Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 63:17

«Από την αρχή το όνομά σου είναι πάνω μας. Γιατί μας άφησες να πλανηθούμε, Κύριε, από την οδό σου, και σκλήρυνες τις καρδιές μας ώστε να μη σε φοβόμαστε;» Εδώ λοιπόν ο προφήτης αναπέμπει ικεσίες υπέρ όλου του έθνους, και εκ μέρους των Ισραηλιτών απευθύνει την παράκληση: διότι παρακαλεί να τερματιστεί η οργή εναντίον τους, να παύσει η αποστροφή του προσώπου του, και τρόπον τινά να επιστρέψει σε αυτούς εκείνος που είχε απομακρυνθεί, εφόσον βέβαια δεν είναι κάποιος από αυτούς που βρίσκονται στη γη, αλλά μάλλον ο αληθινός Θεός, ο οποίος έχει ως οίκο δόξας τον ουρανό. Αν όμως λέγεται κάπου ότι ο Θεός κατοικεί στον ουρανό, ας μην εκλαμβάνεται αυτό με καμία σωματική έννοια για εκείνον. Διότι δεν λέμε ότι το Θείο βρίσκεται σε τόπο ούτε ότι υπόκειται σε περιορισμό, επειδή είναι απλό και ασώματο, και τα πάντα πληροί. Επειδή όμως επαναπαύεται στα άνω πνεύματα, επειδή είναι άγια, για αυτόν ακριβώς τον λόγο αποκαλούμε τον ουρανό θρόνο και οίκο του. Επίστρεψε λοιπόν, λένε: «Διότι πού είναι ο ζήλος σου και η δύναμή σου;» Και βέβαια δεν θα μπορούσε κανείς να πει, νομίζω, ότι ο Θεός των όλων στερείτο τέτοιων ιδιοτήτων, αλλά τα λένε αυτά επειδή δεν μετέχουν πλέον σε αυτές. Διότι με ζήλο πάντοτε και με θεοπρεπή ισχύ έσωζε τον Ισραήλ.

Μήπως μπορεί να δώσει και άρτο; Και επιπλέον αυτών, κατασκεύασαν τον μόσχο όταν απουσίαζε ο Μωυσής, όμως ελεήθηκαν επειδή εκείνος παρακάλεσε. Δείξε λοιπόν ανοχή σε εμάς, λένε, αν και έχουμε σφάλλει πάρα πολλές φορές. «Διότι εσύ είσαι ο Πατέρας μας, επειδή ο Αβραάμ δεν μας γνώρισε και ο Ισραήλ δεν μας αναγνώρισε». Δεν αρνούνται τους πατέρες τους. Διότι αυτό δεν τους ωφελεί καθόλου ως προς τη μετάνοια. Διότι δεν έχουν αποβληθεί εξαιτίας τους, αλλά μάλλον αποδίδουν στον φιλάγαθο Θεό την υπεροχή της φιλοστοργίας, ακόμη και έναντι των κατά σάρκα πατέρων· διότι Εκείνος είναι Πατέρας των πατέρων. Διότι έχουμε γεννηθεί από αυτούς, λένε, όμως εκείνοι δεν μας έχουν δει. Εσύ όμως δεν έπαψες ποτέ να διατηρείς για εμάς τη φειδώ και την αγάπη που ταιριάζει σε έναν φιλόστοργο Πατέρα. Λύτρωσέ μας, λοιπόν· διότι το όνομά σου έχει επικληθεί σε εμάς· αφού αποτελούμε δικό σου κλήρο και λαό. Επειδή όμως, εξαιτίας της πολλής απείθειας και της σκαιότητας των τρόπων τους, εξύβρισαν τον Χριστό, εξέπεσαν από την πνευματική βεβαίως οικειότητα μαζί Του, και έγιναν αμέτοχοι των χαρισμάτων Του, και δεν γνώρισαν την οδό της ευαγγελικής πολιτείας· για αυτόν τον λόγο, και πολύ εύλογα, θρηνώντας λένε: «Γιατί μας άφησες να πλανηθούμε από την οδό σου και σκλήρυνες την καρδιά μας, ώστε να μην σε φοβόμαστε;» Διότι οι ίδιοι σκλήρυναν τις καρδιές τους. Γι' αυτό έχει ειπωθεί προς αυτούς μέσω της φωνής του προφήτη: «Διαρρήξτε τις καρδιές σας και όχι τα ιμάτιά σας.»

