Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 63:16

«Από την αρχή το όνομά σου είναι πάνω μας. Γιατί μας άφησες να πλανηθούμε, Κύριε, από την οδό σου, και σκλήρυνες τις καρδιές μας ώστε να μη σε φοβόμαστε;» Εδώ λοιπόν ο προφήτης αναπέμπει ικεσίες υπέρ όλου του έθνους, και εκ μέρους των Ισραηλιτών απευθύνει την παράκληση: διότι παρακαλεί να τερματιστεί η οργή εναντίον τους, να παύσει η αποστροφή του προσώπου του, και τρόπον τινά να επιστρέψει σε αυτούς εκείνος που είχε απομακρυνθεί, εφόσον βέβαια δεν είναι κάποιος από αυτούς που βρίσκονται στη γη, αλλά μάλλον ο αληθινός Θεός, ο οποίος έχει ως οίκο δόξας τον ουρανό. Αν όμως λέγεται κάπου ότι ο Θεός κατοικεί στον ουρανό, ας μην εκλαμβάνεται αυτό με καμία σωματική έννοια για εκείνον. Διότι δεν λέμε ότι το Θείο βρίσκεται σε τόπο ούτε ότι υπόκειται σε περιορισμό, επειδή είναι απλό και ασώματο, και τα πάντα πληροί. Επειδή όμως επαναπαύεται στα άνω πνεύματα, επειδή είναι άγια, για αυτόν ακριβώς τον λόγο αποκαλούμε τον ουρανό θρόνο και οίκο του. Επίστρεψε λοιπόν, λένε: «Διότι πού είναι ο ζήλος σου και η δύναμή σου;» Και βέβαια δεν θα μπορούσε κανείς να πει, νομίζω, ότι ο Θεός των όλων στερείτο τέτοιων ιδιοτήτων, αλλά τα λένε αυτά επειδή δεν μετέχουν πλέον σε αυτές. Διότι με ζήλο πάντοτε και με θεοπρεπή ισχύ έσωζε τον Ισραήλ.

Μήπως μπορεί να δώσει και άρτο; Και επιπλέον αυτών, κατασκεύασαν τον μόσχο όταν απουσίαζε ο Μωυσής, όμως ελεήθηκαν επειδή εκείνος παρακάλεσε. Δείξε λοιπόν ανοχή σε εμάς, λένε, αν και έχουμε σφάλλει πάρα πολλές φορές. «Διότι εσύ είσαι ο Πατέρας μας, επειδή ο Αβραάμ δεν μας γνώρισε και ο Ισραήλ δεν μας αναγνώρισε». Δεν αρνούνται τους πατέρες τους. Διότι αυτό δεν τους ωφελεί καθόλου ως προς τη μετάνοια. Διότι δεν έχουν αποβληθεί εξαιτίας τους, αλλά μάλλον αποδίδουν στον φιλάγαθο Θεό την υπεροχή της φιλοστοργίας, ακόμη και έναντι των κατά σάρκα πατέρων· διότι Εκείνος είναι Πατέρας των πατέρων. Διότι έχουμε γεννηθεί από αυτούς, λένε, όμως εκείνοι δεν μας έχουν δει. Εσύ όμως δεν έπαψες ποτέ να διατηρείς για εμάς τη φειδώ και την αγάπη που ταιριάζει σε έναν φιλόστοργο Πατέρα. Λύτρωσέ μας, λοιπόν· διότι το όνομά σου έχει επικληθεί σε εμάς· αφού αποτελούμε δικό σου κλήρο και λαό. Επειδή όμως, εξαιτίας της πολλής απείθειας και της σκαιότητας των τρόπων τους, εξύβρισαν τον Χριστό, εξέπεσαν από την πνευματική βεβαίως οικειότητα μαζί Του, και έγιναν αμέτοχοι των χαρισμάτων Του, και δεν γνώρισαν την οδό της ευαγγελικής πολιτείας· για αυτόν τον λόγο, και πολύ εύλογα, θρηνώντας λένε: «Γιατί μας άφησες να πλανηθούμε από την οδό σου και σκλήρυνες την καρδιά μας, ώστε να μην σε φοβόμαστε;» Διότι οι ίδιοι σκλήρυναν τις καρδιές τους. Γι' αυτό έχει ειπωθεί προς αυτούς μέσω της φωνής του προφήτη: «Διαρρήξτε τις καρδιές σας και όχι τα ιμάτιά σας.»

