Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 63:14

Αφού δε ο Θεός υποσχέθηκε και του είπε: «Και αυτόν τον λόγο σου που είπες θα τον πραγματοποιήσω· διότι βρήκες χάρη ενώπιόν μου, και σε γνωρίζω περισσότερο από όλους», είναι γραμμένο στον Ησαΐα: «Αυτός που ανέβασε από τη γη τον ποιμένα των προβάτων· πού είναι αυτός που έθεσε μέσα τους το Πνεύμα το Άγιο, ο οποίος οδήγησε με τη δεξιά του τον Μωυσή;» Και λίγο μετά λέει: «Κατέβηκε Πνεύμα από τον Κύριο και τους οδήγησε».

«Έτσι οδήγησες τον λαό σου, δημιουργώντας για τον εαυτό σου ένδοξο όνομα»· ποιος από αυτά δεν αντιλαμβάνεται την αλήθεια; Διότι, ενώ ο Θεός είχε υποσχεθεί ότι θα τους καθοδηγεί, ιδού, δεν υπόσχεται πλέον να στείλει άγγελο, αλλά το Πνεύμα Του, το οποίο είναι ανώτερο από τους αγγέλους, και αυτό είναι που καθοδηγεί τον λαό. Και αποδεικνύεται ότι το Πνεύμα δεν ανήκει στα κτίσματα, ούτε είναι άγγελος, αλλά βρίσκεται υπεράνω της κτίσεως, ενωμένο με τη θεότητα του Πατρός. Διότι ο ίδιος ο Θεός διά του Λόγου εν Πνεύματι καθοδηγούσε τον λαό· γι' αυτό και σε όλη τη Γραφή λέει: «Εγώ σας ανέβασα από τη γη της Αιγύπτου· εσείς είστε μάρτυρες εάν υπήρξε ξένος Θεός ανάμεσά σας εκτός από εμένα». Και οι άγιοι απευθύνονται προς τον Θεό λέγοντας: «Οδήγησες σαν πρόβατα τον λαό σου»· και, «Τους οδήγησε ο Κύριος με ελπίδα, και δεν δειλίασαν». Σε Αυτόν αναπέμπουν και τον ύμνο λέγοντας: «Σε Αυτόν που οδήγησε τον λαό Του μέσα στην έρημο, διότι εις τον αιώνα παραμένει το έλεός Του». Ο δε μέγας Μωυσής συνεχώς αφηγείται: «Κύριος ο Θεός είναι Αυτός που προπορεύεται ενώπιόν σας». Επομένως, το Πνεύμα του Θεού δεν θα μπορούσε να είναι άγγελος, ούτε κτίσμα, αλλά αποτελεί ίδιον της θεότητάς Του. Διότι, εφόσον το Πνεύμα βρισκόταν μέσα στον λαό, ο Θεός διά του Υιού εν Πνεύματι ήταν ανάμεσά τους.

Όταν δε ο Θεός υποσχέθηκε και του είπε: «Και αυτόν τον λόγο σου, που είπες, θα τον εκπληρώσω· διότι βρήκες χάρη ενώπιόν μου και σε γνωρίζω περισσότερο από όλους·» είναι γραμμένο στον Ησαΐα: «Εκείνος που ανέβασε από τη γη τον ποιμένα των προβάτων· πού είναι αυτός που έθεσε μέσα τους το Πνεύμα το Άγιο, εκείνος που οδήγησε με τη δεξιά του τον Μωυσή;» και λίγο μετά λέει: «Κατέβηκε Πνεύμα από τον Κύριο και τους καθοδήγησε.»