Αν και ο Θεός των όλων είχε τη δύναμη να τους μαλακώσει, επέτρεψε να έχουν νου σκληρό και ανένδοτο. Και για αυτόν τον λόγο, επειδή δεν έκανε τις καρδιές τους απαλές, λέγεται ότι ο ίδιος τις σκλήρυνε, σε όσους δε το έπαθαν αυτό είναι απολύτως αναγκαίο να επέλθει και το άλλο, εννοώ δηλαδή το να βρεθούν έξω από τον θείο φόβο. Αυτό όμως οδηγεί στον όλεθρο, και κατεβάζει τις ψυχές στο βάραθρο του άδη. <Επίστρεψε χάριν των δούλων σου, χάριν των φυλών της κληρονομιάς σου, ώστε να κληρονομήσουμε ένα μικρό μέρος από το άγιο όρος σου. Γίναμε όπως εξαρχής, όταν δεν μας κυβερνούσες, ούτε είχε επικληθεί το όνομά σου σε εμάς.> Ζητούν πάλι την επιστροφή του προς αυτούς, εννοώ δηλαδή μέσω της γαλήνης και της φιλανθρωπίας. Και αποκαλούν τους εαυτούς τους δούλους και κληρονομιά, όχι επειδή έπραξαν κάτι που ταιριάζει σε δούλους, δηλαδή επειδή υπέταξαν τον αυχένα τους στον δικό του ζυγό, ούτε επειδή, ανήκοντας στον κλήρο που του απονεμήθηκε, άσκησαν την ευπείθεια. Αλλά επειδή κάποτε ονομάστηκαν δικοί του, και πλούτισαν με την οικειότητα προς αυτόν στην αρχή, για αυτόν και μόνο τον λόγο ζητούν να σωθούν: «Διότι επίστρεψε», λέει, «για να κληρονομήσουμε ένα μικρό μέρος από το άγιο όρος.»

«Άπλωσα τα χέρια μου όλη την ημέρα προς λαό απειθή και αντιδραστικό, οι οποίοι δεν πορεύθηκαν στην οδό της αλήθειας, αλλά ακολούθησαν τις αμαρτίες τους.» Αναγκαίως αυτά προστίθενται στα όσα έχουν ήδη ειπωθεί. Διότι, επειδή έλεγαν: «Γιατί μας πλάνησες, Κύριε, από την οδό σου; Σκλήρυνες τις καρδιές μας ώστε να μην σε φοβόμαστε;», και επιπλέον πρόσθεσαν ότι «Έρημη έγινε η Σιών, σαν έρημος έγινε η Ιερουσαλήμ, σε κατάρα ο άγιος οίκος μας», λοιπόν αναγκαίως παρεμβαίνει το πρόσωπο του ίδιου του Χριστού, για να εξαγγείλει τρόπον τινά τις αιτίες, για τις οποίες δικαίως υπέστησαν αυτά, και αντί να αποδώσουν τις αιτίες στους εαυτούς τους, εγκαλούν Εκείνον που τους επιβάλλει τη δίκαιη τιμωρία. «Διότι έγινα εμφανής», λέει, «και σε εκείνους που δεν με ζητούσαν, βρέθηκα από εκείνους που δεν με ρωτούσαν». Διότι ο Σωτήρας αυτοβούλως εισερχόταν στις συναγωγές και τους δίδασκε κηρύττοντας το ευαγγέλιο της βασιλείας και θεραπεύοντας κάθε νόσο και κάθε αδυναμία στον λαό, καθώς είναι γεγραμμένο.