Αυτό, λοιπόν, ας λεχθεί τώρα προς εσάς εν παρεκβάσει ως υπόμνηση. Ας προσθέσουμε όμως και άλλη μία μαρτυρία που αποδεικνύει ότι καταχρηστικά ο Θεός ονομάζεται πατέρας των ανθρώπων. Διότι, όταν στον Ησαΐα λέγεται προς τον Θεό: «Διότι Εσύ είσαι πατέρας μας, επειδή ο Αβραάμ δεν μας γνώρισε και η Σάρρα δεν μας γέννησε»· άραγε χρειάζεται να αναζητούμε κάτι περισσότερο περί αυτού; Και αν ο ψαλμωδός λέει: «Ας ταραχθούν από το πρόσωπό Του, του πατέρα των ορφανών και κριτή των χηρών»· δεν είναι άραγε σε όλους προφανές ότι, όταν ο Θεός ονομάζεται πατέρας των ορφανών που έχουν στερηθεί πρόσφατα τους δικούς τους πατέρες, δεν έχει ονομαστεί έτσι επειδή τα γέννησε από τον Εαυτό Του, αλλά επειδή τα φροντίζει και τα υπερασπίζεται; Αλλά των μεν ανθρώπων, όπως έχει ειπωθεί, είναι πατέρας καταχρηστικά· του Χριστού όμως μόνο, ο Θεός είναι Πατέρας κατά φύσιν, και όχι κατά θέσιν· και των μεν ανθρώπων μέσα στον χρόνο, του δε Χριστού προ των χρόνων, όπως λέει ο Ίδιος: «Και τώρα, Πατέρα, δόξασόν με Εσύ [κοντά Σου] με τη δόξα που είχα κοντά Σου προτού να υπάρξει ο κόσμος».

Εκείνος που άλλοτε ήταν υπερασπιστής τους το έκρινε αυτό με ορθό λόγο και δικαιοσύνη. Όμως, επειδή ως Θεός που είναι κατά τη φύση του είναι φιλάνθρωπος και αγαθός, δεν πρέπει να αδρανήσουμε ούτε να απελπιστούμε για τη σωτηρία που προέρχεται από αυτόν. Διότι είναι δυνατόν, παραδίδοντας τους εαυτούς μας σε ικεσίες και εξομολογήσεις, να τον καταστήσουμε ίλεω. Γι' αυτό, όλοι από κοινού, και εγώ ο προφήτης που τα λέω αυτά, και εσείς από τον λαό που έχετε επιλέξει να είστε θεοσεβείς, ικετεύοντας θερμά και παρακαλώντας με επίμονες δεήσεις λέμε: «Επίστρεψε από τον ουρανό και δες από τον άγιο οίκο της δόξας σου». Εφόσον του δείχνουμε τη μεταστροφή μας από τα χειρότερα προς τα καλύτερα, λέμε: «Δες και τούτο, Κύριε, που είναι αναγκαίο να σου υπενθυμίσουμε, ότι πολλές φορές όχι εξαιτίας της δικής μας αξίας, αλλά εξαιτίας του δικού σου ζήλου ενήργησες μαζί μας, αν και είμαστε ανάξιοι, και μας παρείχες τα δικά σου ελέη. Πού είναι λοιπόν εκείνος ο ζήλος σου, η ισχύς σου και το πλήθος του ελέους σου;» Διότι και άλλοτε, πολλές φορές που αμαρτήσαμε, μας ανέχθηκες, και δεν είναι καθόλου παράδοξο, επειδή κάποτε καταξίωσες να πεις: «Ο λαός μου είναι τέκνα και ο λαός μου είναι υιοί». Όπως, λοιπόν, ως πατέρας τέκνων έδειξες ανοχή στο παρελθόν, έτσι και τώρα πάλι δείξε ανοχή. Διότι δεν ήταν ο Αβραάμ ο πατέρας μας, έστω κι αν φάνηκε να υπηρετεί την κατά σάρκα γέννησή μας, αλλά σύμφωνα με την αλήθεια εσύ είσαι ο πατέρας μας, ως Πατέρας όλων των πνευμάτων και των ψυχών που έχουν πλαστεί κατ' εικόνα δική σου.