«Έτσι οδήγησες τον λαό σου, κάνοντας για τον εαυτό σου όνομα δόξης·» ποιος, με βάση αυτά, δεν βλέπει καθαρά την αλήθεια; Διότι, ενώ ο Θεός είχε υποσχεθεί ότι θα καθοδηγεί, ιδού ότι δεν υπόσχεται πλέον να στείλει άγγελο, αλλά το Πνεύμα Του, το οποίο είναι ανώτερο από τους αγγέλους, και αυτό είναι που καθοδηγεί τον λαό. Και αποδεικνύεται ότι το Πνεύμα δεν ανήκει στα κτίσματα, ούτε είναι άγγελος, αλλά βρίσκεται υπεράνω της κτίσεως, ενωμένο με τη θεότητα του Πατρός. Διότι ο ίδιος ο Θεός, διά του Λόγου, εν Πνεύματι, καθοδηγούσε τον λαό· γι' αυτό και σε ολόκληρη τη Γραφή λέει: «Εγώ σας ανέβασα από τη γη της Αιγύπτου· εσείς είστε μάρτυρες εάν υπήρξε ανάμεσά σας άλλος, ξένος Θεός εκτός από εμένα.» Και οι άγιοι προσφωνούν τον Θεό: «Οδήγησες σαν πρόβατα τον λαό σου·» και, «Τους οδήγησε ο Κύριος με ελπίδα, και δεν δείλιασαν.» Σε Αυτόν αναπέμπουν και τον ύμνο λέγοντας: «Σε Εκείνον που οδήγησε τον λαό Του μέσα από την έρημο, διότι εις τον αιώνα παραμένει το έλεός Του.» Και ο μέγας Μωυσής συνεχώς διηγείται: «Ο Κύριος ο Θεός είναι αυτός που προπορεύεται μπροστά από το πρόσωπό σας.» Άρα το Πνεύμα του Θεού δεν θα μπορούσε να είναι άγγελος, ούτε κτίσμα, αλλά αποτελεί ίδιον της θεότητάς Του. Διότι, εφόσον το Πνεύμα βρισκόταν μέσα στον λαό, ο Θεός, διά του Υιού, εν Πνεύματι, βρισκόταν ανάμεσά τους.

«Αυτά λέει το Άγιο Πνεύμα», όπως ακριβώς το «Αυτά λέει ο Κύριος»: «Κατέβα και πορεύου μαζί τους χωρίς να διστάζεις καθόλου, διότι εγώ τους έχω αποστείλει». Μήπως αυτά τα λόγια ανήκουν σε κάποιον ταπεινό και υποταγμένο; «Ξεχωρίστε για μένα τον Βαρνάβα και τον Σαύλο για το έργο στο οποίο τους έχω καλέσει». Μήπως μιλάει έτσι ένας δούλος; Και ο Ησαΐας αναφέρει: «Ο Κύριος με απέστειλε, και το Πνεύμα Του». Και επίσης: «Κατέβηκε Πνεύμα από τον Κύριο και τους καθοδήγησε». Και πρόσεξε, μην εκλάβεις πάλι αυτήν την καθοδήγηση ως ταπεινή διακονία.

Διότι, εφόσον το Άγιο Πνεύμα ενυπάρχει κατά αυτόν τον τρόπο και βρίσκεται και νοείται και στους δύο, ο νους των πιστών θα πορευθεί κατευθείαν προς την αλήθεια και σε καμία περίπτωση δεν θα στερηθεί τα ορθά νοήματα. Διότι, ακριβώς επειδή είναι ταυτόσημο κατ' ουσίαν, το Πνεύμα είναι Κύριος και Θεός, και έτσι έχει ονομαστεί από τη θεόπνευστη Γραφή. Ο θεσπέσιος Ησαΐας, βέβαια, λέει σχετικά με εκείνους που κατάγονται από το αίμα του Ισραήλ: «Κατέβηκε Πνεύμα από τον Κύριο, και τους οδήγησε· έτσι οδήγησες τον λαό σου για να δημιουργήσεις για τον εαυτό σου όνομα δόξας». Και ο μέγας Μωυσής, γνωρίζοντας ότι το Πνεύμα είναι Κύριος και Θεός, λέει κάπου τα εξής: «Μόνος ο Κύριος τους οδηγούσε, και δεν υπήρχε μαζί τους ξένος Θεός». Και απευθύνεται μεν σε ωδή προς τους Ισραηλίτες λέγοντας: «Να θυμάσαι, μην ξεχάσεις όσα έκανες για να παροξύνεις τον Κύριο τον Θεό σου στην έρημο». Υποδεικνύοντας πάλι τον Κύριο και Θεό που παροξύνθηκε, ο προφήτης λέει: «Ούτε πρέσβης ούτε άγγελος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος τους έσωσε, επειδή τους αγαπούσε και τους σπλαγχνιζόταν. Αυτός τους λύτρωσε, τους ανέλαβε και τους ύψωσε όλες τις ημέρες του αιώνα, αυτοί όμως απείθησαν και παρόξυναν το Άγιο Πνεύμα του, και στράφηκε εναντίον τους ως εχθρός». Άραγε δεν αποκαλεί σαφώς σε αυτά τα χωρία το Άγιο Πνεύμα, το οποίο κατήλθε και καθοδηγούσε τους λυτρωμένους, Κύριο και Θεό, και όχι ξένο;