Και οι αιχμάλωτοι εξάλλου, επειδή δεν τους επιτρεπόταν να ψάλλουν την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη ή να προσφέρουν θυσίες, εύχονται την επιστροφή. <Θυσία στον Θεό είναι πνεύμα συντετριμμένο.> (B f. 202.) Η δύναμη της πνευματικής λατρείας δεν προέρχεται μέσω της απλής και μόνο διάνοιας, αλλά συνηθίζει πάντοτε να δέχεται και τη συνδρομή της ευωδίας που πηγάζει από τα αγαθά έργα, την οποία βεβαίως επιτυγχάνουμε μέσω της υπακοής και της ευπειθείας. Την δε υπακοή λέμε ότι είναι καρπός μιας τρυφερής και δεκτικής καρδιάς, που δεν έχει τίποτα το σκληρό· όπως ήταν η σκληρή και δυσάγωγη καρδιά των άτεγκτων Ιουδαίων. Γι' αυτό λοιπόν, λαμβάνοντας το πρόσωπό τους, είπε κάποιος από τους αγίους προφήτες: «Γιατί μας απομάκρυνες, Κύριε, από την οδό σου; Σκλήρυνες τις καρδιές μας για να μην σε φοβόμαστε;» Στις σκληρές δε καρδιές είναι εντελώς αδύνατο να γίνει δεκτός ο λόγος του Θεού.

Αφού είπε αυτά ο προφήτης εκ μέρους του και εκ μέρους των πιο ευλαβών ανάμεσα στον λαό, προσθέτει και αυτά εκ μέρους εκείνων από τον λαό που αρέσκονται να επιρρίπτουν ευθύνες και να κατηγορούν, οι οποίοι πολλές φορές δεν διστάζουν να μέμφονται ακόμη και τον ίδιο τον Θεό. Γι' αυτό λένε: «Γιατί μας αποπλάνησας, Κύριε, από την οδό σου, και σκλήρυνες τις καρδιές μας ώστε να μη σε φοβόμαστε;». Αυτά τα λέει εκ μέρους του λαού: διότι, λέει, όπως ακριβώς «σκλήρυνες» κάποτε «την καρδιά του Φαραώ», έτσι «σκλήρυνες» τώρα και εμάς, επειδή μας έκρινες ανάξιους του φόβου σου, αλλά και «μας αποπλάνησας» εσύ ο ίδιος, Κύριε, ώστε να μη γνωρίσουμε την «οδό σου». Όμως, αν και εμείς είμαστε τέτοιοι, εσύ τουλάχιστον ως Θεός «για χάρη των δούλων σου» – διότι είναι φυσικό να υπάρχουν κάποιοι τέτοιοι μέσα σε ολόκληρο το πλήθος – «επίστρεψε», και επειδή αξιωθήκαμε να ονομαζόμαστε κλήρος σου, ικετεύουμε: «Επίστρεψε για χάρη των δούλων σου και για τις φυλές της κληρονομίας σου», ώστε, έστω και «για χάρη των δούλων σου και των φυλών της κληρονομίας σου», να μπορέσουμε και εμείς οι ανάξιοι να επιτύχουμε κάποιο «μικρό» μερίδιο στο υποσχεμένο από εσένα «άγιο όρος», από το οποίο τώρα έχουμε εντελώς εκπέσει, επειδή ακριβώς «οι εχθροί μας καταπάτησαν το αγίασμά σου».

Στις προεκτεθείσες φωνές, δια των οποίων εκ μέρους του λαού αναπέμπονταν ικεσίες και εξομολογήσεις, αλλά και οιονεί μεμφές εκείνων που είπαν: «μας απομάκρυνες, Κύριε, από την οδό σου, σκλήρυνες τις καρδιές μας ώστε να μη σε φοβόμαστε», δίδεται απόκριση δια του προφητικού πνεύματος, η οποία έχει το εξής νόημα: Και πώς ήταν δυνατόν εγώ, που δεν επιθυμώ «τον θάνατο του αμαρτωλού, όσο τη μετάνοιά του», να παραβλέπω εκείνους που προσεύχονται και εξομολογούνται με αυτόν τον τρόπο; Και πώς είναι δυνατόν εγώ, που θέλω όλοι οι άνθρωποι να επιστρέψουν από την πλάνη στην αλήθεια, εγώ που παρακινώ εκείνους που πέφτουν να σηκωθούν, να σας αποπλανήσω από την οδό μου ή να σκληρύνω τις καρδιές σας ως προς τον φόβο απέναντί μου; Και βέβαια, εάν κάποιος ήθελε με φιλαλήθη λογισμό να δει τη φιλανθρωπία μου, θα διαπίστωνε ότι προφθάνω με τις ευεργεσίες μου ακόμη και εκείνους που απέχουν μακριά από τη γνώση μου. Αμέσως, λοιπόν, σε εκείνους που βρίσκονταν εκτός της πίστεως, οι οποίοι ποτέ δεν με αναζήτησαν, κατέστησα τον εαυτό μου εμφανή λόγω της υπερβάλλουσας φιλανθρωπίας μου, ώστε ήδη οι αλλογενείς και οι αλλόφυλοι να έχουν λάβει τη γνώση μου, μολονότι δεν συνέβαλαν σε τίποτε προς τούτο.

