας. Διότι το κακό είναι όμοιο και στις δύο περιπτώσεις, έστω κι αν βρίσκεται σε αντίθετα άκρα. Έτσι λοιπόν είναι τα Άγια των αγίων, τα οποία αποκρύπτονται ακόμη και από τα σεραφείμ και δοξάζονται με τρεις αγιασμούς, οι οποίοι συνενώνονται σε μία κυριότητα και θεότητα· πράγμα το οποίο έχει θεολογηθεί άριστα και υψηλότατα και από κάποιον άλλον πριν από εμάς.

ΙΔʹ. Και αυτό δεν θα το αμφισβητούσε κανείς από όσους έχουν ακούσει και γνωρίζουν, ότι ο Μωυσής, ενώ ήταν ακόμη άσημος για τους πολλούς και δεν θεωρούνταν ακόμη άξιος λόγου, καλείται από τη βάτο, η οποία καιγόταν αλλά δεν καταναλωνόταν, ή μάλλον από Εκείνον που εμφανιζόταν μέσα στη βάτο, και επιβεβαιώνεται με το πρώτο θαύμα· εκείνος ο Μωυσής, για χάρη του οποίου η θάλασσα σχίζεται, και πέφτει άρτος σαν βροχή, και η πέτρα αναβλύζει νερό, και τον οδηγούν ο στύλος της φωτιάς και η νεφέλη, που στέκονται μαζί, και η έκταση των χεριών του στήνει τρόπαιο και νικά πολλές μυριάδες, σχηματίζοντας τον σταυρό. Ο Ησαΐας δε, ο θεατής της δόξας του Θεού και των Σεραφείμ, και μετά από αυτόν ο Ιερεμίας, στον οποίο ανατέθηκε η μεγάλη εξουσία πάνω σε έθνη και βασιλιάδες· ο μεν πρώτος ακούει τη θεία φωνή και προκαθαίρεται για την προφητεία με τον αναμμένο άνθρακα, ο δε δεύτερος γνωρίζεται από τον Θεό πριν από τη διάπλασή του και αγιάζεται πριν από τη γέννησή του. Και ο Παύλος, ενώ ήταν ακόμη διώκτης, αυτός ο μέγας κήρυκας της αλήθειας, ο διδάσκαλος των εθνών στην πίστη, περιλάμπεται από φως και αναγνωρίζει τον Διωκόμενο, και του ανατίθεται η μεγάλη διακονία, και γεμίζει με το Ευαγγέλιο κάθε ακοή και διάνοια.

Ο διάκονος λέγει: Προς ανατολάς βλέπετε. Ο ιερεύς λέγει: Διότι γύρω Σου παρίστανται τα Σεραφείμ, έξι πτέρυγες έχει το καθένα· και με τις μεν δύο πτέρυγες κατακαλύπτουν τα πρόσωπά τους, με τις δε δύο τα πόδια τους, και με τις άλλες δύο πετούν, και έκραζαν το ένα προς το άλλο.

Τον Μανωέ τον κριτή παλαιότερα, και τον Πέτρο τον μαθητή αργότερα, πώς δεν τους θαύμασες; Τον μεν πρώτο, επειδή δεν άντεξε ούτε καν την όψη του Θεού που εμφανίστηκε, και γι' αυτό έλεγε: «Χαθήκαμε, γυναίκα, είδαμε τον Θεό»· διότι για τους ανθρώπους δεν είναι χωρητή ούτε καν η θεία εμφάνιση, πόσο μάλλον η θεία φύση. Τον δε δεύτερο, επειδή δεν δεχόταν στο πλοίο τον Χριστό που του εμφανίστηκε, και γι' αυτό τον παρακαλούσε να απομακρυνθεί. Και τούτο, μολονότι ο Πέτρος ήταν πιο θερμός από τους άλλους στην επίγνωση του Χριστού, και γι' αυτό μακαρίστηκε και του εμπιστεύθηκαν τα μέγιστα. Τι θα μπορούσες άραγε να πεις για τον Ησαΐα, και τον Ιεζεκιήλ, τον επόπτη των μεγίστων αποκαλύψεων, και τους υπόλοιπους προφήτες; Από τους οποίους ο μεν πρώτος είδε τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο δόξης, και να περιστοιχίζεται, να υμνείται και να καλύπτεται από τα εξαπτέρυγα Σεραφείμ, ενώ ο ίδιος καθαριζόταν με τον αναμμένο άνθρακα και προετοιμαζόταν για την προφητεία. Ο δε δεύτερος περιγράφει το όχημα του Θεού, τα Χερουβείμ, και τον θρόνο που βρίσκεται πάνω από αυτά, και το στερέωμα πάνω από αυτόν, και Εκείνον που εμφανιζόταν στο στερέωμα, καθώς και κάποιες φωνές, κινήσεις και πράξεις. Και αυτά, είτε ήταν κάποια ημερήσια οπτασία ορατή μόνο στους αγίους, είτε αληθινό νυχτερινό όραμα, είτε αποτύπωση στο ηγεμονικό της ψυχής που ερχόταν σε επαφή με τα μελλοντικά σαν να ήταν παρόντα, είτε κάποιο άλλο απόρρητο είδος προφητείας, δεν μπορώ να το πω· το γνωρίζει όμως ο Θεός των προφητών, και εκείνοι στους οποίους ενεργούνται τα τοιαύτα.