Ο βραχίονας της δόξας του διαχώρισε με δύναμη το νερό από μπροστά του, για να δημιουργήσει για τον εαυτό του αιώνιο όνομα· τους οδήγησε μέσα από την άβυσσο, σαν άλογο μέσα από την έρημο, και δεν κουράστηκαν, και σαν κτήνη μέσα από την πεδιάδα· κατέβηκε Πνεύμα από τον Κύριο και τους καθοδήγησε· έτσι οδήγησες τον λαό σου, για να δημιουργήσεις για τον εαυτό σου ένδοξο όνομα.> Λέγοντας ότι μεταβλήθηκε σε εχθρό τους Εκείνος που προηγουμένως τους ευχαριστούσε με προστασία και αγάπη, εξηγεί με ωφέλιμο τρόπο τις αιτίες αυτού του γεγονότος. Διότι θυμήθηκε, λέει, δηλαδή αναπόλησε τις αιώνιες ημέρες, δηλαδή τις αλησμόνητες, εξαιτίας του ότι σε αυτές συνέβησαν πάρα πολλά και εξαιρετικά θαύματα.

Ποιος όμως είναι αυτός που θυμήθηκε; Αυτός που ανέβασε από τη γη τον ποιμένα των προβάτων; Φαίνεται ότι με αυτά τα λόγια κάνει μνεία της αναστάσεως του Σωτήρα όλων μας Χριστού· διότι η φράση «αυτός που ανέβασε», λέει, σημαίνει «αυτός που ανέστησε από τη γη τον αρχιποίμενα όλων», και ανέστησε όχι οπωσδήποτε από τους νεκρούς, αλλά σαν να τον ανέδειξε μέσα από τους ανθρώπους· διότι έγινε σαν ένας από εμάς, υπομένοντας τη γέννηση κατά σάρκα από γυναίκα, ο μονογενής Λόγος του Πατρός. Επειδή όμως, όπως είπα, έβλεπε τον Ισραήλ να έχει εντελώς λησμονήσει τα μεγαλουργήματα του Θεού, ο προφήτης σχεδόν έχει εκπλαγεί, και θρηνεί για αυτούς που έχουν πέσει σε τέτοια αναισθησία λέγοντας: «Πού είναι αυτός που έθεσε μέσα τους το Άγιο Πνεύμα;», δηλαδή, αυτός που εγκατέστησε μέσα τους το θείο και σωτήριο Πνεύμα Του. Διότι κατέβηκε Πνεύμα από τον Κύριο και τους οδήγησε, λέει. Είπε επίσης και ο θεσπέσιος Δαβίδ, ότι «Απέστειλε τον Λόγο Του και τους θεράπευσε». Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα, διότι ενεργεί δια του ομοουσίου Πνεύματος.

Πού είναι λοιπόν; Αντί του, τον ξέχασαν και δεν τον αναζήτησαν, διά του να τον θυμούνται δηλαδή και να τον αγαπούν. Πού είναι αυτός που ανέβασε με το δεξί του χέρι τον Μωυσή; Μέγας ήταν ο Μωυσής, ο φημισμένος και υψηλός σε δόξα· το δε «ανέβασε» υποδηλώνει ότι μέσω αυτού ενεργούσε η δεξιά του Θεού. «Ο βραχίονας της δόξης κατίσχυσε», ή καταπολέμησε και νίκησε τη φύση των υδάτων, στερεοποιώντας τα. Διότι ύψωσε σαν τείχος τα ύδατα, λέει, δηλαδή κατίσχυσε πάνω στα ίδια τα ύδατα, ώστε να υποστούν στερεοποίηση, αν και είχαν υγρή φύση. Το εκπλήρωσε δε και αυτό, λέει, για να περιποιήσει στον εαυτό του όνομα αιώνιο· διότι ό,τι και αν έγινε, δηλαδή και ενεργήθηκε μέσω του πάνσοφου Μωυσή, αυτό πράχθηκε προς δόξαν του Θεού. Και αφού στερεοποίησε τα ύδατα, λέει, τους οδήγησε μέσα από τη θάλασσα σαν άλογο ή σαν κτήνη, όπως μέσα από πεδιάδα. Αυτό διδάσκει και ο Ψαλμωδός λέγοντας: «Και ανέβασε σαν πρόβατα τον λαό του, και τους οδήγησε σαν ποίμνιο στην έρημο». Τους οδήγησε δε, όπως είπα, το Πνεύμα του Κυρίου. Έτσι οδήγησες τον λαό σου, για να δημιουργήσεις για τον εαυτό σου όνομα δόξας.