Γ΄. Και, για να πω κάτι πιο συγκινητικό, λαμβάνοντας θάρρος όπως απέναντι σε πατέρα που μας παρέδωσε: ο Αβραάμ δεν μας γνώρισε και ο Ισραήλ δεν μας αναγνώρισε· αλλά εσύ είσαι ο Πατέρας μας· και προς εσένα προσβλέπουμε· εκτός από εσένα άλλον δεν γνωρίζουμε· το όνομά σου επικαλούμαστε. Γι' αυτό θα απολογηθώ, «πλην όμως δίκαια θα μιλήσω απέναντί σου», λέει ο Ιερεμίας, γίναμε όπως ακριβώς στην αρχή, όταν δεν μας κυβερνούσες, και ξέχασες την άγια διαθήκη σου, και απέκλεισες από εμάς τα ελέη σου. Γι' αυτό γίναμε όνειδος στον αγαπητό σου, εμείς οι προσκυνητές της Τριάδος, οι τέλειοι ικέτες της τέλειας θεότητας· εμείς που δεν τολμούμε να υποβιβάσουμε στα δικά μας μέτρα τίποτε από όσα βρίσκονται υπεράνω ημών· ούτε να επαιρόμαστε τόσο πολύ, ακολουθώντας τις άθεες και θεομάχες γλώσσες, ώστε να καταστήσουμε τη θεία Δεσποτεία ομόδουλη· αλλά παραδοθήκαμε προφανώς εξαιτίας των άλλων μας αμαρτιών, και επειδή δεν πολιτευθήκαμε επάξια των εντολών σου, αλλά πορευθήκαμε οπίσω από την πονηρή μας διάνοια.

Ναι, Δέσποτα παντοδύναμε Κύριε, εισάκουσε τη δέησή μας, διότι εκτός από εσένα δεν γνωρίζουμε άλλον. Το όνομά σου επικαλούμαστε· διότι εσύ είσαι «αυτός που ενεργεί τα πάντα σε όλους», και όλοι μας επιζητούμε τη δική σου βοήθεια. Επίβλεψε λοιπόν από τον ουρανό, Κύριε, «και δες από τον οίκο της άγιας δόξας σου. Πού είναι ο ζήλος σου και η ισχύς σου; Πού είναι το πλήθος του ελέους σου και των οικτιρμών σου», ώστε να ανεχθείς την πτώση μας; «Διότι εσύ είσαι Πατέρας μας, επειδή ο Αβραάμ δεν μας γνώρισε, και ο Ισραήλ δεν μας αναγνώρισε· αλλά εσύ, Κύριε, είσαι Πατέρας μας, λύτρωσέ μας», διότι από την αρχή το άγιο όνομά σου βρίσκεται πάνω μας, καθώς και το όνομα του μονογενούς σου Υιού, και του αγίου σου Πνεύματος. «Γιατί μας πλάνησες, Κύριε, από την οδό σου;» «Μην μας τιμωρήσεις με τη ράβδο των κρίσεών σου.» «Γιατί σκλήρυνες τις καρδιές μας, ώστε να μην σε φοβόμαστε;» Μας εγκατέλειψες στην αυτονομία της πλάνης; Επίστρεψε, Κύριε, τους δούλους σου για χάρη της αγίας σου Εκκλησίας, για χάρη όλων των απ' αιώνος αγίων σου, ώστε «για λίγο να κληρονομήσουμε το άγιο όρος σου. Οι εχθροί μας καταπάτησαν το αγίασμά σου· γίναμε όπως από την αρχή, όταν δεν μας εξουσίαζες, ούτε είχε επικληθεί το όνομά σου πάνω μας.» λη΄.