Άραγε, λοιπόν, πρώτους εσάς καλούσα και πρώτους σας αξίωνα της δικής μου χάρης, εσείς όμως ήσασταν ανυπάκουοι και απειθείς· πώς, λοιπόν, καταμέμφεστε, κατηγορώντας και εγκαλώντας και τολμώντας να λέτε: «Μας πλάνησες, Κύριε, από την οδό σου»; Γι' αυτό, ελέγχοντας αυτή τη δυσσεβή φωνή, έχω ήδη πει από πριν ότι: «Έγινα εμφανής σε αυτούς που δεν με επερωτούσαν και βρέθηκα από αυτούς που δεν με αναζητούσαν», και έπειτα: «ιδού, είπα σε αυτούς που δεν επικαλέστηκαν το όνομά μου, "Ιδού, εγώ είμαι"». Εσείς πράττατε ακριβώς το αντίθετο, μολονότι καλούσασταν και προτιμιόσασταν, χωρίς καθόλου να υπακούτε, αλλά περιυβρίζοντας τη χάρη που από εμένα απονεμήθηκε σε εσάς πρώτους.

Αλλά αυτή η αυτεξούσια ορμή της διανοίας, επειδή εκτράπηκε χωρίς πνευματική καθοδήγηση προς την επιλογή της κακίας, αποτέλεσε περισπασμό για την ψυχή, η οποία καταρρακώθηκε από τα υψηλά και τίμια προς τις εμπαθείς κινήσεις της φύσης. Αυτό ακριβώς σημαίνει η λέξη «έδωκε», όχι δηλαδή ότι ο Ίδιος δημιούργησε το κακό στη ζωή των ανθρώπων, αλλά ότι τα αγαθά που δόθηκαν από τον Θεό ο άνθρωπος, λόγω της απερισκεψίας του, τα χρησιμοποίησε για να υπηρετήσει το κακό. Είναι δε σύνηθες στην Αγία Γραφή να εκφράζονται τέτοια νοήματα με παρόμοιες φράσεις, όπως το «Τους παρέδωσε ο Θεός σε πάθη ατιμίας», το «Τους παρέδωσε σε αδόκιμο νου», το «Σκλήρυνε την καρδιά του Φαραώ», καθώς και το «Γιατί μας πλάνησες, Κύριε, από την οδό σου, και σκλήρυνες τις καρδιές μας ώστε να μη σε φοβόμαστε;», το «Τους πλάνησε σε άβατο τόπο και όχι σε δρόμο», το «Με απάτησες και απατήθηκα» και όσα άλλα είναι παρόμοια με αυτά. Το ακριβές νόημα όλων αυτών δεν σημαίνει ότι προήλθε στην ανθρώπινη φύση κάτι το άτοπο από τον Θεό, αλλά κατακρίνει την ελευθερία της βούλησης (το αυτεξούσιο), η οποία αφενός είναι αγαθό και δώρο του Θεού δοσμένο στη φύση μας, αφετέρου όμως, εξαιτίας της δικής μας αβουλίας, μετατράπηκε σε δύναμη που ρέπει προς το αντίθετο. Είδε, λοιπόν, ο Εκκλησιαστής «όλα τα έργα στον βίο κάτω από τον ήλιο, ότι τα πάντα ήταν ματαιότητα». Διότι δεν υπήρχε αυτός που κατανοεί, δεν υπήρχε αυτός που εκζητά τον Θεό, επειδή «όλοι παρεξέκλιναν και ταυτόχρονα εξαχρειώθηκαν».