Αμέσως λοιπόν, επί των ημερών του 〈Μωυσή〉, παρότι αξιώθηκαν μυρίων θαυμαστών ευεργεσιών, ουδόλως έθεσαν προ οφθαλμών τον ευεργέτη ούτε αναλογίστηκαν μέσα τους ποιος ήταν και τι λογής αυτός που τους είχε φανερώσει τόσα θαύματα, αλλά και «εμοσχοποίησαν» και πάλι ειδωλολάτρησαν και διέπραξαν μύριες άλλες ασέβειες μέσα στην ίδια την έρημο, μη αναλογιζόμενοι στον νου τους πώς τους πέρασε μέσα από την Ερυθρά 〈Θάλασσα〉, θέτοντάς τους ως επιστάτη τον 〈Μωυσή σαν βοσκό προβάτων〉, τον οποίο και ανέδειξε μέγα ‹προφήτη› και ‹θεράποντά› του, γεμίζοντάς τον με το δικό του 〈πνεύμα〉. Αντί δε της φράσης: 〈κατίσχυσε το ύδωρ ενώπιόν του〉, ο Σύμμαχος έχει πει: ο 〈διαρρήξας τα ύδατα μπροστά τους〉, 〈για να τους κάνει όνομα αιώνιο〉. Έτσι λοιπόν, αφού 〈διέρρηξε〉 τα 〈ύδατα〉 της Ερυθράς 〈Θάλασσας, ως ίππο μέσα από την έρημο〉 και διαμέσου ξηράς 〈και ως κτήνη διαμέσου πεδιάδας τους οδήγησε〉, αλλά, χωρίς να διατηρήσουν καμία ανάμνηση αυτών, εκείνοι που υποδεικνύονται από τον λόγο 〈απείθησαν και παρόξυναν το άγιο πνεύμα του〉· γι' αυτό 〈και στράφηκε προς αυτούς με έχθρα, και ο ίδιος τους πολέμησε〉.

ΙΓ΄. Αυτό κηρύχθηκε βέβαια από τους προφήτες, όπως στο χωρίο: «Πνεύμα Κυρίου επ’ εμέ»· και, «Θα αναπαυθούν επάνω του επτά Πνεύματα»· και, «Κατέβηκε Πνεύμα Κυρίου, και τους οδήγησε»· και το Πνεύμα επιστήμης που γέμισε τον Βεσελεήλ, τον αρχιτέκτονα της σκηνής· και το Πνεύμα που παροξύνεται· και το Πνεύμα που ανέλαβε τον Ηλία με άρμα, και το οποίο ζητήθηκε εις διπλούν από τον Ελισσαίο· και με το αγαθό και ηγεμονικό πνεύμα από το οποίο ο Δαβίδ καθοδηγούνταν και στηριζόταν.

ΚΒʹ. Περί του Αγίου Πνεύματος. Ο Ησαΐας: «Και τώρα ο Κύριος απέστειλε εμένα, και το Πνεύμα του.» Από την Έξοδο: «Και είπε στον Μωυσή: Ανέβασέ μου εβδομήντα πρεσβυτέρους, και θα λάβω από το Πνεύμα που είναι επάνω σου, και θα το εκχέω σε αυτούς, και θα σε συνδράμω.» Ο Δαβίδ: «Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ, και Πνεύμα ευθές εγκαίνισε στα έγκατά μου, και το Πνεύμα σου το Άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα, και με Πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με.» Και πάλι: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου;» Ο Ιώβ: «Πνεύμα θείο είναι αυτό που με δημιούργησε.» Και πάλι: «Υπάρχει πνεύμα στους θνητούς, και η πνοή του Παντοκράτορα είναι αυτή που με διδάσκει.» Και πάλι: «Ζει ο Κύριος, ο οποίος έτσι με έκρινε, και ο Παντοκράτορας, ο οποίος πίκρανε την ψυχή μου. Θείο δε Πνεύμα είναι αυτό που παραμένει στα ρουθούνια μου.» Ο Ζαχαρίας: «Εγώ είμαι ανάμεσά σας, και το Πνεύμα μου στέκεται στο μέσο σας.» Ο Σολομών: «Το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη.» Ο Ησαΐας: «Παρόξυναν το Άγιο Πνεύμα, και στράφηκε εναντίον τους με έχθρα. — Ο οίκος του Ιακώβ παρόξυνε το Πνεύμα του Κυρίου.» Ο Ιωήλ: «Και θα συμβεί κατά τις έσχατες ημέρες, θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα», δηλαδή σε αυτήν που πιστεύει, «και στους γιους σας, και στις θυγατέρες σας», και τα εξής. Ο Ησαΐας: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, για τον λόγο αυτό με έχρισε», και, «Θα αναπαυθούν επάνω του επτά πνεύματα.» Και, «Κατέβηκε το Πνεύμα του Κυρίου και τους οδήγησε.»