Ίσως δε πει κάποιος ότι και η οπτασία του Ησαΐα έχει κάποια σχέση με τα προκείμενα χωρία· εννοώ εκείνη την οπτασία, όταν, μετά τον θάνατο του λεπρού βασιλιά, αναφέρει ότι είδε αυτόν που καθόταν μεγαλοπρεπώς πάνω στον υψηλό και επηρμένο θρόνο, του οποίου το σχήμα, το είδος και το μέγεθος δεν μπόρεσε να τα συλλάβει ώστε να τα δει (διότι οπωσδήποτε θα τα έλεγε, εάν τα είχε συλλάβει, όπως ακριβώς έπραξε και με τα άλλα που είδε, όταν μέτρησε τις πτέρυγες και διηγήθηκε τη στάση και την πτήση τους), αλλά αναφέρει ότι άκουσε μόνο φωνή, όταν υψώθηκε το υπέρθυρο από την υμνωδία των Σεραφείμ και ο οίκος γέμισε με καπνό, και μέσω ενός από τα Σεραφείμ ετέθη στο στόμα του προφήτη ένας διάπυρος άνθρακας. Με την πράξη δε αυτή δεν καθαρίζονται μόνο τα χείλη, αλλά και η ακοή του, για να υποδεχθεί τον λόγο. Διότι, όπως ακριβώς εδώ η νύμφη λέει ότι κτυπήθηκε και τραυματίστηκε από τους φύλακες και έτσι απογυμνώθηκε από το περιτύλιγμα του θερίστρου της, έτσι και εκεί, αντί για το θέριστρο υψώνεται το υπέρθυρο, ώστε να καταστεί σε αυτόν ανεμπόδιστη η θεωρία των όσων βρίσκονταν στα άδυτα· αντί δε για τους φύλακες κατονομάζονται τα Σεραφείμ, αντί για τη ράβδο ο άνθρακας, και αντί για την πληγή η καύση. Το κοινό δε αποτέλεσμα, τόσο για τη νύμφη όσο και για την ψυχή του προφήτη, είναι η καθαρότητα.

Διότι διδαχθήκαμε ότι το όνομα αυτό ανήκει στις δυνάμεις που θεωρούνται γύρω από τη θεία φύση, τις οποίες κατανόησαν ο Ησαΐας και ο Ιεζεκιήλ. Η δε κιβωτός της διαθήκης, που είναι καλυμμένη από τις πτέρυγες, ας μην ξενίζει την ακοή. Διότι και στον Ησαΐα μπορεί κανείς να διδαχθεί το παρόμοιο, το οποίο λέγεται αινιγματωδώς από τον προφήτη σχετικά με τις πτέρυγες. Διότι το ίδιο πράγμα εδώ μεν ονομάζεται κιβωτός της διαθήκης, εκεί δε πρόσωπο· και καλύπτεται από τις πτέρυγες εδώ μεν η κιβωτός, εκεί δε το πρόσωπο, καθώς είναι ένα και το αυτό εκείνο που νοείται και στις δύο περιπτώσεις, πράγμα που μου φαίνεται ότι υποδηλώνει αινιγματικά το ακατάληπτο της θεωρίας των απορρήτων.