Όχι για να εξεταστεί ο βίος του και να αποδειχθεί ότι πάσχει άδικα —διότι αυτό δεν το λέει· επειδή στα προηγούμενα έχει πει πολλές φορές, ότι (πάσχει) εξαιτίας ανομίας— αλλά ότι «καθώς παραμένει η θλίψη, με ανατρέπει», λέει, όπως ακριβώς όταν λέει ο Ησαΐας: εσύ οργίστηκες και εμείς πλανηθήκαμε, ή πάλι όταν λέει: γιατί μας αποπλάνησες από την οδό σου; «Αυτό φοβάμαι», λέει, «μήπως πέσω ή ανατραπώ. Φοβήθηκα, μήπως αναγκαστώ να πω κάτι βλάσφημο ή και να βάλω τέλος στη ζωή μου.» 10,2a 〈Και θα πω,〉 λέει, 〈προς τον Κύριο: μην με διδάσκεις να ασεβώ,〉 2b 〈και γιατί με έκρινες έτσι;〉 10,3a 〈Ή μήπως είναι καλό για σένα, εάν ασεβήσω,〉 3b 〈το ότι απέρριψες τα έργα των χεριών σου;〉 Δεν είπε: «τον δίκαιο, τον ενάρετο», αλλά τα έργα των χεριών σου. 10,3c 〈και έδωσες προσοχή σε βουλή ασεβών;〉 «Διότι, εάν (πάσχω) εξαιτίας αμαρτημάτων, πώς δίνεις προσοχή σε εκείνους;» 10,4a 〈Ή μήπως βλέπεις όπως βλέπει ένας θνητός,〉 4b 〈ή βλέπεις όπως βλέπει ένας άνθρωπος;〉 10,5a 〈Ή μήπως ο βίος σου είναι ανθρώπινος〉 5b 〈ή τα έτη σου είναι έτη ανθρώπου;〉 «Πώς όμως δεν απαιτείς τιμωρία για όλα τα αμαρτήματα;»

Και τότε θα μετανοήσουν, όταν πλέον δεν θα ωφελήσει σε τίποτα. Το τι πρόκειται να πουν και να κάνουν οι λαοί των Ιουδαίων όταν θα τον δουν να έρχεται με δόξα, προφητεύθηκε από τον προφήτη Ζαχαρία και ειπώθηκε ως εξής: «Θα δώσω εντολή στους τέσσερις ανέμους να συνάξουν τα σκορπισμένα τέκνα»· «θα διατάξω τον βορρά να τα φέρει και τον νότο να μην εμποδίσει.» «Και τότε θα υπάρξει στην Ιερουσαλήμ μεγάλος θρήνος,» «όχι θρήνος στομάτων ή χειλέων, αλλά θρήνος καρδιάς»· «και δεν θα σχίσουν τα ιμάτιά τους αλλά τις διάνοιές τους.» «Θα θρηνήσει φυλή με φυλή»· «και τότε θα αντικρίσουν αυτόν που λόγχισαν» «και θα πουν: Γιατί, Κύριε, μας άφησες να πλανηθούμε μακριά από την οδό σου;» «Η δόξα που ευλόγησαν οι πατέρες μας έγινε σε εμάς όνειδος.» Αν και είχαμε πολλές και άλλες προφητείες να αναφέρουμε, σταματήσαμε, θεωρώντας ότι και αυτές είναι επαρκείς για να πείσουν όσους έχουν αυτιά ικανά να ακούν και να νοούν, και πιστεύοντας ότι μπορούν να κατανοήσουν πως εμείς δεν λέμε απλώς λόγια χωρίς να μπορούμε να τα αποδείξουμε, αντίθετα με τα όσα έχουν μυθοποιηθεί για τους νομιζόμενους υιούς του Δία. Με ποια λογική, άλλωστε, θα πιστεύαμε σε έναν σταυρωμένο άνθρωπο ότι είναι ο πρωτότοκος του αγέννητου Θεού και ότι αυτός θα κρίνει ολόκληρο το ανθρώπινο γένος, αν δεν βρίσκαμε μαρτυρίες που είχαν κηρυχθεί γι' αυτόν προτού έρθει ως άνθρωπος στον κόσμο, και οι οποίες εκπληρώθηκαν ακριβώς έτσι;