Αλλά αυτά μεν είναι τα λόγια των αποστόλων, αφήνοντας κατά μέρος όσα έχουν αποσιωπηθεί για το Άγιο Πνεύμα· ποια είναι όμως τα λόγια των προφητών; Διότι από αυτούς ο μεν Δαβίδ λέει: «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους»· «καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ μου, και πνεύμα ευθύ εγκαινίασε στα σπλάχνα μου· μη με απορρίψεις από το πρόσωπό Σου, και το Πνεύμα Σου το Άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα· δώσε μου πίσω την αγαλλίαση της σωτηρίας Σου, και με Πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με»· «θα εξαποστείλεις το Πνεύμα Σου και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης»· «πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα Σου, και από το πρόσωπό Σου πού να φύγω;» και «το Πνεύμα Σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε γη ευθεία». Ο δε Ησαΐας: «Ιδού ο δούλος μου τον οποίο διάλεξα, ο αγαπητός μου, στον οποίο ευδόκησε η ψυχή μου, θα θέσω το Πνεύμα μου επάνω του». «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, για το οποίο με έχρισε, για να ευαγγελιστώ σε φτωχούς με απέστειλε»· «κατέβηκε Πνεύμα από τον Κύριο και τους οδήγησε»· «αυτά λέει ο Κύριος: πήρατε απόφαση, και όχι μέσω εμού, και κάνατε συνθήκες, και όχι μέσω του Πνεύματός μου· και αυτοί απείθησαν, και παρόξυναν το Πνεύμα το Άγιο· και Εκείνο στράφηκε εναντίον τους ως εχθρός».

Τι είναι λοιπόν αυτό που λέω; Ότι ο λόγος προφέρθηκε από τον προφήτη για το ισραηλιτικό έθνος, και όχι γενικά για όλους τους ανθρώπους. Και ότι δεν αφήνει σε κανέναν περιθώριο αμφισβήτησης, το μαρτυρεί η ίδια η επιγραφή της προφητείας: «όραση», λέει, «που είδε ο Ησαΐας, ο γιος του Αμώς· την οποία είδε εναντίον της Ιουδαίας και εναντίον της Ιερουσαλήμ κατά τη βασιλεία του Οζία και του Ιωάθαμ και του Άχαζ και του Εζεκία». Διότι και στις περιπτώσεις όπου κάνει μνεία άλλων εθνών και αποκαλύπτει οράσεις, η αφήγηση και αυτών ως επί το πλείστον αφορά τον ισραηλιτικό λαό, άλλοτε με τους αλλοεθνείς να εκπληρώνουν ρόλο μάστιγας για αυτούς όταν παρεκκλίνουν από τα προστάγματα του Κυρίου, και άλλοτε με τη θεία βούληση να τους παραδίδει την εξουσία και τη νίκη όταν αυτοί τηρούν τις δεσποτικές εντολές. Μάλιστα και λίγο πριν από το προκείμενο ρητό (για να αφήσω τα άλλα), κάνοντας αναμφισβήτητο σε όλους ότι το «εσύ οργίστηκες και εμείς αμαρτήσαμε» ειπώθηκε για το ισραηλιτικό γένος, ο προφήτης λέει περίπου τα εξής: «πού είναι εκείνος που οδήγησε τον Μωυσή με το δεξί του χέρι, ο βραχίονας της δόξας του;» και «τους οδήγησε μέσα από την άβυσσο σαν άλογο μέσα από την έρημο, και δεν κόπιασαν, έτσι οδήγησες τον λαό σου, για να δημιουργήσεις για τον εαυτό σου όνομα δόξας. Επίστρεψε από τον ουρανό και δες από τον άγιο και ένδοξο οίκο σου. Διότι εσύ είσαι ο πατέρας μας· επειδή ο Αβραάμ δεν μας γνώρισε, και ο Ισραήλ δεν μας αναγνώρισε»· και ίσως είναι κουραστικό να τα απαριθμώ όλα.