Εάν, όμως, κάποιος ανατρέψει το επιχείρημα υποστηρίζοντας ότι ούτε τα Χερουβίμ μνημονεύθηκαν από τον Παύλο, αλλά ότι και αυτά παρασιωπήθηκαν μαζί με το Πνεύμα κατά την απαρίθμηση των δημιουργημάτων, και συμπεράνει από την παράλειψη της αναφοράς σε αυτά είτε ότι και αυτά είναι ανώτερα από την κτίση, είτε ότι ούτε για το Πνεύμα πρέπει να νομίζεται κάτι τέτοιο, ας αναλογιστεί το νόημα όσων απαριθμήθηκαν, και θα διαπιστώσει μέσα σε όσα ελέχθησαν ότι αυτό που φαίνεται να παραλείφθηκε, επειδή δεν αναφέρθηκε με το όνομά του, στην πραγματικότητα συμπεριλαμβάνεται· διότι εκείνος που μνημόνευσε τους «θρόνους» περιέγραψε τα Χερουβίμ με άλλο όνομα, μεταφράζοντας στα ελληνικά την ασάφεια της εβραϊκής γλώσσας με την πιο οικεία προσωνυμία. Επειδή, δηλαδή, άκουσε ότι ο Θεός κάθεται πάνω στα Χερουβίμ, ονόμασε αυτές τις δυνάμεις «θρόνους» εκείνου που κάθεται πάνω τους. Ομοίως δε και τα Σεραφίμ που αναφέρονται στον Ησαΐα, από τα οποία διακηρύχθηκε με σαφήνεια το μυστήριο της Τριάδος, όταν, καταπλησσόμενα από το κάλλος καθενός προσώπου εντός της Τριάδος, αναφώνησαν με θαυμασμό τη λέξη «Άγιος», περιλαμβάνονται στον κατάλογο όσων μνημονεύθηκαν, έχοντας λάβει την ονομασία των «δυνάμεων» τόσο από τον μέγα Παύλο όσο και, πριν από αυτόν, από τον προφήτη Δαβίδ. Διότι ο μεν λέει: «Ευλογείτε τον Κύριο, όλες οι δυνάμεις του, εσείς που πράττετε το θέλημά του», ο δε Ησαΐας, αντί να πει «ευλογείτε», κατέγραψε τα ίδια τα λόγια της ευλογίας: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ, πλήρης πάσα η γη της δόξης αυτού».

Ντρέπομαι για λογαριασμό σου, διότι, αν και έχεις πλέον γεράσει, αποπέμπεσαι μαζί με τους κατηχουμένους σαν άμυαλο παιδάριο χωρίς εχεμύθεια, όταν πρόκειται να ιερουργηθεί το μυστήριο. Ενώσου με τον μυστηριακό λαό και μάθε λόγια απόρρητα. Ψάλε μαζί μας εκείνα, τα οποία και τα εξαπτέρυγα Σεραφείμ λέγουν, υμνώντας μαζί με τους τέλειους Χριστιανούς. Επιθύμησε την τροφή που ενδυναμώνει την ψυχή· γεύσου το ποτό που ευφραίνει την καρδιά· πόθησε το μυστήριο που μεταβάλλει αοράτως τους γερασμένους σε νέους.

Τόσο πολύ πιο κοντά βρίσκεται σε σχέση με εκείνους που πλησιάζουν τον Θεό· σε τέτοιο βαθμό η Θεοτόκος έχει αξιωθεί προνομίων ανώτερων από όλους· και δεν εννοώ μόνο τους ανθρώπους, αλλά και όλες ανεξαιρέτως τις αγγελικές ιεραρχίες. Διότι, σχετικά με την ανώτατη ταξιαρχία αυτών, ο Ησαΐας γράφει: «και τα Σεραφείμ στέκονταν γύρω του»· ενώ για την ίδια πάλι ο Δαβίδ αναφέρει: «παραστάθηκε η βασίλισσα στα δεξιά σου». Βλέπετε τη διαφορά της στάσης; Από αυτήν μπορείτε να διακρίνετε και τη διαφορά της τάξης ως προς την αξία· διότι τα μεν Σεραφείμ βρίσκονται γύρω από τον Θεό, δίπλα όμως στον ίδιο τον Θεό βρίσκεται μόνη η παμβασίλισσα, η οποία μάλιστα θαυμάζεται και εγκωμιάζεται από τον ίδιο τον Θεό, ο οποίος τρόπον τινά την παρουσιάζει στις δυνάμεις που βρίσκονται γύρω του και λέει, σύμφωνα με το ρητό στο Άσμα Ασμάτων, «πόσο ωραία είναι η πλησίον μου!». Είναι πιο λαμπρή από το φως, πιο ανθισμένη από τους θείους παραδείσους, πιο ωραία από κάθε ορατό και αόρατο κόσμο.