Ναι, Δέσποτα παντοδύναμε Κύριε, εισάκουσε τη δέησή μας, διότι εκτός από εσένα δεν γνωρίζουμε άλλον. Το όνομά σου επικαλούμαστε· διότι εσύ είσαι «αυτός που ενεργεί τα πάντα σε όλους», και όλοι μας επιζητούμε τη δική σου βοήθεια. Επίβλεψε λοιπόν από τον ουρανό, Κύριε, «και δες από τον οίκο της άγιας δόξας σου. Πού είναι ο ζήλος σου και η ισχύς σου; Πού είναι το πλήθος του ελέους σου και των οικτιρμών σου», ώστε να ανεχθείς την πτώση μας; «Διότι εσύ είσαι Πατέρας μας, επειδή ο Αβραάμ δεν μας γνώρισε, και ο Ισραήλ δεν μας αναγνώρισε· αλλά εσύ, Κύριε, είσαι Πατέρας μας, λύτρωσέ μας», διότι από την αρχή το άγιο όνομά σου βρίσκεται πάνω μας, καθώς και το όνομα του μονογενούς σου Υιού, και του αγίου σου Πνεύματος. «Γιατί μας πλάνησες, Κύριε, από την οδό σου;» «Μην μας τιμωρήσεις με τη ράβδο των κρίσεών σου.» «Γιατί σκλήρυνες τις καρδιές μας, ώστε να μην σε φοβόμαστε;» Μας εγκατέλειψες στην αυτονομία της πλάνης; Επίστρεψε, Κύριε, τους δούλους σου για χάρη της αγίας σου Εκκλησίας, για χάρη όλων των απ' αιώνος αγίων σου, ώστε «για λίγο να κληρονομήσουμε το άγιο όρος σου. Οι εχθροί μας καταπάτησαν το αγίασμά σου· γίναμε όπως από την αρχή, όταν δεν μας εξουσίαζες, ούτε είχε επικληθεί το όνομά σου πάνω μας.» λη΄.

Εάν, λοιπόν, βλέπουμε παντού τον Ισραήλ να χωρίζεται σε δύο μερίδες - διότι άλλοι από αυτούς κατασκευάζουν το μοσχάρι εγκαταλείποντας τον Θεό, ενώ άλλοι τιμωρούν αυτή την αυθάδεια με φόνο και θάνατο, υπηρετώντας την απόφαση του Μωυσή, ή μάλλον τη δικαιοκρισία του Θεού· και άλλοι ιερουργούν στον Θεό, ενώ για άλλους τα χάσματα της γης γίνονται αυτοσχέδιος τάφος· και άλλους τους κατατρώγουν θεόσταλτες φλόγες για να επιβάλουν την τιμωρία του γογγυσμού τους, ενώ άλλοι, καταφεύγοντας στο έλεος και την ευγνωμοσύνη, γίνονται θεατές και μάρτυρες του παράδοξου θεάματος· και των μεν τα σώματα πέφτουν στην έρημο, και κρίνονται ανάξιοι της γης της επαγγελίας, ενώ οι άλλοι δεν στερούνται τις υποσχέσεις, και άλλα αναρίθμητα παρόμοια - έτσι λοιπόν, εφόσον η ισραηλιτική φυλή διαιρείται σε δύο μερίδες, την ευγνώμονα και την αγνώμονα, τίποτα δεν εμποδίζει να λέμε ότι οι σκέψεις και οι ομολογίες των ευγνωμόνων είναι το «πολλή η ανομία μας ενώπιόν σου και οι αμαρτίες μας στάθηκαν εναντίον μας» και το ότι «οι ανομίες μας βρίσκονται μέσα μας και τα αδικήματά μας τα γνωρίσαμε, ασεβήσαμε και ψευσθήκαμε και αποστατήσαμε από τον Θεό μας», και όσα άλλα ανήκουν στην ίδια εξομολόγηση και κατάνυξη. Αντιθέτως, των γογγυστών και των αχάριστων και των αγνωμόνων δυσφημίες είναι το «ιδού οργίστηκες και εμείς αμαρτήσαμε», και, αν θέλεις, και το «γιατί μας πλάνησες από την οδό σου και σκλήρυνες τις καρδιές μας ώστε να μη σε φοβόμαστε;»