Τι είναι λοιπόν αυτό που λέω; Ότι ο λόγος προφέρθηκε από τον προφήτη για το ισραηλιτικό έθνος, και όχι γενικά για όλους τους ανθρώπους. Και ότι δεν αφήνει σε κανέναν περιθώριο αμφισβήτησης, το μαρτυρεί η ίδια η επιγραφή της προφητείας: «όραση», λέει, «που είδε ο Ησαΐας, ο γιος του Αμώς· την οποία είδε εναντίον της Ιουδαίας και εναντίον της Ιερουσαλήμ κατά τη βασιλεία του Οζία και του Ιωάθαμ και του Άχαζ και του Εζεκία». Διότι και στις περιπτώσεις όπου κάνει μνεία άλλων εθνών και αποκαλύπτει οράσεις, η αφήγηση και αυτών ως επί το πλείστον αφορά τον ισραηλιτικό λαό, άλλοτε με τους αλλοεθνείς να εκπληρώνουν ρόλο μάστιγας για αυτούς όταν παρεκκλίνουν από τα προστάγματα του Κυρίου, και άλλοτε με τη θεία βούληση να τους παραδίδει την εξουσία και τη νίκη όταν αυτοί τηρούν τις δεσποτικές εντολές. Μάλιστα και λίγο πριν από το προκείμενο ρητό (για να αφήσω τα άλλα), κάνοντας αναμφισβήτητο σε όλους ότι το «εσύ οργίστηκες και εμείς αμαρτήσαμε» ειπώθηκε για το ισραηλιτικό γένος, ο προφήτης λέει περίπου τα εξής: «πού είναι εκείνος που οδήγησε τον Μωυσή με το δεξί του χέρι, ο βραχίονας της δόξας του;» και «τους οδήγησε μέσα από την άβυσσο σαν άλογο μέσα από την έρημο, και δεν κόπιασαν, έτσι οδήγησες τον λαό σου, για να δημιουργήσεις για τον εαυτό σου όνομα δόξας. Επίστρεψε από τον ουρανό και δες από τον άγιο και ένδοξο οίκο σου. Διότι εσύ είσαι ο πατέρας μας· επειδή ο Αβραάμ δεν μας γνώρισε, και ο Ισραήλ δεν μας αναγνώρισε»· και ίσως είναι κουραστικό να τα απαριθμώ όλα.

Και αυτά θα τα έλεγε και θα τα σκεφτόταν ο Ισραήλ οδυρόμενος, αλλά όχι διατυπώνοντας απόφανση· ούτε δογματίζοντας, αλλά ζητώντας έλεος· ούτε αποτινάσσοντας από πάνω του την ευθύνη της αμαρτίας, αλλά θρηνώντας και κατηγορώντας τη δική του εκούσια κακία. Γι' αυτό και τα συμπλέκει με άλλα λόγια, τα οποία γνωρίζει ότι προκαλούν στοργή και έλεος: «εσύ είσαι ο πατέρας μας, ο Αβραάμ δεν μας αναγνώρισε, από την αρχή το όνομά σου είναι πάνω μας», και όσα άλλα προσθέτει τα οποία μπορούν να ελκύσουν συμπάθεια και εύνοια· σαν να έλεγε σχεδόν τα εξής: «αντί τέτοιου πλούτου δωρεών, αλίμονο, και δόξας που ξακούστηκε σε όλη την οικουμένη, κυριευμένος από τέτοια αμαρτήματα, ελέγχομαι αφού έγινα όνειδος και περίγελος».