Αλλά γιατί δεν περιπλέκω στον παρθενικό στέφανο την υπερκόσμια αίγλη, αλλά παραμένω ακόμα σε αυτούς που έλαμψαν στη γη; Διότι, επειδή ακριβώς επρόκειτο, ούσα παρθένος, να γεννήσει Εκείνον που εκ φύσεως βρίσκεται πάνω από όλα, ήταν και η ίδια ως προς την αξία της ανώτερη από όλα σχεδόν από τη βρεφική της ηλικία, ασυγκρίτως ανώτερη ακόμη και από τους ίδιους τους υπερκόσμιους νόες. Προς ποιον, άλλωστε, από τους αγγέλους ειπώθηκε ποτέ αυτό που ειπώθηκε προς εκείνην ενώ ήταν ακόμη νήπιο, ότι δηλαδή «θα επιθυμήσει ο βασιλιάς την ομορφιά σου»; Δεν επιθύμησαν μάλλον εκείνοι, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, να σκύψουν για να δουν όσα μας χαρίστηκαν μέσω αυτής; Και για μεν την ανώτατη ταξιαρχία αυτών ο Ησαΐας γράφει, «και τα Σεραφείμ στέκονταν γύρω από Αυτόν», ενώ για εκείνην πάλι ο Δαβίδ αναφέρει, «παραστάθηκε η βασίλισσα στα δεξιά σου». Είδες τη διαφορά της στάσης; Από αυτήν μάθε και τη διαφορά της τάξεως: διότι τα μεν Σεραφείμ βρίσκονται γύρω από τον Θεό, πολύ κοντά όμως στον ίδιο τον Θεό στέκεται μόνη η παμβασίλισσα, η οποία θαυμάζεται και εγκωμιάζεται από τον ίδιο τον Θεό, ο οποίος θαρρείς και την διακηρύσσει στις δυνάμεις που βρίσκονται γύρω του, λέγοντας, σύμφωνα με όσα αναφέρονται στο Άσμα Ασμάτων, «πόσο όμορφη είναι η πλησίον μου»· λαμπρότερη από το φως, πιο ανθισμένη από τον παράδεισο, πιο στολισμένη από ολόκληρο τον ορατό και αόρατο κόσμο.

Γι' αυτό τον λόγο ο Θεός, που κάθεται πάνω στα Χερουβίμ, προβάλλεται σήμερα πάνω στη γη ως βρέφος. Εκείνος που είναι αθέατος στα εξαπτέρυγα Σεραφείμ, τα οποία δεν μπορούν να ατενίσουν σταθερά όχι απλώς τη φύση του, αλλά ούτε καν την αίγλη της δόξας του, γι' αυτό και σκιάζουν τα πρόσωπά τους με τις φτερούγες τους, τώρα γίνεται αντιληπτός από τις αισθήσεις και υποπίπτει στα σαρκικά μάτια, έχοντας γίνει σάρκα. Αυτός που ορίζει τα πάντα και δεν ορίζεται από κανέναν, περικλείεται σε μια αυτοσχέδια και μικρή φάτνη. Αυτός που συγκρατεί και σφίγγει το σύμπαν στη χούφτα του, τυλίγεται με μικρά σπάργανα και δεσμεύεται με ταπεινά δεσμά. Αυτός που κατέχει τον πλούτο των ανεξάντλητων θησαυρών, υπομένει θεληματικά τόση φτώχεια, ώστε να μην έχει καν χώρο στο κατάλυμα. Γι' αυτό και καταφεύγει σε σπήλαιο, γεννώμενος Εκείνος που έχει γεννηθεί από τον Θεό άχρονα, απαθώς και άναρχα. Και (ω του θαύματος!)